Кіріспе

Оңтүстік Филиппин мен Шығыс Малайзияның австронезиялық этносы – Иранун. Олар Филиппиннің оңтүстік-батысындағы Минданао аймағының түпкілікті тұрғындары. Иранун этникалық және мәдени жағынан Маранао және Магуинданаонмен тығыз байланысты, бұл үш топ Данао тілдеріне жатады және Минданао аралының атына ие болған. Иранун дәстүрлі түрде теңізшілер болған және кеме жасау өнерімен әйгілі болған. Иранун қауымдастықтары Малайзия мен Филиппинде де табылады.

Шығу тегі

"Иранун" атауының шығу тегі әлі де даулы. "Иранун" (ескіше "Иранаоан") кейін Иранун, Маранао және Магуинданао халықтарына бөлінген ата-бабалар тобының бастапқы өзіндік атауы болған болуы мүмкін. Иранун мен Маранао тілдері осы топтардың сөйлейтін Данао тілдерінің ішінде ежелгі прото-Данау тіліне ең жақын тілдер болып табылады.

Өңірлер

Иранун халқы Минданао аралының оңтүстік-батыс аймақтарында туып өскен. Иранундарды Солтүстік Магуинданаода (Барира, Булдон, Паранг, Матаног, Сұлтан Мастура және Сұлтан Кударат), Солтүстік Котабатода (Аламада, Банисилан, Кармен, Либуган және Пигкеваян); Солтүстік Ланаода (Каусаван және Коламбуган); Оңтүстік Ланаода (Балабаган, Капатаган, Бумбаран және Пиконг); Букидон провинциясында (Калилан); және Оңтүстік Замбоангада (Пагадиан қаласы, Сан-Пабло, Думалиноа, Диматалинг және Тукуран) кездестіруге болады. Иранундар Малайзияның Сабах штатының батыс жағалауына да көшіп келді (Кота Белуд және Лахад Дату аудандарының маңындағы 25 ауылда қоныстанған). Олар сондай-ақ Кудат және Ликасқа, Кота-Кинабалуға қоныстанды, онда Сама Бажау тайпасымен араласып кетті, себебі олардың ортақ теңізшілік тарихы, бірдей діни сенімдері және Оңтүстік Филиппиндегі Бангсаморо аймағындағы ортақ ата-тегі бар.

Магуинданао сұлтандығының құрылуы

15 немесе 16 ғасырда Шариф Кабунгсуван Минданаоға қонғаннан кейін, ол алдымен Т'бок деп аталатын Иранун мемлекетіне қонды, онда ол қазір Магуинданао сұлтандығы деп белгілі сұлтандық құрды. 16 ғасыр бойы Иранундар мен Самал жалдамалы әскерлері сұлтандықтың негізгі құрамы болды. Магуинданао сұлтандығының тегі Иранунға дейін жетеді. Бірнеше ғасыр бойы Филиппиндегі Иранундар Магуинданао сұлтандығының бір бөлігі болды. Бұрын Магуинданао сұлтандығының орталығы Ламитан (қазіргі Пиконг, Ланао-дель-Сур) және Т'бок қалаларында орналасқан, екеуі де Иранун қоғамының бекіністері болды. Ғасырлар бойы Иранундар Оңтүстік-Шығыс Азияда қарақшылықпен байланысты кәсіптермен айналысты. Бастапқыда Магуинданао сұлтандығынан шыққан Иранун елді мекендері Минданао, Сулу архипелагы, Борнеоның солтүстік және шығыс жағалауы, сондай-ақ Оңтүстік Қытай теңізіне тарады. Көптеген Иранундар мұсылмандар. Олардың тілі австронезиялық тілдер отбасының бір бөлігі болып табылады және Ланаодағы маранао халқының тілімен ең жақын байланысты. Тарихи тұрғыдан Иранундар британдық отаршылдық кезеңінде Иланун (Ilanun) деген атпен белгілі болды (сондай-ақ Иланун, Илланоан, Илланоон, Иланоон және т.б. деп те жазылған). Малай тіліндегі Lanun (қарақшы деген мағынаны білдіретін) сөзі осы аттан шыққан. Иранун әйелі мен сырттан келген ер адамның некесінде әйелдің отбасының мәдени әсері басым болады, сондықтан сырттан келген ер адам Иранун ер адамдарының бірі ретінде қарастырылады, бірақ көп жағдайда олай болмайды. Иранундар Магуинданао сұлтандығының туы астында батыс басқыншыларына қарсы күресті. Олар 1899 жылдан 1913 жылға дейін Филиппиннің американдықтар тарапынан оккупациялануына қарсы Моро қарсылығының бір бөлігі болды. Иранундар теңіз ісінде шебер болды, өйткені олар дәстүрлі түрде теңізшілер және қарақшылар болған. Олар Оңтүстік Қытай теңізін, Сулу теңізін, Моро шығанағын Селебес теңізіне байланыстыратын жолмен жүріп, Испанияның иелігіндегі аумақтарға шабуыл жасады. Олар сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азия суларын кеңінен картаға түсірді және тарихи маңызды Carta Indigena Filipina картасы сияқты ерекше материалдық мәдениетке ие болды, бұл олардың географиялық білімі мен аймақтың көптеген теңіздері мен жағалауларын бақылауын көрсетеді.