Кіріспе

Келісімге негізделген шешім қабылдауды қолданатын басқару жүйесі.
Социократия – психологиялық қауіпсіз орта мен өнімді ұйымдар құруға бағытталған басқару теориясы. Ол ортақ мақсат немесе жұмыс процесі бар адамдардың талқылауы мен шешім қабылдауында көпшілік дауыс берудің орнына келісімді пайдаланады. Социократиялық шеңбер ұйымдастыру әдісін голланд инженері және кәсіпкері Джерард Энденбург әзірледі. Бұл әдіс белсенділер мен педагогтар Бетти Кэдбери мен Кис Боке еңбектерінен шабыттанды, Энденбург олардың жұмысымен Боке басқарған мектепте оқып жүрген кезінде танысқан.

19 ғасыр

"Социократия" сөзі латын тіліндегі "socius" – жолдастар, әріптестер немесе серіктестер деген мағынаны білдіреді; және "cratia" – билеуші тапты, мысалы, аристократия, плутократия, демократия және меритократия сияқтыларды білдіреді. Оны 1851 жылы француз философы Огюст Конт социологияға, яғни адамдардың әлеуметтік жүйелерге қалай ұйымдасқанын зерттейтін ғылымға, параллель ретінде енгізді. Конт социологтар басқаратын үкіметтің барлық адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ғылыми әдістерді қолданатынына сенді, тек билеуші таптың ғана емес. Американдық социолог Лестер Франк Уорд 1881 жылы "Penn Monthly" журналында көпшілік дауыс беру арқылы туындаған саяси бәсекелестікті ауыстыру мақсатымен социократияны белсенді түрде қолдады. Уорд өзінің социократия тұжырымын "Динамикалық социология" (1883) және "Цивилизацияның психологиялық факторлары" (1892) еңбектерінде кеңейтті. Уорд тиімді үкімет үшін жақсы білім алған халықтың маңызды екеніне сенді және қазіргі саясаттың эмоционалды және партиялық сипатының мәселелер мен проблемаларды тиімді, бейтарап және ғылыми тұрғыдан талқылауға жол беретін уақытты болжады. Осылайша, демократия ақырында социократияға, үкіметтің одан да жетілген түріне эволюциялайтын еді.

ХХ ғасырдың басында

Голландиялық пацифист, педагог және бейбітшілік жұмыскері Кис Боке және оның әйелі, ағылшын бейбітшілік белсендісі Беатрис Боке Кэдбери, 1926 жылы Нидерландының Билтховен қаласында бірлесіп құрған мектепте Уордтың идеяларын жаңартып, кеңейтті, соның ішінде алғашқы социократиялық ұйымдық құрылымды енгізді. Мектеп әлі де жұмыс істейді: Балалардың қоғамдық шеберханасы (Werkplaats Kindergemeenschap). Боке социократияны (голланд тілінде: Sociocratie) адамдардың теңдігіне және консенсусқа негізделген басқару немесе ұйымдастыру түрі ретінде қарастырды. Бұл теңдік демократияның «бір адам – бір дауыс» заңымен емес, керісінше, әрбір адам үшін қанағаттанарлық шешімге жету үшін топтың бірлесіп ойлануымен көрінеді. Социократиялық идеалдарды іске асыру үшін Боке квакерлердің бизнес-әдісіне негізделген консенсус арқылы шешім қабылдауды қолданды, оны алғашқы социократиялық ұйымдардың бірі деп сипаттады. Оның тағы бір мектебі – шамамен 400 оқушы мен мұғалімдері бар білім орны, онда шешімдерді барлығы бірлесіп, апталық «талқылауларда» өзара келісімге келгенше іздестіру арқылы қабылдады. Осылайша, әр топтағы адамдар қабылданған шешімге бағынуға келіседі. «Ортақ келісімге қол жеткен жағдайда ғана әрекет етуге болады, бұл көпшілік билігінен туындайтын атмосферадан мүлдем өзгеше». Боке үш «негізгі қағиданы» анықтады: 1) Барлық мүшелердің мүдделері ескерілуі керек және жеке адам жалпы мүдделерді құрметтеуі тиіс. 2) Барлық мүшелер қабылдай алатын шешім болмаса, ешқандай әрекет жасалмауы керек, және 3) Барлық мүшелер бірауыздан қабылданған шешімдерге келісуі керек. Егер топ шешім қабылдай алмаса, онда шешімді әр топтан таңдалған өкілдердің «жоғары деңгейі» қабылдайды. Шешім қабылдау тобының мөлшері 40 адаммен шектелуі керек, ал «толыққанды шешімдерді» қабылдау үшін 5-6 адамнан тұратын кішігірім комитеттер құрылады. Үлкен топтар үшін осы топтардан өкілдер сайланып, шешімдерді қабылдайды. Бұл модель сенімге үлкен мән берді. Процесс тиімді болу үшін әр топтың мүшелері бір-біріне сенуі керек, және бұл сенім осы шешім қабылдау әдісі қолданылғанда уақыт өте келе қалыптасады. Азаматтық басқаруға қолданғанда, адамдар «жанында тұратын адамдарға қызығушылық танытуға мәжбүр болады». Тек адамдар осы әдісті өздерінің аудандарында қолдануға үйренгеннен кейін ғана социократиялық басқарудың келесі жоғары деңгейін құруға болады. Соңында, ең жоғары жергілікті деңгейлерден өкілдер сайланып, «әлемді басқару және реттеу үшін Дүниежүзілік кеңес» құрылатын болады. «Барлығы адамдар арасында жаңа рухтың пайда болуына байланысты. Ғасырлар бойы қорқыныш, күмән мен жек көрушілік болғаннан кейін, татуласу мен өзара сенім рухы кеңінен таралады деп үміттенемін. Социократия өнерін және оған қажетті білім беруді үнемі қолдану осы рухты дамытудың ең жақсы жолы болып көрінеді, оған әлемдегі барлық проблемалардың нақты шешімі байланысты». — Кес Боке, «Социократия: демократияның болуы мүмкін түрі». (1945 жылдың мамыр айы)

ХХ ғасырдың аяғы мен одан кейінгі кезеңдер

1960 жылдардың аяғы мен 1970 жылдардың басында электр инженері және Бокедің бұрынғы студенті Джерард Энденбург Боке принциптерін алдымен ата-анасы үшін басқарған, кейін иеленген электр инженерлік компаниясында одан әрі дамытып, қолданды. Энденбург бизнес ортада Боке мектебінде басынан өткерген ынтымақтастық пен үйлесімдік атмосферасын қайта жасай алғандай болғысы келді. Ол сондай-ақ, әртүрлі және өзгермелі жұмыс күші бар өнеркәсіптік өндірісте жұмысшылар бір-біріне сенім артуын күте алмайтынын түсінді. Осы мәселені шешу үшін Энденбург физика, кибернетика және жүйелік ойлау бойынша түсінігін интеграциялау үшін аналогиялық тәсілді қолданды, сондай-ақ Ко́мт, Уард және Боке теорияларын одан әрі дамытты. Жылдар бойы тәжірибеден өткеннен кейін Энденбург "Социократиялық шеңбер ұйымдастыру әдісі" (Sociocratische Kringorganisatie Methode) деп аталатын ресми ұйымдастыру әдісін жасады. Ол "айналмалы себептік кері байланыс процесіне" негізделген, қазір бұл процесс және кері байланыс тізбектері деп аталады. Бұл әдіс ұйымның бөлімшелеріне сәйкес келетін шеңберлер иерархиясын пайдаланады, бірақ бұл айналмалы иерархия – әр шеңбер арасындағы байланыстар ұйымның жоғары және төмен деңгейлерінде кері байланыс тізбектерін құрайды. Барлық саяси шешімдер, ресурстарды бөлу және операциялық шешімдерді шектеу туралы шешімдерді шеңбердің барлық мүшелерінің келісімі қажет етеді. Күнделікті операциялық шешімдерді операциялық жетекші шеңбер отырыстарында белгіленген саясат шеңберінде қабылдайды. Бір шеңберден артық салаға әсер ететін саяси шешімдерді әр шеңберден өкілдер құралған жоғары шеңбер қабылдайды. Өзара байланысқан шеңберлердің мұндай құрылымы келісім арқылы шешімдер қабылдау арқылы иерархияның тиімділігін сақтайды, сонымен бірге шеңберлер мен олардың мүшелерінің теңдігін қамтамасыз етеді. 1980 жылдары Энденбург пен оның әріптесі Анневик Реймер Роттердамда Sociocratisch Centrum (Социократиялық орталық) құрды.

Негізгі қағидалар

Енденбургтің саяси шешім қабылдау әдісі бастапқыда төрт маңызды принципке негізделген деп жарияланды, олардың барлығы адамдарды қызметтерге және жауапкершіліктерге таңдау процесі де келісімге бағынуын көрсету мақсатында болды. Дегенмен, төменде түсіндірілгендей, қазір бұл әдіс үш принцип арқылы оқытылады, өйткені Енденбург оны бастапқыда осылай әзірлеген:

Саясатты шешім қабылдауды келісім реттейді (1-қағидат)

Шешімдер "басты қарсылықтар" қалмаған кезде, яғни барлық қатысушылардың толық хабардарлықпен келісімі болғанда қабылданады. Қарсылықтар негізделген болуы керек, аргументтермен дәлелденуі тиіс және қарсылық білдірушінің ұйымның мақсаттарына жемісті жұмыс істеуге қабілеттілігіне сүйенуі керек. Барлық саяси шешімдер келісім арқылы қабылданады, алайда топ басқа шешім қабылдау әдісін пайдалануға келісе алады. Осы саясаттар шеңберінде күнделікті операциялық шешімдер әдетте дәстүрлі жолмен қабылданады. Жалпы, барлық мүдделі тараптардың алаңдаушылықтарын есту үшін қарсылықтарға құлақ беру өте маңызды. Бұл процеске кейде "қарсылықтарды іздеу" деп аталады. Қарсылықтарға бірінші кезекте назар аудару шешім қабылдауды тиімдірек ететініне баса назар салынады.

Дөңгелектерде ұйымдастыру (2-қағидат)

Әлеуметтік-ұйымдық жүйе жартылай дербес шеңберлердің иерархиясынан құралған. Бірақ, бұл иерархия автократиялық иерархиялар сияқты билік құрылымын құрамайды, оның орнына көлденең қауымдастыққа ұқсайды, себебі әрбір шеңбердің құзыреті топтық шешіммен нақты белгіленеді. Әрбір шеңбер өз мақсаттарына жету үшін процестерді іске асыруға, бағалауға және бақылауға жауапты. Ол үлкен ұйымның саясаты шеңберінде белгілі бір жауапкершілік аймағын басқарады. Шеңберлер өздерінің және әрбір мүшесінің дамуына да жауапты. Көбінесе "толыққанды білім беру" деп аталатын, шеңбер мен оның мүшелері өз салаларында бәсекеге қабілетті болу үшін және шеңбердің мақсаттарына жету үшін нені білу керектігін анықтауы тиіс.

Екі есе байланыстыру (3-қағидат)

Өздері байланыс қызметін атқаратын адамдар өз және келесі жоғары деңгейдегі шеңберлердің шешім қабылдау процесінде толық құқықты мүшелер ретінде қатысады. Шеңбердің операциялық жетекшісі – міндетті түрде келесі жоғары деңгейдегі шеңбердің мүшесі болып табылады және басқаратын шеңберінде шешім қабылдау кезінде үлкен ұйымды ұсынушы ретінде әрекет етеді. Әр шеңбер өзінің мүдделерін келесі деңгейдегі шеңберде қорғайтын өкілді сайлайды. Осы байланыстар шеңберлер арасында кері байланыс құрады. Ұйымның ең жоғарғы деңгейінде директорлар кеңесіне ұқсас "жоғарғы шеңбер" болады, бірақ ол шеңбер құрылымының қағидалары шеңберінде жұмыс істейді, оған билік ете алмайды. Жоғарғы шеңбер құрамына ұйымды сыртқы ортамен байланыстыратын тәжірибелі сарапшылар кіреді. Әдетте, олар заң, үкімет, қаржы, қоғам және ұйымның мақсаты саласындағы білікті мамандар болады. Акционерлік қоғамда акционерлер сайлаған өкіл де осы шеңберге кіруі мүмкін. Жоғарғы шеңберге бас директор және жалпы басқару шеңберінен кем дегенде бір өкіл кіреді. Осы шеңбер мүшелерінің әрқайсысы жоғарғы деңгейдегі шешім қабылдауға толыққанды қатысады.

Бірлестікпен сайлау (4-қағидат)

Бұл төртінші принцип бірінші принципті кеңейтеді. Адамдар рөлдерге және жауапкершіліктерге ашық талқылау кезінде сайланады, бұл ретте басқа да саясат шешімдері үшін қолданылатын келісім критерийлері пайдаланылады. Айналым мүшелері өздерін немесе басқа мүшелерді ұсынады және олардың таңдау себептерін түсіндіреді. Талқылаудан кейін адамдар өз ұсынуларын өзгерте алады (көбінесе өзгертеді), ал талқылау жетекшісі ең мықты аргументтерге ие адамды сайлауды ұсынады. Айналым мүшелері қарсылық білдіре алады, содан кейін талқылау жалғасады. Көп адамдар орындай алатын рөл үшін бұл талқылау бірнеше айналымға созылуы мүмкін. Егер міндетті орындауға білікті адамдар аз болса, бұл процесс жылдам нәтижеге келеді. Айналым сондай-ақ қазіргі мүшесі емес адамды таңдауға шешім қабылдауы мүмкін.

"Үш қағида"

Социократиялық шеңберді ұйымдастыру әдісінің алғашқы тұжырымдамаларында Энденбургтің үш қағидасы болды, ал төртіншісі – келісіммен сайлау. Ол оны жеке қағида ретінде емес, бірнеше нұсқа болғанда келісіммен шешім қабылдау әдісі ретінде қарастырды. Ол мұны бірінші қағиданың – келісім саясатты анықтайды – бір бөлігі деп есептеді. Бірақ көптеген адамдар адамдарды қызметтерге және жауапкершіліктерге сайлаудың ресурстарды бөлу екенін, демек саяси шешімдер екенін дұрыс түсінбеді. Осы шешімдерді шеңбер жиналыстарында келісіммен қабылдаудың маңыздылығын көрсету үшін Энденбург оны төртінші қағида ретінде бөліп көрсетті.

Келісімге қарсы келісім

Социократия келісім мен консенсустың аражігін ажыратады, шеңбер шешімдерінің толық келісімге қол жеткізу мағынасында "консенсус" тудырмауы тиіс екенін көрсету үшін. Социократияда келісім "қарсылық жоқ" деп анықталады, ал қарсылықтар ұйымның мақсаттарына жетуге қабілеттілікке негізделеді. Келісімге негізделген басқаруда идеяны талқылайтын мүшелер көбінесе өздеріне "қазіргі уақытта бұл жеткілікті жақсы ма, сынап көруге қауіпсіз бе" деп сұрақ қояды. "Консенсус арқылы мен сені өзімнің дұрыс екенімді сендіруім керек, ал келісім арқылы сен бұл шешіммен өмір сүре аласың ба деп сұрайсың".