Леонардо да Винчидің эскизі: Әурет және бала, Әйел Әнне және Жақын Жан Бөбтігі

Кіріспе

Леонардо да Винчи салған сурет

"Мәриям және бала, Әйел Әнна және Жақия Баптист" (The Virgin and Child with Saint Anne and Saint John the Baptist), кейде "Бёрлингтон үйінің суреті" (The Burlington House Cartoon) деп аталатын бұл сурет Леонардо да Винчидің туындысы. Сурет көмір және қара-ақ пастельмен сегіз параққа біріктірілген қағазда салынған. Суреттің үлкен өлшемі мен форматы оның картина үшін эскиз болғанын көрсетеді. Леонардоның осы эскиз негізінде тікелей салған картинасы жоқ, бірақ бұл сурет Луи XII тапсырысымен салынған, бірақ қазір жоғалған немесе аяқталмаған картинаға дайындық ретінде жасалған болуы мүмкін. Бұл сурет – суретшінің сақталған ең ірі эскизі. Суретте Мәриям анасы Әннаның тізесінде отырған күйде, ал Мәсіхтің жас туысы Жақия Баптист оң жақта тұрып, Мәсіхті қолында ұстап тұр. Қазіргі уақытта бұл сурет Лондонның Ұлттық галереясында ілініп тұр. Ол суретшінің алғашқы миландық кезеңінің соңында, шамамен 1499–1500 жылдары немесе Флоренция мен Милан арасында саяхаттаған 1506–1508 жылдары салынған. Көптеген ғалымдар соңғы мерзімді жақтайды, бірақ Ұлттық галерея және басқалар бірінші мерзімді ұсынады.

Тақырыбы

Мультфильмнің тақырыбы – XV ғасырдағы флоренциялық суреттерде кең таралған екі тақырыптың үйлесімі: Иоанн Крестительмен және Әйгеріммен бірге Құдай ана мен бала. Сурет өзінің күрделі композициясымен ерекшеленеді, бұл фигуралардың орналасуындағы айырмашылықты көрсетеді, бұл алғаш рет Леонардоның «Бенойс Мадоннасы» картинасында байқалады. Екі әйелдің тізелері әртүрлі бағытта бұрылған, Мәриямның тізелері суреттен солға қарай шығып тұр, ал денесі оңға қарай күрт бұрылады, нәтижесінде икемді қозғалыс туындайды. Фигуралардың тізелері мен аяқтары композицияның бір бөлігінде жоғары-төмен ритмді құрайды, мұнда берік тұрған аяқтар, кең жайылған тізелер және кең жайылған киімдер кездеседі. Денелерінің төменгі жартысы бір-бірінен бұрылса, екі әйелдің де беттері бір-біріне қарап, бір-бірінің ерекшеліктерін шағылыстырады. Жоғарғы денелерінің арасындағы шекара айқын емес, бұл олардың бас-денесінің біртұтас екенін көрсетеді. Әйгерімнің икемді қозғалысы Мәсіх Баласында да көрінеді, оның денесі анасының дерлік көлденең ұстауымен, төменгі жағы жоғары, ал жоғарғы жағы төмен қарай бұрылады. Бұл бұрылу позы алғаш рет Леонардоның «Патшаларға табынуы» картинасында көрсетілген және көптеген суреттерде, әсіресе Британ мұражайындағы мысықпен бірге Әйгерім мен Баланың түрлі зерттеулерінде жан-жақты зерттелген. Екі бас жиынтығының қатар қойылуы – маңызды композициялық элемент. Мәсіх Баласының бұрышы, жарығы және көзі анасының бұрышын қайталайды, ал Иоанн Креститель осы элементтерді Әйгерімнің бетінде қайталайды. Жарық көрінетін сахнада екі басты кейіпкер және екі қосалқы актер бар екенін көрсетеді. Төрт фигураның көздерінің арасында өзара байланыс бар. Әйгерім қызы Мәриямға құлшыныспен күлімсірейді, бұл тек аналық мақтаныш емес, сонымен қатар «барлық ұрпақ баталы деп атайтын» адамға лайықты құрметті де білдіреді. Мәриямның көзі Мәсіх Баласына тіреледі, ол қолдарын көтеріп, отыз жылдан кейін оның тағдыры бойынша Мәсіхті шомылдыру рәсімін өткізуге тиіс туысына бата береді. Иоанн Креститель екі баланың үлкені болғанымен, батаны кішіпейілділікпен қабылдайды, өйткені ол кейіннен туысы туралы «Мен оның сандалдарын шешуге лайық емеспін» дейді. Әйгерімнің қолы, оның көрсету саусағы көкке бағытталған, балалардың бас жанында орналасқан, мүмкін батаның бастапқы көзін көрсету үшін. Бұл жұмбақ ишара Леонардоның ерекшелігі ретінде қарастырылады, ол «Соңғы кешкі ас» және «Иоанн Креститель» картиналарында кездеседі. Мұндай суреттер әдетте сызбаны тіктеп немесе кесіп, сурет салу үшін тақтаға түсірілген. Бірақ «Әйгерім мен Бала, Әйгерім және Иоанн Креститель» суретінде мұндай белгілер жоқ, бұл сурет өзінің жеке өнер туындысы ретінде сақталғанын көрсетеді. Леонардо осы суреттің негізінде тікелей картина жасамаған көрінеді. Композиция Леонардоның осы тақырыпты бейнелеген жалғыз сақталған картинасынан – Луврдегі Әйгерім мен Бала картинасынан ерекшеленеді, онда Крестительдің бейнесі жоқ.

The subject of the cartoon is a combination of two themes popular in Florentine painting of the fifteenth century: The Virgin and Child with John the Baptist and Virgin and Child with Saint Anne. The drawing is notable for its complex composition, demonstrating the alternation in the positioning of figures that is first apparent in Leonardo's paintings in the Benois Madonna. The knees of the two women point in different directions, with Mary's knees turning out of the painting to the left, while her body turns sharply to the right, creating a sinuous movement. The knees and the feet of the figures establish a strong up and down rhythm at a point in the composition where a firm foundation comprising firmly planted feet, widely spread knees, and a broad spread of enclosing garment would normally be found. While the lower halves of their bodies turn away, the faces of the two women turn toward each other, mirroring each other's features. The delineation between the upper bodies has lost clarity, suggesting that the heads are part of the same body. The twisting movement of the Virgin is echoed in the Christ Child, whose body, held almost horizontal by his mother, rotates axially, with the lower body turned upward and the upper body turned downward. This turning posture is first indicated in paintings by Leonardo in the Adoration of the Magi and is explored in a number of drawings, in particular the various studies of the Virgin and Child with a cat that are in the British Museum. The juxtaposition of two sets of heads is an important compositional element. The angle, lighting, and gaze of the Christ Child reproduces that of his mother, while John the Baptist reproduces these same elements in the face of Saint Anne. The lighting indicates that there are two protagonists, and two supporting cast in the scene that the viewer is witnessing. There is a subtle interplay between the gazes of the four figures. Saint Anne smiles adoringly at her daughter Mary, perhaps indicating not only maternal pride but also the veneration due to the one who "all generations will call blessed". Mary's eyes are fixed on the Christ Child who raises his hand in a gesture of benediction over the cousin who thirty years later would carry out his appointed task of baptising Christ. Although the older of the two children, John the Baptist humbly accepts the blessing, as one who would later say of his cousin "I am not worthy even to unloose his sandals". Saint Anne's hand, her index finger pointing toward Heaven, is positioned near the heads of the children, perhaps to indicate the original source of the blessing. This enigmatic gesture is regarded as quintessentially Leonardesque, occurring in The Last Supper and Saint John the Baptist. Cartoons of this sort were usually transferred to a board for painting by pricking or incising the outline. In the Virgin and Child with Saint Anne and Saint John the Baptist there is no evidence of that, suggesting that the drawing was kept as a work of art in its own right. Leonardo does not appear to have based a painting directly on this drawing. The composition differs from Leonardo's only other surviving treatment of the subject, The Virgin and Child with Saint Anne in the Louvre, in which the figure of the Baptist is not present.

Суреттен алынған басқалардың жұмыстары

Леонардо сурет салмаса да, бұл сурет басқа суретшілердің жұмыстарына үлгі болды. Бернардино Луини осы сурет негізінде картина жасайды. Ол Леонардоның шәкірті болған. Оның картинасы Леонардоның суретінен айырмашылығы – онда Әзіз Жүсіп бейнеленген. Луинидің картинасы қазір Милан қаласындағы Амброзиана кітапханасында сақталуда. Бұл суреттің шамамен 1500 жылға дейін жасалғанын көрсетеді. Падре Себастиано Реста, 1498–99 жылдары Джованни Пьетро Беллориға Францияның Людовик XII сұрауымен Леонардо Миланда осы суретті салғанын жазған. Бұл дата кеңінен қабылданса да, Людовик XII-мен байланысы дәлелденбеді. Жақындағы тарихшылар осы жұмысты 1490 жылдардың ортасына дейін, ал Карло Педретти мен Кеннет Кларк 1508–1510 жылдарға дейін жатқызады. Мартин Кемп Британ мұражайындағы дайындық суретіндегі гидравликалық инженерлік эскиздерінің композицияны 1507–1508 жылдарға, Леонардоның «Codex Atlanticus» кітабында осыған ұқсас зерттеулер жасаған кезіне жатқызады. XVII ғасырда сурет Миланның Арконати графтарына тиесілі болған. 1721 жылы ол Каснедистерге, содан кейін Венециядағы Сагредоға өтті. 1763 жылы Роберт Удни оны сатып алды. 1791 жылы ол Лондонның Корольдік академиясының меншігіне өтті. Кейде бұл сурет «Берлингтон Хаустың суреті» деп те аталады, бұл атау бұрын Корольдік академиясы орналасқан ғимаратына сілтеме жасайтын. 1962 жылы сурет 800 000 фунт стерлингке сатылды. Шетелдік сатып алушы табады деген қауп болғандықтан, ол Ұлттық галереяда қойылды, онда төрт айдан астам уақыт ішінде ширек миллионнан астам адам оны көрді, олардың көпшілігі суретті Ұлыбританияда қалдыру үшін қайырымдылық жасады. Ақыры, сома Ұлттық өнер жинақтары қорының үлесімен де толықтырылды. Оны сатып алғаннан кейін он жыл өткен соң Джон Бергер осы сурет туралы: «Ол жаңаша әсерлілікке ие болды. Ол не бейнелейтініне емес, бейнесінің мағынасына байланысты емес. Ол нарықтық құнының арқасында әсерлі, құпияға толы болды» деп ащылықпен жазды. 1987 жылы суретке шамамен жеті фут қашықтықтан саптанған мылтықпен вандализм актісі жасалды. Атыс жасаған Роберт Кембридж есімді психикалық ауруы бар адам анықталды, ол бұл әрекетті «Британиядағы саяси, әлеуметтік және экономикалық жағдайларға» назар аудару үшін жасағанын мәлімдеді. Жарылыс суретті қорғаған шыныны қиратты, суретке елеулі зақым келді, ол кейін қалпына келтірілді.

Although apparently not being developed into a painting by Leonardo, the drawing was used as a source for the paintings of others. A painting based on the cartoon was made by Bernardino Luini. He was a pupil of Leonardo. Its subject differs from Leonardo's in that it includes St. Joseph. Luini's painting now is in the Biblioteca Ambrosiana, in Milan. This would date the cartoon to about 1500. A date of 1498–99 is put on the work by Padre Sebastiano Resta, who wrote to Giovanni Pietro Bellori saying that Leonardo had drawn the cartoon in Milan at the request of Louis XII of France. While this date has gained wide acceptance, the association with Louis XII has not. More recent historians have dated the work as early as the mid 1490s and, in the case of Carlo Pedretti and Kenneth Clark, as late as 1508–1510. Martin Kemp notes that the hydraulic engineering images appearing among the sketches in the preparatory drawing in the British Museum dates the composition to around 1507–1508, when Leonardo was making similar studies in the Codex Atlanticus. In the seventeenth century, the drawing belonged to the Counts Arconati of Milan. In 1721, it passed to the Casnedis, then to the Sagredo in Venice. In 1763, it was acquired by Robert Udny. By 1791, it was inventoried as belonging to the Royal Academy, in London. Sometimes the cartoon still is known as "The Burlington House Cartoon", a title once used frequently in reference to the building the Royal Academy that housed the drawing. In 1962, the cartoon was put up for sale with an asking price of £800,000. Amid fears that it would find an overseas buyer, it was exhibited in the National Gallery where it was seen by more than a quarter of a million people in a little more than four months, many of whom made donations in order to keep the artwork in the United Kingdom. The price was eventually met by donations, thanks in part to contributions from the National Art Collections Fund. Ten years after its acquisition, John Berger wrote derisively that "It has acquired a new kind of impressiveness. Not because of what it shows – not because of the meaning of its image. It has become impressive, mysterious because of its market value". In 1987, the cartoon was attacked in an act of vandalism with a sawn off shotgun from a distance of approximately seven feet. The shooter was identified as a mentally ill man by the name of Robert Cambridge, who claimed he committed this act in order to bring attention to "political, social and economic conditions in Britain". The blast shattered the glass covering, causing significant damage to the artwork that has since been restored.