Түннің Соңына Саяхат

Кіріспе

Селиннің романы, 1932 жылы Луи Фердинанд Селиннің автофикшн романы.

«Түннің соңына саяхат» (1932) – Луи Фердинанд Селиннің алғашқы романы. Бұл жартылай автобиографиялық туынды Фердинанд Бардамудың Бірінші дүниежүзілік соғыстағы, отарлық Африкадағы, АҚШ-тағы және дәрігер болып жұмыс істейтін Париждің кедей аудандарындағы басынан өткен оқиғаларды баяндайды. Роман 1932 жылы «Prix Renaudot» сыйлығын жеңіп алды, бірақ автордың адам жағдайының қараңғы жағын бейнелеуі және жұмысшы класының тіліне, жаргонына және жаңа сөздерге негізделген жаңаша жазу стилі сыншылардың пікірін екіге бөліп жіберді. Қазір бұл ХХ ғасырдың ең ұлы романдарының бірі саналады.

Өмірбаян

Селин өзінің алғашқы романын, «Түннің соңына саяхат» атты туындысын 1929 жылы Париждің жұмысшы класы тұратын Клиши қалашығындағы мемлекеттік емханада дәрігер болып жұмыс істеген кезінде жазуға кірісті. Роман Бірінші дүниежүзілік соғыста француз кавалериясындағы тәжірибесіне, француз орман шаруашылығы компаниясының қызметкері ретінде колониялық Африкада өткізген уақытына, 1925 жылы Ұлттар лигасының денсаулық сақтау өкілі ретінде АҚШ-қа жасаған сапасына және Париждегі дәрігерлік тәжірибесіне негізделген. Ол романды 1931 жылдың соңында аяқтап, оны екі кішкентай баспагерге және ірі баспагер Галлимардқа тапсырды, бірақ оны төртінші баспагер, жақында Эжен Дабиттің «L'Hôtel du Nord» романымен үлкен жетістікке қол жеткізген Деноэль э Стил қабылдады. «Түннің соңына саяхат» романы 1932 жылдың қазан айында жарық көрді. Романның атауы автордың «Швейцар гвардиясы» (1793) деп атаған әннің алғашқы шумағынан алынған, ал оның француз тіліне аудармасы Селиннің кітабының эпиграфы болып табылады: «Notre vie est un voyage / Dans l'Hiver et dans la Nuit / Nous cherchons notre passage / Dans le Ciel où rien ne luit» («Біздің өміріміз – саяхат / Қыс пен түннің ішінде; / Біз жолымызды іздейміз / Жарық жоқ аспанда»). (Шындығында, Швейцария гвардиясы Францияда 1792 жылы таратылған. Мәтін Карл Людвиг Гизекенің «Die Nachtreise» (1792) поэмасынан алынған. Кейіннен поэмаға Фридрих Вилке музыка жазды, және ол Ресейге француз әскерінің шабуылымен байланысты болды, онда бірнеше швейцарлық полктер қатысты.)

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Фердинанд Бардаму - Париждегі жас медицина студенті, І дүниежүзілік соғыс басталғанда, құлшыныспен француз армиясына ерікті түрде қосылады. Жаумен алғашқы кездесуінде ол соғыстың еш мағынасы жоқ екенін және қашу керектігін түсінді. Түнгі барлау миссиясында жалғыз өзі ол француз резервисті Леон Робинсонмен кездеседі, ол немістердің тұтқындауын қалайды, сондықтан ол соғысты тұтқын лагерінің салыстырмалы қауіпсіздігінен өткізеді. Бардаму мен Робинсон француз қаласына барады, бірақ онда беріле алатын неміс жоқ. Олар көңілі қалды, әрі әрқайсысы өз жолын таңдады. Бардаму соғыста жараланып, әскери медаль алады. Парижде емделу үшін демалыста болған кезінде ол американдық волонтер медбике Лоламен танысады. Олар ойын-сауық паркін аралайды, онда Бардаму атыс галереясында жүйке бұзылуынан зардап шегеді. Ол Лолаға соғыстан бас тартқанын айтады, өйткені ол бекерге өлгісі келмейді. Лола оған қорқақ екенін айтып, тастап кетеді. Бардаму скрипкашы Мусинамен қарым-қатынас жасайды. Алайда, ол көп ұзамай оны соғыстан пайда тапқан бай аргентиналықтардың ұрпағына қалдырады. Ол электр терапиясы мен патриоттық психиатрияға мамандандырылған ауруханаға ауыстырылады. Ақырында ол психологиялық тұрғыдан қызметке жарамсыз деп танылып, әскерден шығарылады. Бардаму француз колониялық Африкаға саяхаттайды, онда ол джунглидің ішкі бөлігіндегі сауда бекетін басқарады. Бұл жерде ол француз әкімшілігіндегі әріптесі Алсидпен достық қарым-қатынас жасайды. Бардаму сауда бекетінің жай ғана қираған үй екенін және ол алмастыратын адам Робинсон екенін біледі. Робинсон оған компания қызметкерлерін және жергілікті тұрғындарды алдап отырғанын айтады, сондықтан компанияны алдау ақылға қонымды. Робинсон түнде жасырын қашып кетеді. Бірнеше аптадан кейін Бардаму қызуы көтеріліп, сауда орнына от қояды. Компанияны алдағаны үшін жазадан қорқып, Бардаму жағалауға қашуға шешім қабылдайды. Жақын маңдағы ауылдың тұрғындары Бардамуды, әлі де маңдай-ойынан айырылып, испан колониясына алып барады, онда діни қызметкер оны кеме иесіне құл ретінде сатады. Кеме Нью-Йоркке кетеді, онда Бардаму қызуы төмендейді. Ол карантинге қатысты жұмыс тауып, Манхэттенге бір тапсырмамен жіберіледі. Ол Лоланы іздеп, ақырында оны табады. Қазір ол бай және одан құтылуға асығады. Ол оған 100 доллар береді, ол жұмыс іздеп Детройтке кетеді. Ол Ford Motor Company компаниясының құрастыру желісінде жұмыс істейді, бірақ бұл жұмысты шаршатады және адамгершілікке жатпайтын деп санайды. Ол Моли есімді жезөкшеге ғашық болады, ол онымен бірге Америкада тұруға шақырады, бірақ ол қандай жағдайға тап болса да, қашуға деген маниясын мойындайды. Ол Робинсонға тап болады және Америкада ештеңе жасай алмағанын біліп таңғалады. Ол Францияға оралып, медицинаны бітіруге шешім қабылдайды. Бардаму Парижге оралғанда медицинаны бітіріп, Ла Гарен Рансидің (қазақша) көршілес ауданында практикасын бастайды. Резиденттер көбінесе оған ақы төлеуге кедей, ол негізінен құрсақ көтергендердің салдарын шешеді және басқа дәрігерлер қозғамайтын үмітсіз жағдайларды қабылдайды. Оның пациенттері арасында мадам Хенруилль мен оның күйеуі бар, олардың анасы, әже Хенруилль, үйінің артындағы сарайда тұрады. Олар оны психикалық ауруханаға жатқызуды қалайды, бірақ Бардаму оларға көмектесуден бас тартады. Олар Робинсонды оны өлтіру үшін жалдаған, бірақ ол үшін дайындаған тұзақ оның бетінен жарылып, оны соқыр етеді. Генруильдер бұл жанжалды жасыру үшін Робинсон мен әжеге Тулузадағы шіркеудің криптасында мумиялар көрмесін ұйымдастыруды тапсырады. Қарт әйел көрмені табысты іске айналдырады. Көзінің көру қабілеті біртіндеп жақсарып келе жатқан Робинсон шіркеуде шам сататын және оған қамқорлық жасайтын Маделлон есімді әйелмен тұрмысқа шығады. Робинсон мен Маделон әжемізді өлтіріп, экспонатты басып алуды жоспарлап отыр. Бір күні түнде Робинсон қартты үңгірдегі тік баспалдақтан итеріп түсіріп, өлтіреді. Осы арада Бардаму Париждің шетіндегі психиатриялық ауруханада жұмыс табады. Асылымның директоры доктор Баритон Бардамудан ағылшын тілі сабағын бастайды. Елизаветалық поэмаларға және Монмут-тұмсықшының қайғылы тарихына әсер еткен Баритон психиатрияға деген қызығушылығын жоғалтады және Англияға кетеді, Бардамуға психиатриялық аурухананы басқарады. Бартон клиникасында Бардамудың Словакиядан келген медбике Софимен жаңа қарым-қатынасы бар. Робинсон Бардамумен кездеседі және ол Маделдонды және ола�...

Ferdinand Bardamu is a young Parisian medical student who, in a fit of enthusiasm, voluntarily enlists in the French army on the outbreak of World War One. During his first engagement with the enemy he decides that the war doesn’t make any sense and he needs to clear out. Alone on a nocturnal reconnaissance mission, he meets a French reservist named Léon Robinson who wants to be captured by the Germans so he can sit out the war in the relative safety of a prisoner of war camp. Bardamu and Robinson make their way to a French town but there are no Germans there to surrender to. Disappointed, they go their separate ways. Bardamu is wounded in action and receives the médaille militaire. On convalescent leave in Paris, he meets an American volunteer nurse named Lola with whom he has an affair. They visit an amusement park where Bardamu suffers a nervous breakdown at the shooting gallery. He tells Lola that he rejects the war because he doesn't want to die for nothing. Lola tells him he is a coward and leaves him. Bardamu begins a relationship with Musyne, a violinist. However, she soon leaves him for a succession of rich Argentinians who have profited from the war. He is transferred to a hospital which specialises in electrical therapy and patriotic psychiatry. He is eventually pronounced psychologically unfit for service and discharged from the military. Bardamu travels to French colonial Africa where he is put in charge of a trading post in the jungle interior. Here he becomes friends with Alcide, his colleague in the French administration. Bardamu finds that the trading post is only a dilapidated hut, and the man he is relieving is Robinson. Robinson tells him that the company cheats its employees and the natives so it is sensible to cheat the company. Robinson sneaks away during the night. After a few weeks, Bardamu catches a fever and sets fire to the trading post in his delirium. Fearing punishment for defrauding the company, Bardamu decides to flee to the coast. Natives from the nearby village carry Bardamu, who is still delirious, to a Spanish colony where a priest sells him to a ship owner as a galley slave. The ship sails to New York where Bardamu is put into quarantine until his fever subsides. He talks his way into a job with the quarantine authority and is sent into Manhattan on an errand. He goes in search of Lola and eventually tracks her down. She is now rich and eager to be rid of him. She gives him a hundred dollars and he leaves for Detroit in search of work. He is employed on the assembly line at Ford Motor Company but finds the work exhausting and dehumanising. He falls in love with a prostitute named Molly who wants him to settle down in America with her but he confesses his mania for escaping from whatever situation he is in. He runs into Robinson and is surprised to learn that he has failed to make anything of himself in America. He decides to return to France and finish his medical training. Back in Paris, Bardamu completes his medical studies and starts a practice in the bleak (fictitious) suburb of La Garenne Rancy. The residents are mostly too poor to pay him and he mainly deals with the consequences of botched abortions and takes on hopeless cases which other doctors won't touch. His patients include Madame Henrouille and her husband whose mother, Grandma Henrouille, lives in a shed behind their house. They want her committed to a mental asylum but Bardamu refuses to help them. They hire Robinson to kill her but the booby trap he prepares for her explodes in his face, blinding him. In an attempt to hush the scandal, the Henrouilles arrange for Robinson and Grandma Henrouille to manage a mummy exhibit in the crypt of a church in Toulouse. The old woman turns the exhibit into a profitable venture. Robinson, whose eyesight is gradually improving, becomes engaged to a woman named Madelon who sells candles at the church and has been caring for him. Robinson and Madelon plan to murder Grandma Henrouille and take over the exhibit. One night Robinson pushes the old woman down the steep staircase to the crypt, killing her. Meanwhile, Bardamu finds a job in a lunatic asylum on the outskirts of Paris. The director of the asylum, Dr. Baryton, starts taking English lessons from Bardamu. Moved by the Elizabethan poets and the tragic history of Monmouth the pretender, Baryton loses all interest in psychiatry and leaves for England, putting Bardamu in charge of the asylum. In Baryton's clinic Bardamu has a new affair with Sophie, a nurse from Slovakia. Robinson meets Bardamu and explains that he has left Madelon and their lucrative job at the crypt because he doesn't want her and her love. Bardamu allows him to stay at the asylum and gives him a menial job. Madelon tracks Robinson down and threatens to turn him in to the police if he doesn't marry her. Sophie, suggests that she and Bardamu should go on a double date with Robinson and Madelon in order to reconcile them. The four go to a carnival but during the taxi ride back to the asylum Robinson tells Madelon that he doesn't want to be with her because love disgusts him. They have a violent argument and Madelon shoots Robinson and flees. Robinson dies and Bardamu reflects that he hasn't yet been able to find an idea bigger than death.

Негізгі тақырыптар

"Түннің соңына саяхат" - адам жағдайына деген пессимистік көзқарас, онда азап, қартаю және өлім - жалғыз мәңгілік шындықтар. Кедейлер үшін өмір - азап, байлар үшін - бос нәрсе, ал адамзаттың алға басуы мен бақытына деген үміт - ақиқат емес. Селиннің өмірбаянын жазған Патрик Маккарти жек көру романның басты тақырыбы деп санайды. Кэлиниялық адам зұлым жек көрушіліктің түпкі күнәсінен зардап шегеді, бірақ оны құтқаратын Құдай жоқ. Жек көру кейіпкерлерге "бақытсыздықтың нақты, бірақ ойдан шығарылған себебін" береді. Сонымен қатар: "Селлиандық жек көрудің ерекшелігі оның тегін болуында: адам жек көру объектісі өзіне зиян келтіргендіктен жек көрмейді; адам жек көреді, өйткені ол міндетті" Соғыс тағы бір негізгі тақырып. Мерлин Томастың айтуынша, Селин соғыстың қорқыныштылығы мен ақымақтығын "ордақты адамды тек өмір сүруді көздейтін жануарға айналдыратын" қатал күш ретінде көрсетеді. Ең көп зардап шегуші кедейлер. Бардаму соғысты тек байлардың кедейлерді жоюы үшін жасалатын құрал ретінде қарастырады. Селин сондай-ақ жауыз әлемде өмір сүру тақырыбын зерттейді. Томас Бардамуның айтуынша, кедейлер мен әлсіздер өз тағдырыннан құтыла алмаса да, олар қарсылық білдіруді таңдай алады. "Егер сен әлсіз болсаң, қорқатындардың барлығын тартып алып, олардың бар деген беделін жойып, күш-қуат аласың. Осыған дейін айтылған қарсылық - үміт пен жеке құтқарылудың бір элементі". Бардаму адамның сұлулығы мен мейірімділік танытуының ерекше жағдайларын қарастырғанынан да жұбаныш табады. Бардаму Моллиге тек сұлулығы үшін емес, кеңпейілділігі үшін де құлшылық етеді. Алсид жетім қалған немере қызының білім алуына қаражат табу үшін колониялық Африкаға тағы бір рет ерікті түрде барған кезде, Бардаму оны ақымақ деп санайды, бірақ оның жақсы ниеттеріне таңғалады.

Стиль

"Түннің соңына саяхат" романында Селин жұмысшы сыныбының сөйлеген француз тіліне, медициналық және теңіз жаргонына, неологизмдерге, қатыгез сөздерге және сарбаздар, теңізшілер мен қылмыстық әлемнің арнайы жаргонына негізделген бірегей әдеби тілді дамытты. 1932 жылы романды қарап, Les Nouvelles littéraires сыншысы оның "керемет тілін, табиғи және жасалғанның шарықталуын" мақтады, ал Le Populaire de Paris сыншысы оны жалған өрескелдік пен әдепсіздік деп айыптады. Роман бірінші тұлғада баяндалады. Томас баяндаушы дауысты клиникалық және бейтарап деп сипаттайды – бұл тәжірибелі дәрігердің әлемді өзінің жас alter ego Бардамудың көзімен қабылдайтын дауысы. Клиникалық үн жиі саркастикалық пікірлермен және кейіпкерлердің қоршаған ортаны бақылауға және тағдырларынан қашуға жасаған бекер тырысқандықтарынан туындайтын қара юмормен байланысты. Маккарти былай деп жазады: "Барлық адамның өлуге тиіс екені ғана емес, олардың өмірінің әрбір сәті бекер болып табылады. Олардың істегеннің бәрі абсурдты." Клиникалық және бейтарап баяндаушы дауысы кейде галлюцинациялық қалқып кетуге жол береді. Кейде бұл қызбамен немесе психологиялық стресспен байланысты, ал кейде көзге көрінбейтін себептермен пайда болады. Виту былай дейді: "Қалқып кету – бұл өмірдің екінші күйі, ол жаман, қарапайым шындықты алыстатады, және оның артықтығы жазушыны (оның кейіпкері сияқты) өзінің қайғы-қасіретінің ең тереңінде теңдесі жоқ ашықтыққа жеткізеді, бұл оған өмір мен өлімдегі нағыз поэтикалық және құрысулы шындықтарды ажыратуға мүмкіндік береді."

Қабылдау және сын есімі

1932 жылы қазанда "Түннің соңына саяхат" кітабы жарық көрді және көптен күткен сыншылардың назарына ілікті. Роман саяси көзқарастары әртүрлі адамдардың арасында жақтаушылар мен қарсыластар тапты. Бір жағынан, оның анархистік, антиколониалдық және антимилитаристік идеяларын жоғары бағаласа, бір сыншы оны "батылдығы мен адалдығы жоқ адамның циникалық, есқарасынан шығарған мойындауы" деп сынады. Роман 1932 жылғы Гонкур сыйлығының басты үміткері болды. Бірақ сыйлық Гай Мазелиннің "Ле Луп" романына берілген соң туған дау-дамағал Селиннің романына қызығушылықты арттырып, келесі екі айда 50 000 дана сатылды. Роман 1932 жылы Renaudot сыйлығымен марапатталды. "Түннің соңына саяхат" қазір еуропалық әдебиеттің ең ұлы туындыларының бірі саналады. 2003 жылы бұл роман The Guardian журналының "Барлық уақыттың 100 ең ұлы романы" тізіміне енді. 1999 жылы Le Monde журналы оны ХХ ғасырдың 100 ең үздік романының тізімінде алтыншы орынға қойды.

Жариялану тарихы

Селин, Луи Фердинанд (1932). "Түннің соңына саяхат", Париж, "Деноэль мен Стил".