Кіріспе

Сербияның әскери әуе күштерінің тармағы

Сербияның әуе күштері және әуе қорғанысы – Сербияның әуе күштері және Сербия Қарулы Күштерінің әскери тармағы. Оның міндеті – Сербияның әуе кеңістігінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қорғау, сондай-ақ Сербия армиясымен бірлесіп елдің аумақтық тұтастығын сақтау. Сербияның әуе күштері 1912 жылы құрылған, бұл Сербияны әлемде әуе күштеріне ие болған алғашқы он бес мемлекеттің қатарына қосады. 1918-2006 жылдар аралығында ол әртүрлі Югославия мемлекеттерінің әуе күштері құрамына енді.

Тарих

Корольдік серб армиясында әуе күштерін құру идеясы алғаш рет 1893 жылдың 2 тамызындағы Жалпы армия құрылысы туралы заңда айтылған. Бұл заң әр дивизия құрамында бір әуе күштерінің шар ротасын құруды көздеді. Сербиядағы алғашқы авиацияның негізін қалаушы лейтенант Коста Милетич (1874–1953) болды, ол 1901–1902 жылдары Ресейдің Санкт-Петербург қаласындағы Техникалық аэронавтикалық мектепте шар ұшқышы мамандығы бойынша оқыды. Милетичтің ұсынысы бойынша Корольдік серб армиясы хабаршы көгершін станцияларын ұйымдастырды және Германияның Аугсбург қаласындағы Аугуст Ридингер компаниясынан екі еркін шар және бір байланған желкенді шар сатып алды. Қабылдау рәсімінде, 1909 жылдың 19 сәуірінде Коста Милетич "Србия" деп аталған шарды ұшырды. Бір шар Ресейден жеткізілді. Берлиндегі Диллман компаниясынан газ камерасы, ал Санкт-Петербургтен далалық лебёдка тапсырылды. Сутегі қондырғысы швейцариялық Oerlikon компаниясынан алынды. Жабдықтар 1909 және 1910 жылдары Сербияға жеткізілді. 1911 жылы кадет-ұшқыштар арасындағы алғашқы жарыс ашылды, ал келесі жылы серб ұшқыштарының бірінші тобы Францияда ұшу оқуын бастады және ұшқыш атағын алды. Олар Бірінші Балқан соғысының басында, соғысқа дейін алынған ұшақтармен және шарлармен оқуын аяқтады. 1912 жылдың күзінде Сербия қарулы күштері үшін ұшақтар алды. 1912 жылдың 24 қыркүйегінде армия министрі Радомир Путниктың бұйрығымен Ниш қаласында Әуе күштері басқармасы құрылды. Сербия авиациясы (Srpska avijatika) ұшақтар отрядынан (12 ұшақтан тұрады), шар ротасынан, көгершін байланысынан және әуе базасынан құралды. Осы күн Сербия Әуе күштерінің ресми құрылған күні деп есептеледі.

Балқан соғыстары

1912 жылы қазанда Бірінші Балқан соғысы басталды; Черногория, Болгария, Грекия және Сербия оны Осман империясына қарсы жүргізді. Осы соғыста Сербия авиациясының бас қолбасшылығы алғашқы жауынгерлік тәжірибесін алды. 1913 жылдың ақпан айында Корольдік серб армиясының Жоғарғы бас қолбасшылығы, Адриатика жағалауындағы Шкодра қаласына бекітілген Осман әскерлеріне қарсы Черногория армиясына көмек көрсету мақсатында экспедициялық жағалаулық ұшақ отрядын құрды. Бұл құрамаға әуе қолдауы жаңадан құрылған жағалаулық ұшақ эскадрильясына, сербтік әуе шайқасының алғашқы бөлімшесіне жүктелді. Онда 4 ұшақ (Blériot XI бір орындық, Blériot XI екі орындық, Deperdussin TT және Farman HF.20) және майор Коста Милетичтің басшылығымен 5 ұшқыш болды. 1913 жылдың наурыз айында бұл жауынгерлік әуе бөлімі жаңадан салынған қосалқы әуежайға көшірілді. Алғашқы барлау рейсі 20 наурызда лейтенант Живоин Станкович пен сержант Михаило Петрович жасады. 1913 жылдың 20 наурызында Шкодра майданында Farman HF.20 ұшағымен жүргізілген жауынгерлік барлау рейсінде сержант Михаило Петрович қаза тапты, осылайша серб әскери авиациясы тарихындағы алғашқы және әлемдік авиация тарихындағы екінші құрбан болды. Сербияның алғашқы ұшқышы Михаило Петрович Франциядағы танымал Farman ұшқыш мектебінде оқып, 1912 жылдың маусымында халықаралық FAI лицензиясының 979 нөмірін алды; оның серб ұшқыш лицензиясының нөмірі 1. Балқан соғыстарынан тәжірибе алған серб ұшқыштары жау әскерлерінің саны, қозғалысы және орналасқан жері туралы құнды ақпарат беруге қабілетті болды. Олар 1914 жылы Сербияның Сер тауы, Колубара және Дрина өзеніндегі алғашқы жеңістеріне үлкен үлес қосты. 1915 жылдың басында серб ұшқыштары пулеметтермен және бомбалармен қаруланып, серб аумағының үстінен ұшып өткен жау ұшақтарына шабуыл жасап, немесе жаудың тылдарындағы маңызды нысаналарды бомбалау арқылы қарсыласуға күш салды. Сербия майданындағы австро-венгерлік авиация күштерінің әуедегі басымдығына байланысты, 1915 жылдың наурыз айында капитан Роджер Витрат басқаратын француз эскадрильясы (Escadrille MF 99 S) серб ұшақ қанатына көмекке келді. Француз эскадрильясы Смедереводан Лозницаға дейінгі майдан шебін, ал серб қанаты Смедереводан Голубацқа дейін ұстады. 1915 жылдың күзінде Орталық державалардың Сербияны басып алуы және серб армиясының гректердегі Корфу аралына үлкен шегінуі кезінде Салоника майданы құрылды. 1915 жылдың қазанында Сербияға жасалған шабуыл кезінде Манфред фон Рихтхофен ("Қызыл барон") ұшқыш ретінде алғашқы жауынгерлік рейсін бастады. Сондай-ақ, 1915 жылдың күзінде Сербияда әлемдік авиация тарихында алғаш рет жараланғандар мен науқастарды медициналық тасымалдау жүзеге асырылды. Сол алғашқы медициналық көліктегі науқас сарбаздардың бірі - чехословакиялық ерікті ұшқыш Милан Стефаник еді. 1916 жылдың маусымында қайта құрылған серб армиясы Корфудан кемемен Салоникаға аттанып, француздар мен британдықтарға қосылды. Салоника майданында одақтас күштердің қолдауымен серб ұшақ қанаты қайта ұйымдастырылды. 1916 жылдың ортасынан 1918 жылға дейін жаңадан құрылған майданның серб бөлігінде бес эскадрилья (N521, N522, N523, N524 және N525) жұмыс істеді және олардың көп бөлігі француз және серб қызметкерлерінен тұрды. Бұл әуе күштері бөлімдері ресми түрде Сербия армиясының әуе күштері деп аталды және Достасқан Македония армиясының бір бөлігі болған Корольдік серб армиясының Жоғарғы бас қолбасшылығына бағынды. 1918 жылдың басында жаңа қайта ұйымдастыру басталды, 17 қаңтарда 1-ші эскадрилья, ал 1918 жылдың 1 мамырында серб қызметкерлерімен жасақталған 2-ші эскадрилья құрылды. Сербия 1915 жылдың 8 маусымында әлемдегі алғашқы әуе қорғанысы және әуеден ескерту бөлімшелерінің бірін құрды. Бұл неміс және австро-венгерлік ұшақтарының күшті шабуылдарына байланысты болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста жердегі бөлімдер түсірген алғашқы ұшақ Сербия аспанында құлады. 1915 жылдың 30 қыркүйегінде Крагуевац қаласына жасалған неміс әуе шабуылы кезінде "Танаско Ражич" полкінің әуе қорғаныс артиллерисі Радиове Рака Лутовач өзінің артиллериялық модификацияланған пулеметімен экипажында екі адам болған Farman ұшағын алғаш рет атқылады.

Югославия Корольдігі

Екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы кезең Әуе күштерінің айтарлықтай өсуімен, қазіргі заманғы және күрделі ұшақтардың өндірісімен, сондай-ақ Әуе күштері ішіндегі ұйымдық өзгерістермен сипатталды. Югославия Корольдігі құрылғаннан кейін, серб және бұрынғы австро-венгр (хорват және словен) қызметкерлерінен Армия авиациясы бөлімі құрылды. 1923 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінен қалған ұшақтарды жаңа үлгілермен алмастыруға бағытталған ірі жоба басталды. Шетелдік және жаңадан ашылған жергілікті зауыттармен шарттар жасалды. Авиация бөлімі Авиация басқармасы болып қайта аталды және тікелей Әскери-теңіз министрлігінің бағынысына көшті. 1930 жылы Авиация басқармасы Корольдік Югославия Әуе күштері (Югослав корольдік соғыс авиациясы) деп аталды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Апрель соғысына (1941 жылғы 6-17 сәуір) шабуылдаушы күштер 2373 ұшақтан тұрды, оның ішінде Германиядан 1212, Италиядан 647 және Венгриядан 287 ұшақ болды. Ал Корольдік Югославия әуе күштерінде 494 ұшақ болды, оның ішінде тек 269-ы заманауи үлгідегі болды. Осылайша, операциялар басталғанда, күштер арақатынасы 5:1 ось державаларының пайдасына болды, ал егер тек заманауи югослав ұшақтарын есептесек, бұл көрсеткіш 7:1-ге дейін өсті. Зор логистикалық қиындықтарға және сатқындыққа қарамастан (1941 жылғы 10 сәуірде құыршақ мемлекет – Тәуелсіз Хорватия мемлекеті жарияланды), Корольдік Югославия әуе күштері өз міндеттерін абыроймен орындады. Югославиялық ұшқыштар (әсіресе 5-ші және 6-шы истребитель полктерінің ұшқыштары) техникалық және сандық артықшылығы бар жауға қарсы батыл күресті. Соғыс кезінде барлығы 1416 ұшу-қону жасалды, оның 993-і истребительдермен, ал 423-і бомбалаушылармен орындалды. Бұл қысқа соғыста 135 ұшқыштар тобының мүшесі және 576 жердегі қызметкер қаза тапты. Корольдік Югославия әуе күштерінің шамамен 300 қызметкері эвакуацияланды, бірінші Грекияға, содан кейін Критке көшті. Крит шайқасынан кейін олар Таяу және Орта Шығыстың шөлдеріне барып, онда қысқа мерзімге қауіпсіз баспана тапты. 1941 жылдың маусым айында лейтенант Владета Петрович басқаратын 20-шы гидроавиациялық эскадрилья, өзінің «бірде де жеңілмейміз» соғыс туымен, No. 230 эскадрильясына қосылды және 2-ші Югославиялық эскадрилья болып қайта аталды. 1942 жылдың 23 сәуіріне дейін эскадрилья 912 жауынгерлік тапсырманы (1760 сағат ұшу) орындады және төрт ұшақты жоғалтты. Эскадрильяның басты міндеті – суасты қайықтарына қарсы патрульдеу және одақтас кемелерді қорғау болды.

Социалистік Югославия

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Әуе күштері бірнеше даму кезеңдерін бастан өтті, алғашқы ірі жаңғырту 1953 жылдан 1959 жылға дейін жүргізілді. Батыста жасалған ұшақтар (мысалы, неміс Dornier Do 28) енгізіліп, реактивтік авиация дәуірі ашылды. 1954 жылы алғашқы тікұшақ эскадрильясы құрылып, вертолет бөлімдері қайта ұйымдастырылған Әуе күштері құрамына қосылды, ол Югославия Әуе күштері (Jugoslovensko ratno vazduhoplovstvo) деп аталды. 1960 жылдардың басында советтік үстін жылдамдықпен ұшатын МиГ-21 истребителі пайда болды, одан кейін осы кезеңде Югославия авиация өнеркәсібі қарқынды дамыды. Көптеген реактивтік ұшақтардың прототиптері жасалды, олар оқу-жауынгерлік және жауынгерлік ұшақтарды әзірлеуге негіз болды, мысалы, Soko G 2 Galeb және J 21 Jastreb, G 4 Super Galeb және Soko J 22 Orao. 1980 жылдардың соңында ең жетілген совет истребителі МиГ-29 қолданысқа енгізілді.

Югославия соғыстары

1991 жылдың маусым айында Словенияға федералдық бақылауды қайта орнатуға қарсылық көрсеткен словендер Югослав халық армиясымен қарулы қақтығысқа тез арада ұшырады. Словениядағы онкүндік соғыс барысында Югославия әуе күштерінің екі тікұшағы атып түсірілді, ал олар телеарналардың хабар тарату станцияларына және Словенияның аумақтық қорғаныс бөлімдеріне әуе шабуылы жасады. Хорватиядағы соғыс кезінде Югослав әуе күштері Югослав құрлық әскерлеріне көлік және тікелей әуе қолдауы көрсетті, бірақ этникалық сербтер бақылап ұстаған аймақтардан тыс әуе базаларын біртіндеп тастауға мәжбүр болды. Босния және Герцеговинадағы Югослав әуе күштерінің жабдықтары жаңа Серб Республикасының әуе күштеріне берілді және Босния соғысында қолданылды. 1991 және 1992 жылдары Югославия әуе күштері Словения, Хорватия және Босния мен Герцеговинада барлығы 46 ұшақ және тікұшақты жоғалтты. Югослав әуе күштерінің басым бөлігі 1992 жылы құрылған Сербия және Черногорияның жаңа әуе күштеріне өтті.

1999 жылғы НАТО-ның бомбалауы

1999 жылғы Югославия мен НАТО коалициясы арасындағы соғыстың маңызды бөлігі Сербия мен Черногорияның әуе күштері (Ratno vazduhoplovstvo Srbije i Crne Gore) мен НАТО-ның қарсы әуе күштері арасындағы шайқас болды. АҚШ Әуе күштерінің F-15 және F-16 ұшақтары негізінен Италиядағы әуе базаларынан ұшып, нашар күйде болған серб-монтенегриндік истребительдерге, көбінесе МиГ-29 ұшақтарына шабуыл жасады, себебі оларда қосалқы бөлшектер мен техникалық қызмет көрсету жетіспеді. 1999 жылы барлығы алты МиГ-29 ұшағы атып түсірілді, оның үшеуі АҚШ Әуе күштерінің F-15 ұшақтарымен, біреуі АҚШ Әуе күштерінің F-16 ұшағымен, ал біреуі Корольдік Нидерланд Әуе күштерінің F-16 ұшағымен атып түсірілді. Бір ұшақ жерден туысқандық оттан зардап шекті. Тағы төрт ұшақ жерде жойылды. Әуе соғысы барысында серб-монтенегрендік әуе шабуылына қарсы қорғаныс АҚШ Әуе күштерінің F-16C және F-117 Nighthawk ұшақтарын, сондай-ақ ондаған БПЛА-ларды атып түсірді, F-117 Nighthawk – ұрыста атып түсірілген алғашқы жасырын ұшақ болды.

Миссиялар

Сербияның әуе күштері мен әуе қорғанысының екі басты міндеті: елдің әуе кеңістігінде басымдылықты сақтау (әуе кеңістігін бұзушыларды тоқтатып, жоюды қоса алғанда) және жер күштеріне әуе қолдауы мен көлікті ұсыну. Сонымен қатар, табиғи апаттарға жауап беру де маңызды рөлді құрайды.

Қызметкерлер

Комиссия алған офицерлердің шендік белгілері.

Әскерге шақыру

Сержанттар мен қатардағы әскери қызметшілердің тараздық белгілері.