Кіріспе
Гректер үшін этнонимдер Гректер (Έλληνες) көптеген этнонимдермен белгіленген. Ең көп таралған түпкілікті этноним – Hellen (Ἕλλην), көпше түрі Hellenes (Ἕλληνες); "гректер" (Graeci) атауын ежелгі римдіктер қолданған, ол латын тілі арқылы Еуропа тілдеріне біртіндеп енген. Мифологиялық аталық Хелен – грек халқының түпкі атасы; оның ұрпақтары – эолдықтар, дориандықтар, ахейліктер және иониялықтар – негізгі грек тайпаларына және Грекия мен Кіші Азияда (Анатолияда) қолданылатын негізгі диалекттерге сәйкес келеді. Тарихшылар грек тілінде сөйлейтін алғашқы халықты микендіктер немесе микендік ахейліктер деп атайды. Олар неолит дәуірінде немесе қола дәуірінде қазіргі Грекияға келген. Гомер Троя соғысы кезеңіндегі үстем тайпа ретінде "ахейліктерді" атайды, бұл кезең әдетте б.з.д. 12-11 ғасырларға дараланады, ал "хеллендерді" Тессалиядағы салыстырмалы түрде шағын тайпаны сипаттау үшін қолданған. Дорлықтар – грек тілінде сөйлейтін маңызды топ, ол шамамен сол кезде пайда болды. Грек дәстүріне сәйкес, "гректер" (латын тілінде: Γραικοί, Graikoi, "гректер") Троя соғысынан кейін Ұлы Амфиктиондық Лига құрылған кезде, мүмкін, "хеллендер" деп аталды. Римдіктер алғаш рет Оңтүстік Италияда грек отаршыларымен кездескенде, олар отаршыларға, содан кейін барлық гректерге Graeci деген ат берді; бұл Еуропа тілдеріндегі барлық тиісті терминдердің бастауы болды. Парсылар Кіші Азияның батыс жағалауының бір бөлігін отарлаған грек тайпасы – иониялықтардың атымен Яунас (Yunans) деген атты қолданды. Кейін бұл термин еврей (Yevanim, יוונים), араб және түрік тілдерінде де қолданылды. Бұл сөз Үндістан субконтинентінің тілдеріне Yona түрінде енген. Грузин тілінде гректерді атау үшін ерекше форма қолданылады – Бердzeni (ბერძენი). Кейінгі Антик дәуірде (шамамен 3-7 ғасырлар) гректер өздерін Graikoi (Γραικοί, "гректер") және Rhomaioi/Romioi (/Ῥωμηοί/Ρωμιοί, "римдіктер") деп атады, соңғысы 212 жылдан кейін барлық гректер римдік азаматтар болғандықтан қолданылды. Христиан дінін құрғаннан кейін, Феодосий I кезінде "хеллен" термині көпқұдайлы ("язықтар") діннің жақтастарына қатысты қолданыла бастады.
The Greeks (Έλληνες) have been identified by many ethnonyms. The most common native ethnonym is Hellen (Ἕλλην), pl. Hellenes (Ἕλληνες); the name Greeks (Graeci) was used by the ancient Romans and gradually entered the European languages through its use in Latin. The mythological patriarch Hellen is the named progenitor of the Greek peoples; his descendants the Aeolians, Dorians, Achaeans and Ionians correspond to the main Greek tribes and to the main dialects spoken in Greece and Asia Minor (Anatolia). The first Greek speaking people, called Myceneans or Mycenean Achaeans by historians, entered present day Greece sometime in the Neolithic era or the Bronze Age. Homer refers to "Achaeans" as the dominant tribe during the Trojan War period usually dated to the 12th–11th centuries BC, using Hellenes to describe a relatively small tribe in Thessaly. The Dorians, an important Greek speaking group, appeared roughly at that time. According to the Greek tradition, the Graeci (Latin; Γραικοί, Graikoi, "Greeks") were renamed Hellenes probably with the establishment of the Great Amphictyonic League after the Trojan War. When the Romans first encountered Greek colonists in Southern Italy, they used the name Graeci for the colonists and then for all Greeks; this became the root of all relevant terms in European languages. The Persians used the name Yaunas (Yunans) after the Ionians, a Greek tribe who colonized part of the coasts of western Asia Minor. The term was used later in Hebrew (Yevanim, יוונים), Arabic, and also by the Turks. The word entered the languages of the Indian subcontinent as the Yona. A unique form is used in Georgian, where the Greeks are called Berdzeni (ბერძენი). By Late Antiquity (c. 3rd–7th centuries), the Greeks referred to themselves as Graikoi (Γραικοί, "Greeks") and Rhomaioi/Romioi (/Ῥωμηοί/Ρωμιοί, "Romans") the latter of which was used since virtually all Greeks were Roman citizens after 212 AD. The term Hellene started to be applied to the followers of the polytheistic ("pagan") religion after the establishment of Christianity by Theodosius I.
Қысқаша тарихы
Көне грек тілінде сөйлейтін алғашқы адамдар неолит дәуірінде немесе қола дәуірінде Грекияның материгіне келді. Көне грек диалектілері кейінгі ғасырларда көрсеткендей, гректердің кемінде екі көшіп-қонуы болған сияқты: біріншісі, шамамен б.з.д. 19 ғасырда, иониялықтар мен эолиялықтар, ал екіншісі, шамамен б.з.д. 13 ғасырда, дориялықтар. Бірінші көшіп-қонудың нәтижесінде микен грек тілі пайда болды – архаикалық грек тілі, ол сызықтық B жазуында кездеседі, ал екіншісі дорий диалектін тудырды, ол микен грек тіліне ең жақын болып саналатын аркадокипр диалектін ығыстырды. Кейіннен эолиялықтар мен иониялықтар деп аталған тайпалар Грекия төңірегінде бірнеше феодалдық патшалықтар құрды. Тарихшылар оларды Микендіктер деп атады, өйткені олардың ең қуатты патшалығы Пелопоннестегі Микен қаласы болды, немесе Микендіктер-ахеялықтар деп атады, себебі Гомерде ахеялықтар Грекиядағы үстем тайпа болды, ал хетт мәтіндерінде кездесетін Ахиява атауы теңіз үстемдігіне ие елге сәйкес келеді. Гомер Троя соғысы кезінде грек патшалықтарының Микен патшасының басшылығымен біріккені туралы айтса да, осы патшалықтардың орталық билікке бағынғанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Микен сарайларының көпшілігі б.з.д. 13 ғасырдың соңында қирады. Грек дәстүрі бұл қирауды дориялықтарға байланыстырады, бірақ дориялықтардың шапқыны Шығыс Жерорта теңізіндегі қола дәуірінің құлдырауына себеп болған факторлардың бірі ғана болды деп саналады, өйткені жаңа келгендердің өзгеше өркениет құрғанына ешқандай дәлел жоқ. Бұл қираудан кейін Грекияның қараңғы ғасырлары келді, археологиялық жағдайлар өте нашар болды, көптеген қоныс орталықтары тастамаланған, бірақ иониялықтар қоныстанған Аттика сияқты кейбір аймақтар басқыншылардың ықпалына түспеді. Бірнеше грек тайпалары Грекияның әртүрлі аймақтарына қоныс аударып, әртүрлі атаулар алды, ал халық топтары аралдар арқылы Кіші Азияның батыс жағалауына көшіп, өздерінің иондық, эолиялық және дорийлік атауларын сақтап қалды. Грек тайпалары бір-бірінен бөліне бастағанда, олардың ортақ тегін баса көрсету үшін Элен туралы миф ойлап табылды. «Геллендер» деген атау гректердің Ұлы Амфиктиондық Лиганы құрған кезде қолданыла бастады, бұл ежелгі грек тайпаларының одағы. Аңыз бойынша, ол Троя соғысынан кейін Эленнің інісі Амфиктионмен құрылды. Лиганың он екі негізін қалаушысы болды және Дельфидегі (Фокида) Аполлон мен Термопильдердің (Локрида) маңындағы Деметрдің қасиетті орындарын қорғау мақсатымен құрылды. Эсхин атаған он екі негізін қалаушы: эниандар немесе этеялықтар (Αἰνιᾶνες, Οἰταῖοι), Фивалық бооттар (Βοιωτοί), долоптар (Δόλοπες), Спарталық дорийлер (Δωριείς), Афиналық иондар (Ἴωνες), фтиалық ахеялықтар (Ἀχαιοί), локриандар (Λοκροί) (оптунттар, Ὀπούντιοι және озолиандар, Ὀζολαί), магнезиандар (Μάγνητες), малийлер (Μαλιεῖς), перребтер (Περραιβοί), фокийлер (Φωκεῖς), Дельфилік пифийлер (Πύθιοι) және тессалийлер (Θεσσαλοί). Гелленнің ұрпақтары ретінде Эол, Ион, Ахеус, Дорус, Грек және Македон есімдері аталады. Македониялықтардың дорий тайпасы екені және дорий тайпалары оңтүстікке көшкен кезде Македонияда қалғаны айтылады.
Ахаилықтар (χαιοί)
Кейінгі қола дәуірі хетт мәтіндерінде Ахья және кейін Ахьява деп аталатын халықтар еске алынады. Бұл халықтар ғылыми еңбектерде Микен әлемінің бір бөлігі ретінде қарастырылады. Мысыр деректемелерінде Микен әлемімен байланысты Эквеш, Деньен және Танажу деп белгілі халықтар туралы мәліметтер бар. Гомердің "Илиадасында" грек одақтас әскерлері үш түрлі атаумен сипатталған: ахейлер (Ἀχαιοί, Akhaioí, 598 рет қолданылған), данаялар (Δαναοί, Danaoí, 138 рет қолданылған) және аргивтер (Ἀργεῖοι, Argeîoi, 29 рет қолданылған). Аталған барлық терминдер ортақ гректерді білдіру үшін синоним ретінде қолданылған, бұл Гомердің туындысындағы маңызды түсінік емес екенін көрсетеді. "Илиаданың" кейбір ағылшын тіліндегі аудармаларында ахейлерді тұтас "гректер" деп атайды.
Геллендер (λληνες)
Қазіргі уақытта геллендер атауының қанағаттанарлық этимологиясы жоқ. Кейбір ғалымдар Додондағы Зевс дінінің қызметкерлерінің аты – селой (Σελλοί; сондай-ақ ἑλλοί Helloi) – sellanes (акарнандықтармен салыстыру арқылы) және кейін hellanes, ал содан кейін hellenes болып өзгергенін айтады. Бұл теория Аристотельдің «Метеорология» еңбегіндегі пікірлеріне негізделген, онда ол ежелгі Грекияны Додона мен Ахелой өзені арасындағы Эпирде орналастырады. Бұл жерді алғашқыда селойлар мен гректер (graeci) мекендеген, кейін олар гректер деп аталды. Гомер селойлардың Додондағы Зевстің пайғамбарлары болғанын айтады, бірақ ол бұл Зевстің пеласгиялықтардың құдайы ретінде сипаттайды, олар дориандардан бұрын өмір сүрген. Мүмкін, Додондағы Зевс культінің кеңеюі (гректер арасында үлкен культтік қауымдастықтар немесе амфиктиония құруға бейімділік) атаудың Грекияның қалған бөлігіне таралуына себеп болған. Бұл теория геллендер атауын дориандармен (және пеласгиялықтардың субстратымен) байланыстырады, олар Грекияның солтүстігіндегі Эпирді мекендеген. Кейбір топонимдер, әсіресе Оңтүстік Фессалиядағы ежелгі Геллас қаласы және грек дәстүрі, геллендер атауының өзі дориандарға дейінгі кезеңде пайда болғанын және кейін геллендер деп аталған грайкойлардың отаны Грекияның орталық бөлігінде болғанын көрсетеді. Грек мифологиясы Боэтия аймағындағы Огигстің ертедегі су тасқыны туралы айтады, оны жергілікті халық – протогрек тілінде сөйлейтін миниялықтар басқарған. Бұл аймақ (Атиканың жанында орналасқан) ежелгі заманда Граике деп аталған, мүмкін, жағалаудағы ескі Грея қаласының (Γραῖα Graîa, протогрек тіліндегі grau j, «қарт әйел») құрметіне аталған. Огиг (немесе Огенос) атауы гректердің Жерді қоршап тұрған үлкен мұхит өзені деп сенген Океанмен (Ὠκεανός) байланысты. Огигий (Ὠγύγιος "Огигий") деген сөзден алынған сын есім «алғашқы, бастапқы» немесе «ең ерте заманнан» және «ұлы» мағынасын білдіреді. Гомер геллендерді бастапқыда Фессалиядағы Фтияда қоныстанған салыстырмалы түрде шағын тайпа ретінде сипаттайды. Троя соғысы кезінде олар Алос, Алопе, Трахис және Пелассиан Аргосының маңында шоғырланған. Бұл гомерлік Грекия «қалысгүнайкос» (kalligýnaikos), «әдемі әйелдері бар» деп сипатталған, ал оның жауынгерлері – геллендер, қорқынышты мирмидонмен бірге Ахиллдің басшылығында болған. Пария жылнамасында Фтия геллендердің отаны болғаны және бұл атау бұрын гректер (Γραικοί) деп аталғандарға берілгені айтылған. Алкман (б.з.д. 7 ғасыр) геллендердің аналары грайкойлар болғанын да айтады. Грек мифологиясында геллендердің патриархы Геллен, Девкалионның ұлы, ол Пиррамен бірге Фтияда билік жүргізген, су тасқынынан кейін аман қалған жалғыз адамдар. Бұл миф грек тайпалары Грекияның әртүрлі аймақтарында бір-бірінен бөліне бастаған кезде пайда болған және олардың ортақ тегін көрсетеді. Геллендер атауы, гректердің Ұлы Амфиктиондық Лиганы құруымен қолданысқа енген болуы мүмкін. Бұл грек тайпаларының ежелгі қауымдастығы болды, онда он екі негізгі қатысушы болды және Дельфидегі (Фокис) Аполлон мен Термопильдер (Локрис) маңындағы Деметрдің қасиетті орындарын қорғау үшін құрылған. Аңыз бойынша, ол Троя соғысынан кейін, Гелленнің інісі Амфиктионмен құрылған.
"Гельнялықтар" терминінің қолданылуының таралуы
Еллиндер сөзінің кең мағынасында алғаш рет Ехемброттың Амфиктион ойындарындағы жеңісі үшін Гераклге арналған жазуында кездеседі және ол 48-ші Олимпиадаға (б.з.д. 584 жыл) қатысты. Симонид Кеостық Марафон шайқасында қаза тапқан афиналықтардың қабіріндегі эпиграммасында "Ἑλλήνων προμαχοῦντες Ἀθηναῖοι Μαραθῶνι [ ]" деп жазды. "Гректердің алдыңғы қатарында шайқасқан афиналықтар Марафонда [ ]" деп. Грек-парсы соғыстарынан кейін Дельфиде парсылардың үстінен жеңіске жеткенді құттап, Паусанияны гректердің басты генералы деп атаған жазу жазылды. Діни мерекелер, ең бастысы Элевсин Мистериялары, болашақ қатысушылардың грек тілінде сөйлеуін талап етіп, және Олимпиада ойындарының ішіндегі төрт Пангеллендік ойындарға қатысу арқылы, гректердің біртұтастығы туралы сананы арттырды. Осы ойындарға қатысушылар тек гректер ғана болатын және олар тайпалық жақындықтарымен танылатын.
and after the Greco Persian Wars, an inscription was written in Delphi celebrating victory over the Persians and calling Pausanias the leading general of the Hellenes. Awareness of a Pan Hellenic unity was promoted by religious festivals, most significantly in the Eleusinian Mysteries, in which prospective initiates had to speak Greek, and almost as importantly through participation in the four Panhellenic Games, including the Olympic Games, in which participants were exclusively Greek and recognized by tribal affiliation.
Солтүстік тайпалық қоғамдар
Ежелгі гректер мойындаған төрт тайпалық топтың оңтүстікке қоныс аударуынан көп уақыт өткен соң, атақты негізін қалаушы тұлғалардан таратылатын мифологиялық шежірелердің қалыптасуы солтүстік тайпалардың танылуына әсер етті. Ең көп тараған аңыз бойынша, Девкалион мен Пирраның ұлы Геллен, нимфа Орсейстен үш ұл алды: Эол, Дорус және Ксут. Олардың әрқайсысы Грекияның негізгі тайпаларын құрды – эолиандар, дориандар, ахейлер және иониялықтар. Троя соғысы кезінде эпироттар (молоссиандар, теспротиялықтар және хаониандар) гректер деп есептелмеді, себебі сол кезде бұл атау Ахиллге мүше болған Фессалиядағы шағын тайпамен ғана шектелген еді. Бірақ, бұл атау Олимп тауының оңтүстігіндегі барлық халықтарға таратылғаннан кейін де, солтүстікте тұратын, ортақ текті адамдар есепке алынбады. Мұның бір себебі – олардың парсы соғыстарына қатыспауы болды, ал бұл соғыс барлық гректер үшін өте маңызды шара саналды. Парсы соғыстарынан кейін осы тайпалардың өкілдері Олимпиада ойындарына қабылданып, басқа гректермен бірге жарысқа түсті. Сонымен қатар, солтүстік халықтарының әрқайсысы осы кезде архаикалық монархиялық саяси жүйеде этнос, яғни тайпалардың біріккені ретінде өмір сүрді, оңтүстіктегі демократиялық немесе олигархиялық полистен (қала-мемлекеттен) өзгеше, бұл оларды "варварлар" деп қарауға себеп болды. Фукидид акарнаниялықтарды, этолиялықтарды, эпироттарды және Жоғарғы Македониялықтарды варварлар деп атайды, бірақ бұл тілдік мағынада ғана болды – олардың грек тілінің диалектілері Фукидид сияқты оңтүстік аттикалық тілінде сөйлейтін адамдарға жеткілікті түрде ерекше және архаикалық болып көрінді. Сол сияқты, афиналық шешен Демосфен үшінші филиппикасында Македониялық Филипп II-ні варвардан да нашар деп атағанда, ол олардың шетелдіктер ретінде көрсететін мәдениетіне қатысты айтты, олар тиісті грек стандарттарын сақтамады және олардың шығу тегі туралы мәселе көтермеді: «Грек емес, гректермен туыс емес, тіпті құрметпен атауға болатын жерден келген варвар емес, Македониядан келген зиянды қарақшы, онда әлі күнге дейін лайықты құл сатып алу мүмкін емес». Геродот, Полибий, Страбон және көптеген грек және рим авторлары Батыс Грекия, Эпир және Македония тайпаларын барлық жағынан гректер деп санайды. Фукидид пен Демосфеннің екеуі де аттикалық емес текті болған, ал Демосфен үшін грек емес текті болған сияқты, сонымен қатар екеуі де македониялықтарға қарсы қатаң саяси ұстанымдарды ұстанды.
Геллендер мен варварлар
Келесі ғасырларда эллиндер әдетте өркениетсіздерді білдіретін варварларға қарсы қойылды. Грек тайпалары көршілерімен бір тілде сөйлемейтінін тез байқады және оларға "βάρβαρος" ("барбарий") терминін қолданды, ол "мәдениетсіз", "жабайы" немесе "шет тілінде сөйлейтін" деген мағыналарды білдірді. "βάρβαρος" терминінің шығу тегі дыбырлық деп есептеледі: "бар бар" – яғни, дөңгелең сөйлеу – грек тілінде сөйлейтіндерге шетелдіктердің сөйлеуі осылай естілген болуы мүмкін. Бұл египеттіктер үшін де осылай болды, Геродоттың айтуынша, олар "басқа тілде сөйлейтіндердің барлығын варварлар деп атады", ал кейінірек славяндар немістерге "сұмырық" дегенді білдіретін němec деген ат берді, ал өздерін slověnski немесе "сөзді адамдар" деп атады. Аристофанның "Құстар" пьесасында сауатсыз бақылаушыны "барбарий" деп атайды, бірақ ол құстарға сөйлеуді үйреткен. Бұл термин ақырында жамандау мағынасын алды және шетелдіктердің тұрмыс салтын көрсетуге дейін жетті, соңында "сауатсыз" немесе "жабайы" деген мағынаға ие болды. Сондықтан "сауатсыз адам да варбар". Дионисий Галикарнасскийдің айтуынша, эллин варбардан төрт нәрсемен ерекшеленді: жоғары мәдениетті тіл, білім, дін және заң үстемдігі. Грек білімі жоғары тәрбиемен байланысты болды. Тарстың Пауыл Евангелияны "эллиндерге де, варбарларға да, ақылдыларға да, ақымақтарға да" уағыздауды міндет деп санады. Эллиндер мен варбарлар арасындағы ажырату б.з.д. 4 ғасырға дейін сақталды. Эврипид эллиндердің варбарларға билік етуі мүмкін деп ойлады, өйткені біріншілері бостандыққа, екіншілері құлдыққа тағайындалған. Аристотель "варбардың және құлдың табиғаты бір" деген қорытындыға келді. Ұлы Александрдың жаулап алулары грек мәдениетін Азияға тарату арқылы Шығыста грек ықпалын нығайтып, аймақтағы білім мен қоғамды түбегейлі өзгертті. Изократ Афина мен Грекия туралы сөйлеген сөзінде былай деді: "Біздің қаламыз ой-өрісімен де, сөзімен де қалған адамзатты олардан алыстатты, сондықтан оның шәкірттері қалған әлемнің ұстаздарына айналды; және ол гректер деген атау енді нәсілді емес, зиялылықты білдіреді, ал гректер деген атау біздің мәдениетімізді бөлісетіндерге емес, ортақ қандыларға қолданылады". Шағын реформамен эллиндік өркениет классикалық грек өркениетінің эволюциясы болып табылады, бұл өркениет әлемдік масштабта, енді барлығына ашық. Сол сияқты, эллин ұлттық атау грек этносын білдіретін ұлттық атаудан грек әдет-ғұрыптарына сәйкес өмір сүрген кез келген адамды білдіретін мәдени терминге айналды.
Иониялықтар (ωνες), гректер және явандар (יָוָן)
Шығыста мүлдем басқа термин қалыптасты. Ежелгі Таяу Шығыс халықтары гректерді «Юнан» деп атаған, бұл парсылардың «Яуна» сөзінен шыққан. «Яуна» өзі грекше «Иония» (Ionia) – Кіші Азияның батыс жағалауынан алынған сөз. Парсылардың б.з.б. 6 ғасырдың соңында бағындырған Ион тайпасымен байланысты болғандықтан, олардың аты барлық гректерге тарады. Парсының ықпалындағы халықтардың бәрі осы терминді қабылдады, және санскрит тіліндегі «Явана» сөзі осы түбірден туындады. Ол ежелгі санскрит деректерінде кездеседі, алғаш рет Панинидің грамматикасында тіркелген, кейін Пали тіліндегі «Йона» және «Йонака» сөздерімен бірге Индогректерге қатысты қолданылды. «Юнан» термині қазіргі парсы, араб (يوناني), әзербайжан, түрік, хинди (यूनान), индонезия және малай тілдерінде қолданылады. Еврей тіліндегі «Яван» (יָוָן) аты ерте замандағы Киелі кітаптарда Жерорта теңізінің шығысындағы грек ұлтын білдірген. Жаратылыс кітабының 10:2 аятында «Яван» есімді кейіпкер туралы айтылған. Кейінірек ол барлық эллинистік мемлекеттерге қатысты қолданылды (мысалы, Маккавейлер оны Селевкидтердің жауына қолданды). «Яван» атауы қазіргі Израильде қазіргі Грекияны атау үшін әлі де қолданылады. Қазіргі қытай тіліндегі Грекия сөзі (希臘 Xīlà) «Хеллас» сөзіне негіделген болса да, қытайлар бұрын «Даюан» (大宛) атауын қолданғанда «Юань» немесе «Йона» түбірінің нұсқасын пайдаланған. «Даюандар» Ұлы Александр құрған грек колонияларының ұрпақтары болған болуы мүмкін. Олар Селевкидтер империясының эллинистік аймағында гректер мен грек-бактрийлермен бірге өркендеп, б.з.б. 160 жылға дейін Юэчжи тайпаларының қоныс аударуынан оқшауланған. «Юань» атауы «Юань», «Йона» немесе «Иониялықтар» сөздерінің транслитерациясы болған деген болжам бар, сондықтан «Даюан» (әдеби мағынасында «Ұлы Юань») «Ұлы Юналықтар» немесе «Ұлы Иониялықтар» дегенді білдірген.
Гелленнің мағынасы "мәжүсилік"
Геллен деген атты ертедегі христиан шіркеуі "бүтқұдайшыл" деп атады және мыңжылдық соңына дейін сол мағынасын сақтады. Христиандық яһудилермен байланыс кейбір христиандарды гректерді діни айырмашылық ретінде пайдалануға итермеледі деп саналады. Яһудилер гректер сияқты өздерін шет елдіктерден ерекшелендірді, бірақ гректерден айырмашылығы, олар мұны мәдени емес, діни стандарттар бойынша жасады. Римнің грек әлемін басып алуы сол кездегі діни институттардың беделін арттырды. Ерте христиандар адамдарды діні бойынша ажыратты, сондықтан "геллен" сөзінің мәдени мағынасы ығысып, діни мағынасы басым болды. Соңында христиандар барлық бүтқұдайшыларды геллендер деп атауға көшті. Әулие Павел өз хаттарында "геллен" сөзін жиі "яһуди" сөзімен қатар қолданады, сол кездегі аймақта тұратын басқа ұлттарды (римдіктерді, сириялықтарды, мысырлықтарды және т.б.) ескермейді. Бір ғана ерекшелік болуы мүмкін – Колосстарға 3:11 ("Гректің де, яһудидің де, сүндеттінің де, сүндетсіздің де, варвардың да, скифтің де, құлдың да, бостандықтың да айырмасы жоқ: Христос – бәрімізде де, барлығымызда да"). Бұл, көпқұдайлы және бірқұдайлы діни қауымдардың жиынтығын көрсету мақсатында болған шығар, олар көп құдайға немесе бір құдайға сенеді. "Геллен" сөзі діни мағынада Жаңа өсиетте алғаш рет қолданылған. Марк 7:26-да әйел Исаға келіп, оның алдына тізе бүгіп: "Әйел геллен, сирофойник тегінен еді, және ол оның қызынан әуесті шығаруын сұрады". Әйелдің ұлты сирофойник болғандықтан, "грек" (Кинг Джеймс нұсқасының ағылшын тілінде осылай аударылған, бірақ Ульфиланың готикасында "бүтқұдайшыл", ал Уиклиф пен Ковердейл де "бүтқұдайшыл" деп аударған) оның көпқұдайлы дінін білдіруі керек. Дегенмен, Марк 7:26-дағы ("ἡ δὲ γυνὴ ἦν Ἑλληνίς, Συροφοινίκισσα τῷ γένει") сияқты жаңа өсиетте еврей халқына қатысты қолданылған грек тіркестерін атап өту маңызды (Елшілердің істері 18:2 "καὶ εὑρών τινα Ἰουδαῖον ὀνόματι Ἀκύλαν, Ποντικὸν τῷ γένει,") (Елшілердің істері 18:24 "Ἰουδαῖος δέ τις Ἀπολλὼς ὀνόματι, Ἀλεξανδρεὺς τῷ γένει,") және леуілік Барнаба (Елшілердің істері 4:36, "Λευΐτης, Κύπριος τῷ γένει"). Бұл жағдайларда "геллен/яһуди/леуілік" терминдері айтылады, содан кейін үтір, сирофойник/понтий/александриялық/кипрлік сияқты атау және содан кейін "τῷ γένει" сөздері келеді, соңғы сөздер әртүрлі аудармаларға ие. Осыған ұқсас терминологияны Жохан 12:20–23-де де кездестіруге болады: "Олардың арасында мейрамға ғибадат етуге келген бірнеше геллендер де болды. Иса оларға жауап берді: «Уақыт келді, Адам Ұлы мәртебеленеді»". Бұл екі түсіндірудің бірі болуы мүмкін: не Исаның дінінің бүтқұдайшыларға таралатын уақыты келді (бұл жағдайда "геллендер" термині діни), не ол грек тілін пайдалану арқылы таралады (бұл жағдайда "геллендер" термині тілдік). Діни мағынаға қарай даму баяу болды және шамамен 2-ші немесе 3-ші ғасырда аяқталды: Афина мемлекет қайраткері Аристоид император Адрианға жазған кешірімінде геллендерді мысырлықтар мен халдейлермен бірге әлемдегі өкілдік ететін бүтқұдайшы халықтардың бірі ретінде атады. Кейінірек Александриялық Климент жоғарыда аталған геллендердің барлығын атаған, екі ескі және бір жаңа ұлт туралы айтқан, аты белгісіз христиан жазушысының сөздерін келтіреді. Осы кезде жазылған бірнеше кітапта мағыналық өзгеріс анық көрінеді. Мысалы, Афанасийдің "Геллендерге қарсы" кітабының аты, ескі қолжазбаларға сәйкес, бастапқыда "Бейбіт халықтарға қарсы" (грекше: ethnikoi) деп аталған. Содан бері "геллен" деген ұғым грек ұлтын немесе грек мәдениетін ұстанатын адамды емес, жалпы алғанда, нәсіліне қарамастан, бүтқұдайшыларды білдіретін болды. Император Юлианның бүтқұдайшылықты қалпына келтіруге жасаған әрекеті сәтсіз болды, ал папа Григорий I-нің айтуынша, "жағдай христиандыққа жағымды болды, ал геллендердің жағдайы қатты нашарлады". Жарты ғасырдан кейін христиандар Александрияның епархиясына қарсы наразылық білдірді, оны геллен деп айыптады. Теодосий I жалған дінге қарсы алғашқы заңдық қадамдарды бастады, бірақ бұл Юстинианның заңдық реформалары жалған дінге қарсы үлкен қудалауды бастады. Corpus Juris Civilis-те гелленділікті, тіпті азаматтық өмірде де толық жоюды бұйырған және тіпті жоғары лауазымды адамдарға қарсы ынталы түрде күштелген екі жарлық бар еді. Бүтқұдайшыларды ресми түрде жойғандықтан, олар халық алдында қауіп төндіріп, "геллен" сөзінің мағынасын одан әрі төмендетті. Парадоксалдысы, Юстинианның заң комиссары Трибониан, Суда сөздігіне сәйкес, геллен (бүтқұдайшыл) болған. "Геллен" сөзінің діни термин ретінде пайдалануы бастапқыда христиандық номенклатураның бөлігі болды, бірақ кейбір бүтқұдайшылар өздерін геллендер деп атауға батылдық танытты. Басқа бүтқұдайшылар тіпті кең мәдени аймақтан гөрі, нақтырақ діни топ ретінде сөздің тар мағынасын ұнатуға ұмтылды. Дегенмен, осы терминологияның эволюциясына көптеген христиандар мен бүтқұдайшылар қарсы болды. Константинополь архиепископы Григорий Назианз, мысалы, грек мәдениетін басуға жасалған императорлық әрекеттерге наразылық білдірді (әсіресе грек тілінде сөйлеу және жазуға қатысты) және императорды ашық сынады. "Бүтқұдайшыл" деген мағынада "геллен" атауы қазіргі уақытқа дейін сақталған. Олимпиада құдайларын құлшынған дінді жаңартуды немесе қайта құруды жақтаған көптеген топтар өздерін геллендік көпқұдайшылар деп атайды және олардың дінін геллендік көпқұдайшылықты қайта құру немесе гелленизм деп атайды. Грециядан тыс жерлердегі мұндай топтар өздерін геллендер деп атау арқылы грек азаматтары екенін білдірмейді.
Македониялықтар (Μακεδόνες)
"Македониялықтар" деген атау, Александр Македонскийдің ең алдымен гегемоны болған грек әскерлерін (және т.б.) білдіру үшін, Эллинистік кезеңді атағанда кем дегенде қазіргі заманғы дереккөздерде қолданылады, себебі ежелгі македониялық армия, оның ішінде әйгілі соматофилактар (мысалы, Лисимах) және кейіннен Александрдың диадохтары, көптеген түрлі грек тайпаларынан құралған жауынгерлерден тұрды. Спарталықтар (лакедемондықтар) Александрдың жорығына қатыспағандықтан, Александр бірде Афинаға "Филипптің ұлы Александр және лакедемондықтардан басқа барлық гректер" деген жазуды, соғыс олжаларымен бірге жіберуге бұйрық берді. Сол сияқты, "македониялық" термині, мұнда грек диалектілерін білдіргенімен, классикалық дереккөздерде койне грек тілі деген мағынаны алды, ал түрлі ірі ежелгі грек диалектілері кейінірек кеңейтілген Македония патшалығында ана тілі ретінде сөйленді, ал койне диалектісі көбінесе Афина төңірегінде сөйленген аттикалық грек тіліне негізделген. Ерекшелігі, Константин Ұлының билігінде, ол бірінші Византия императоры саналады, Македония діоцезі құрылды, ол негізінен қазіргі Грекия аумағын қамтиды, астанасы Салоника болды.
Римдіктер (ωμαῖοι)
Римдіктер немесе Ромейлер (Ῥωμαῖοι; sg. Ῥωμαῖος Rhomaios) және Ромиой (Ρωμιοί; sg. Ρωμιός Romios) – орта ғасырларда және Осман билігі кезінде гректердің танымал аты. Ежелгі дәуірде бұл атау Италиядағы Рим қаласының тұрғындарына қатысты болған, бірақ гректерге және Рим империясының басқа халықтарына римдік азаматтық беру артып, латындықтармен байланысын жоғалтты. Бұл процеске 212 жылы император Каракалланның Constitutio Antoniniana жарлығымен империяның барлық еркін адамдарына азаматтық беруі нүкте болды. Кейінгі Византия авторлары, мысалы, Никефор Базилак, Михаил Атталейат, Феодор Продром, Патриарх Герман II, Никета Хониат және Никея императоры Феодор II Ласкарис, Шығыс Рим империясының халқына сілтеме жасау үшін «Авзон» деген классикалық терминді де қолданды. Алайда, Джон Цетцес атап өткендей (өзінің Ликофронның «Александра» туындысына жазған түсіндірмелерінде, оны өзі мен ағасы Исаакқа жатқызады), оны әдеби тәсіл ретінде дұрыс контексте түсіну керек. Жалпы алғанда, «Ромей» сөзі Шығыс Рим империясының эллинизацияланған халқын білдірді. Бастапқыда, шетелден алынған «Римдіктер» атауы ұлттық емес, саяси мағынаға ие болды, ол Римнің әлемдегі барлық халықтарды бір ғана Құдайдың астына біріктіруге бағытталған жаһандық идеологиясымен қатар жүрді. VII ғасырдың басына дейін, империя кең аумақты алып, көптеген халықтарды қамтыған кезде, «Римдік» атауы азаматтықты білдіріп, тегін көрсетпеді. Әртүрлі этностар азаматтықты тектен ажырату үшін өз этнонимдерін немесе топонимдерін қолдана алатындықтан, тарихшы Прокопий византиялықтарды эллинизацияланған римдіктер деп атауды жөн көрді, ал басқа авторлар «Ромеллендер» және «Грекоромандықтар» терминдерін қолданып, бір мезгілде тегі мен азаматтығын көрсетуге тырысты. Сол ғасырда ломбардтар мен арабтардың шапқындары Италияның және Таяу Шығыстың көп бөлігінің жоғалуына әкелді, тек Анатолия ғана сақталды. Сақталған аймақтарда грек тілінде сөйлейтіндер басым болды, бұл империяны біртұтас және өзіне жеке ерекшелігі бар гректерге айналдырды. Византиялықтардың папаны ломбардтардан қорғамауы папаны басқа жерден көмек іздеуге мәжбүр етті. Оның шақыруына Аквитанияның Пепин II жауап берді, оған папа «Патриций» атағын берді, бұл қақтығысқа себеп болды. 772 жылы Рим Константинопольден билік еткен императорды еске алуді тоқтатты, ал 800 жылы Карл Ұлы папаның өзінен Рим императоры болып жарияланды, Шығыс Рим империясын нағыз римдіктер деп мойындамады. Франктердің оқиғаны түсіндіруі бойынша, папалық билік «Рим императорлық билігін гректерден немістерге, Ұлы Карлдың атынан ауыстырды». Осыдан бастап Жаңа Римге қатысты атаулар соғысы Рим императорлық құқықтары үшін жүрді. Константинопольде императордың бар екенін жоққа шығара алмай, оны римдік мұраның мұрагері ретінде мойындамады, себебі гректердің римдік мұраға қатысы жоқ деп есептеді. 865 жылы Папа Николай I император Михаил III-ге былай деп жазды: «Сен енді «Рим императоры» деп аталмайсың, өйткені өзің императормын деп жүрген римдіктер, шын мәнінде, сендерге қарағанда, варварлар». Осыдан бастап Шығыстағы император Батыста «Гректер императоры» деп танылды, ал олардың жері «Грек империясы» деп аталды, ал «Римдік» атағы франк патшасына берілді. Екі тараптың да мүдделері номиналды болды, ешқандай жер талап етілмеді, бірақ византиялықтардың айыпталуына қатты ренжуі «Римдік» (Ῥωμαῖος) атауы олар үшін қаншалықты маңызды екенін көрсетті. Шындығында, франк сарайының өкілі, Кремона епископы Лиутпранд, Рим императоры II Фокасты дұрыс атамағаны үшін Константинопольде қысқа уақытқа қамалды, ал оның патшасы I Оттоның «Римдік» атағын талап етуіне жауап ретінде өзін «Киелі Рим императоры» деп атады.
"Гельня" мағынасындағы қайта өрлеу
Грек тілінің зайырлы қолданылуы 9 ғасырда қайта жанданды, пұтқа табынушылық жойылып, христиан дінінің үстемдігіне қауіп төндірмегеннен кейін. Қайта өрлеу оның жоғалуымен бірдей жолды ұстанды. Бұл атау ежелгі дәуірдегі ұлттық терминнен эллиндік жылдардағы мәдени терминге, ертедегі христиандық жылдардағы діни терминге ауысты. Бизантия империясында пұтқа табынушылықтың жойылуы мен білімнің қайта жаңғыруымен ол өзінің мәдени мәнін қайтадан алды және ақырында 11 ғасырда өзінің ежелгі ұлттық "этникалық грек" формасына оралды, ол кезде "римдік" деген сөздің синонимисі болды. 11 ғасырдан бастап (Анна Комнен, Михаил Пселос, Иоанн III Вататз, Георгий Гемист Плетон және тағы басқалар) гректер термині (Гракий және Ромей сияқты этностық терминдерді алмастыру мүмкіндігі ретінде) қайта жаңғырғанын дәлелдейді. Мысалы, Анна Комнен өз замандастарын гректер деп атайды, бірақ бұл сөзді пұтқа табынушының синонимисі ретінде қолданбайды. Оның үстіне, Анна өзінің классикалық грек білімін мақтан тұтады және ол грек тілін үйренген шетелдік ретінде емес, туған грек ретінде сөйлейді. Константинополь университетінің Магнаура сарайларында қайта құрылуы білімге, әсіресе грек зерттеулеріне қызығушылықты арттырды. Патриарх Фотий "грек білімін рухани істерден артық көретіндіктен" ашуланды. Михаил Пселлос император Романос III-нің оны "гректер тәсілімен" өсіргені үшін мақтағанын және император Михаил IV-тің грек білімінен мүлдем айырылғандығы үшін әлсіздігін мақтады деп ойлады, ал Анна Комнене ол "гректер білімін ең жоғары деңгейге жеткізді" деп мәлімдеді. Сондай-ақ, ол әкесінің құрған жетімдер үйі туралы былай деді: "Онда латын тілін үйреніп жатқан, грек тілін үйреніп жатқан скиф, грек жазбаларын меңгеріп жатқан римдік, ал грек тілін дұрыс меңгеріп жатқан сауатсыз гректі көруге болатын". Бұл жағдайда біз Византиялықтардың саяси тұрғыдан римдік, бірақ грек болып келетініне қол жеткіземіз. 1185 жылы Салониканың тоналуы туралы Евстафий өзінің есебінде бұл айырмашылықты анықтайды. Ол басып алушыларға жалпылама терминмен "латындықтар" деп атаған, бұл Рим католик шіркеуінің барлық мүшелерін қамтиды, ал "гректер" империяның басым халқы. Константинополь крест әскерлерінің қолына түскеннен кейін грек ұлтшылдығы күшейді. Никетас Хониат "Геллендер" атауын қолдануда, Пелопоннестегі "Геллендерге" қарсы "латындардың" ашуын және Альфей өзенінің Сицилиядағы варварларға, норманндарға қалай хабар жеткізе алатынын атап өтті. Никефорос Блемид Византия императорларын гректер деп атаған, ал Теодор Аланияс ағасына жазған хатында "атамекені басып алынған болса да, Геллас әр дана адамның жүрегінде әлі де бар" деп жазған. Никеяның екінші императоры Иоанн III Дукас Вататз Рим папасы Григорий IX-ға жазған хатында "грек ұлтына жауған" даналық туралы айтқан. Ол императорлық биліктің Римнен Константинополға ауысуы ұлттық, географиялық емес екенін және сондықтан Константинополды басып алған латынға тиесілі емес екенін айтты: Константиннің мұрасы гректерге берілді, сондықтан ол олардың мұрагерлері мен жалғасы болды деп мәлімдеді. Оның ұлы Теодор II Ласкарис гректердің атын нағыз ұлтшылдық құлшынысымен жариялауға құштар болды. Ол "гректер барлық басқа тілдерге қарағанда басым" және "әр түрлі философия мен білім гректердің [ ] туындысы. Сенің, итальян, нең бар?" деп сұрады. Атаудың эволюциясы баяу болды және "римдік" атауды толықтай алмастырмады. Никефор Грегор өзінің тарихи еңбегін "Рим тарихы" деп атады. Император Иоанн VI Кантакузен, грек білімінің үлкен қолдаушысы, өзінің естеліктерінде византиялықтарды әрқашан "римдіктер" деп атайды, алайда мамлюк сұлтаны Ан Насир Хасан жіберген хатта оны "гректердің, болгарлардың, сасанилердің, влаштардың, орыстардың, аландардың императоры" деп атады, бірақ "римдіктер" деп атамады. Келесі ғасырда Георгий Гемист Плетон Константин XI Палеологқа өзінің бастаған халқы "гректер, олардың нәсілі, тілі және білімі куәлік етеді" деп көрсетті, ал Лаоник Халкондилес "грек" терминологиясын "римдік" терминологиямен толықтай алмастырудың жақтаушысы болды. Константин Палеологтың өзі ақырында Константинополді "христиандардың бас сауғалайтын жері, барлық гректердің үміті мен қуанышы" деп жариялады. Екінші жағынан, сол Император империяның жойылуы алдындағы соңғы сөзінде өз аудиториясын қорғанысқа жиналуға шақырды, оларды "гректер мен римдіктердің ұрпақтары" деп атап, грек ұлттық сезімдерін Византияның тәжірибесімен және империясымен үйлестіруге тырысты, бұл оның халқының санасындағы ең қадірлі екі ұғым еді.
Византиялықтар (Βυζαντινοί)
Батыс Рим империясы құлаған кезде, шығыс халқының көпшілігі өздерін христиандар деп санады және бұрынғыдан да көптеп римдіктер деп ойлады. Олар үкіметтерін бұрынғыдан жақсы көрмесе де, арасындағы гректер енді оны Италиядан келген латындықтар басқаратын шетелдік деп санамады. Керісінше, шығыс гректері көбінесе өзін-өзі анықтау үшін “Рхомайос”, яғни “Римдік” терминін қолданды. “Византия империясы” термині 1557 жылы, Константинополь құлағаннан кейін шамамен бір ғасыр өткен соң, неміс тарихшысы Иероним Вольф қолданған. Ол “Corpus Historiae Byzantinae” еңбегінде ежелгі римдік тарихты ортағасырлық грек тарихынан ажырату үшін, олардың ежелгі бабаларына назар аудармай, византия тарихын зерттеудің жүйесін енгізді. Энтони Кальделистің сөзіне сәйкес, 15 ғасырдың ортасында римдіктердің жаңа гректер екенін жақтаған афиналық Лаоник Халкокондил бұл терминді алғаш рет қолданды. Бірнеше автор оның терминологиясын қабылдады, бірақ ол салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды. Ағылшын тарихшылары римдік терминологияны пайдалануды ұнатты (Эдвард Гиббон оны ерекше жеңілтектеп қолданды), ал француз тарихшылары оны грек деп атағанды жөн көрді. Бұл термин 19 ғасырдың ортасында қайта пайда болды және содан бері тарихнамада үстемдік құрып келеді, тіпті Грецияда да, Гиббонның ықпалды грек әріптесі Константин Папаррегопулос империяны грек деп атауға қарсы болғанына қарамастан. Сол кезде көптеген грек ғалымдары бұл терминологияны қабылдамады, бірақ ол 20 ғасырдың екінші жартысында кеңінен таралды.
Геллендік сабақтастық пен Византиялық сана
"Византиялықтар" өздерін Rhomaioi деп атау арқылы римдік азаматтығын да, ежелгі грек мұрасын да сақтап қалғысы келді. Шындығында, "византиялықтардың" басым көпшілігі ежелгі гректермен үзіліссіз байланысты екенін жақсы білді. Ежелгі гректер христиан болмаса да, "византиялықтар" оларды өз ата-бабалары деп есептеді. Rhomaios-тан басқа, Hellene терминіне қолданылатын ең көп кездесетін атау – Graikos (Γραικός) еді, осы терминді "византиялықтар" (Rhomaios-пен бірге) этникалық өзін-өзі анықтау үшін жиі қолданды. Graikos терминінің қолданылуына дәлел ретінде 5-ғасырдың тарихшысы Присктың еңбектерін келтіруге болады. Ол Атилла ханға жасаған ресми емес елшілік кезінде Атилланың сарайында скифтей киінген, бірақ грекше сөйлейтін адамды кездестіргенін айтады. Приск ол кісіге тілді қайдан үйренгенін сұрағанда, ол күлімсіреп, өзінің Graekos екенін мәлімдеді. Көптеген "византиялық" авторлар империяның тумаларын гректер [Graikoi] немесе эллиндер деп атады, мысалы, 10-ғасырдың Константин Порфирогенниті. Оның жазбаларында Пелопоннестегі Патра аймағындағы славян тайпасының көтерілісі туралы айтылады. Константиннің сөзіне қарағанда, көтерілісші славяндар алдымен көршілері – гректердің (ton Graikon) үйлерін тонады, содан кейін Патра қаласының тұрғындарына шабуыл жасады. Жалпы алғанда, ежелгі гректердің үзіліссіз сақталуы Шығыс Рим империясының тарихында айқын көрінеді. "Византиялықтар" тек өздерін "римдіктер" деп атаған православие христиандары ғана емес еді. Олар бұл терминді заңдық және әкімшілік мақсаттарда қолданды, бірақ этникалық жағынан өзгешеліктерін көрсету үшін басқа терминдерді де пайдаланды. Қысқасы, Шығыс Рим империясының грек халқы ежелгі грек мұрасын жақсы білді және әлемде болып жатқан өзгерістерге бейімделіп, өздерінің ерекшелігін сақтай алды. Дереккөздің сенімділігі жоқ: sure=y
Грек, рим және грек атауларының арасындағы бәсеке
Осман империясы Константинопольді жаулап алғаннан кейін және Осман Грекиясы кезінде гректердің үш қарсылас ұлттық аты жөнінде қызу идеологиялық күрес болды. Бұл күрес Грек тәуелсіздік соғысынан кейін бірте-бірте басылған болуы мүмкін, бірақ тек 20 ғасырда, Түріктердің Кіші Азияны басып алуынан кейін толыққанды шешілді. Күрес, Византия мемлекеті болмаған кезде грек ұлтын анықтауға тырысқан классицистер мен ортағасырлықтардың (катарэвуса және демотиктер) тарихқа қатысты әртүрлі көзқарастарын көрсетті. Грек тегінен шыққан адам үшін «эллин» ұғымы орта ғасырдың соңынан бері қалыптасқан. Алайда, халықтың көп бөлігі, әсіресе қалалардан алыс ауылдық жерлерде, өзін «римдіктер» және «гректер» деп қабылдады. Ғалым Ригас Ферайос «болгарлар мен арваниттер, армяндар мен римдіктерді» Осман империясына қарсы қарулы көтеріліс жасауға шақырды. Генерал Макригианнис досынан: «Қайсысын айтасың, Рим мемлекеті келуге асыға ма? Біз түріктермен ұйықтап, римдіктермен оянуымыз керек пе?» деген сұрақ естіген. «Грек» (Γραικός) терминін танымал грек классигі Адамантиос Кораис сияқты ғалымдар артықшылықпен қолданды, ол өзінің таңдауын «Екі грек арасындағы әңгімеде» былай түсіндірді: «Біздің ата-бабаларымыз өздерін гректер деп атаған, бірақ кейіннен грек болған адамның атымен эллиндер деп атады. Демек, жоғарыда аталған екі атаудың бірі – біздің нағыз атымыз. Мен «Грекияны» мақұлдадым, өйткені Еуропаның барлық білімді елдері бізді солай атайды». Кораис үшін эллиндер – Грекияның христиандыққа дейінгі тұрғындары. Византия мемлекетінің болмауы римдік атаудың біртіндеп маңыздылығын жоғалтуына және «эллин» (Ἕλλην) атауының қайтадан негізгі ұлттық атау ретінде пайда болуына әкелді. Дионисий Пирр өзінің «Хирагогиясында» тек «эллин» атауын қолдануды сұрайды: «Ешқашан өздеріңізді римдіктер деп атамаңыз, эллиндер деп атаңыз, өйткені ежелгі Римнен римдіктер Гелланы құлдыққа түсіріп, жойды». 1806 жылы Италияның Павия қаласында жарық көрген «Гелендік құқық әлемі» атты кітаптың анонимді авторы гректер туралы былай дейді: «Уақыт келді, эллиндер, біздің отанымызды азат ету уақыты келді». Грек тәуелсіздік соғысының жетекшісі өзінің Декларациясын жоғарыда айтылғанға ұқсас сөздермен бастады: «Уақыт келді, адамдар, эллиндер». Елдің рухани және саяси басшылығы бұл атауды қабылдағаннан кейін, ол халыққа тез тарады, әсіресе Грек тәуелсіздік соғысы басталғанда, көптеген адал басшылар мен соғыс қайраткерлері бекер римдіктер мен бүлікшіл эллиндерді ажыратты. Әсіресе генерал Теодорос Колокотронис революциялық әскерлеріне әрдайым эллиндер деп атауға тырысты және әрдайым ежелгі грек стиліндегі қалқан киді. Генерал Макригианнис «римдіктердің» (азаматтардың) алдында өз міндетін орындаған, бірақ «эллиндердің» (жауынгерлердің) артынан жасырын бақылаған дін қызметкері туралы айтады. «Римдік» сөзі бейшаралық пен құлдықпен байланысты болды, ал «эллин» ежелгі даңқ пен бостандық күресінің естелігін қайта жаңғыртты. Оқиғаға куә болған тарихшы Амброзиус Францес Ниокастродағы түрік билігі мен отарлаушылар грек әскеріне бағынған кезде, бұқаралық топтың оларды қырғынға ұшыратуына әкеп соққан қарсылық дауыстары естілгенін айтады: «Олар қарапайым және кішкентай эллиндерге «римдіктер» деп сөйледі. Олар оларды «құлдар» деп атағандай болды! Эллиндер бұл сөзді естігісі келмеді, өйткені ол олардың жағдайын және тирандықтың нәтижесін еске салды». Жаңа тәуелсіз мемлекеттің азаматтары «эллиндер» деп аталды, бұл ежелгі Грекиямен байланысты одан да айқын болды. Бұл өз кезегінде антикалыққа деген құштарлықты және тарихтың басқа кезеңдеріне, әсіресе Византия империясына немқұрайлылықты күшейтті, өйткені ол өзгеше атаулармен белгіленген және көптеген маңызды мұралардың бастауы болған дәуір еді. Классицистік үрдіс тез арада Гректердің Ұлы идеясымен теңгерілді, ол Константинопольді қайтарып алып, барлық гректер үшін Византия империясын қалпына келтіруге ұмтылды. Премьер-министр Иоаннис Колеттис 1844 жылы Парламент алдында былай деп жариялады: «Грекия Корольдігі – бұл Грекия емес, ол оның бір бөлігі ғана, Грекияның кішкентай және кедей бөлігі. Гелленизмнің екі үлкен орталығы бар. Афина – Корольдіктің астанасы. Константинополь – барлық гректердің арманы мен үміті».
The citizens of the newly independent state were called "Hellenes" making the connection with ancient Greece all the more clear. That in turn also fostered a fixation on antiquity and negligence for the other periods of history, especially the Byzantine Empire, for an age that bore different names and was a devisor to different and in many ways more important legacies. The classicist trend was soon balanced by the Greek Great Idea that sought to recover Constantinople and reestablish the Byzantine Empire for all Greeks. As the Prime Minister, Ioannis Kolettis, proclaimed in front of Parliament in 1844, "The Kingdom of Greece is not Greece; it is only part of it, a small and poor part of Greece [ ]. There are two great centers of Hellenism. Athens is the capital of the Kingdom. Constantinople is the great capital, the City, dream and hope of all Greeks."