Кіріспе

Бір жасушалы организмдер түрі

Plasmodium knowlesi – адамдар мен басқа да приматтарда безгек ауруын қоздыратын паразит. Ол Оңтүстік-Шығыс Азияның барлық аймақтарында кездеседі және Малайзияда адамдардың безгекпен ауруының ең көп таралған себебі болып табылады. Басқа Plasmodium түрлері сияқты, P. knowlesi-дің тіршілік циклы маса мен жылы қанды жануардың (қожайынның) жұқтырылуын қажет етеді. P. knowlesi-дің табиғи жылы қанды қожайындары Ескі әлем маймылдары болса, адамдар жұқтырған маса шаққанда P. knowlesi-мен зарарға ұшырауы мүмкін. P. knowlesi – Apicomplexa типінің, Plasmodium туысының және Plasmodium кіші туысының эукариоты. Ол адам паразиті Plasmodium vivax-қа және басқа да адам емес приматтарды зарарландыратын Plasmodium түрлеріне ең жақын туыс. P. knowlesi-мен зарарланған адамдарда Plasmodium falciparum қоздырғанға ұқсас, жеңіл немесе ауыр безгек дамуы мүмкін. P. knowlesi жұқтыруын диагностикалау қиын, себебі P. knowlesi адамдарды зарарландыратын басқа түрлерге өте ұқсас. Емдеу әдетте хлорохин немесе артемизинин комбинациялық терапиясымен жүзеге асырылады, бұл басқа безгек түрлеріне де тән. P. knowlesi безгегі бұрын адамдарда сирек кездесетін ауру деп есептелген, бірақ қазір Оңтүстік-Шығыс Азияда денсаулық сақтау жүйесі үшін маңызды мәселе болып отыр. P. knowlesi алғаш рет 1932 жылы жеке түр ретінде және адамдарда безгек ауруын қоздырушы фактор ретінде сипатталған. 20 ғасырдың басында нейросифилис ауруын емдеу үшін қызба тудыру мақсатында қысқа мерзімге қолданылған. 20 ғасырдың ортасында P. knowlesi Plasmodium биологиясын зерттеу үшін кеңінен қолданылды және негізгі зерттеулерде, вакцина әзірлеуде және жаңа дәрілерді іздеуде пайдаланылды. P. knowlesi әлі де безгек ауруын зерттеу үшін зертханалық модель ретінде қолданылады, өйткені ол модельдік примат – резус макакасын (rhesus macaque) оңай зарарландырады және адам немесе макака қанында жасуша мәдениетінде өсірілуі мүмкін.

Өмірлік цикл

Басқа плазмодиум паразиттері сияқты, P. knowlesi тіршілік циклы сүтқоректі және жәндік жануарлар арасында алмасуды қажет етеді. Приматтар жұқпалы Anopheles масасының шағуы арқылы жұғады, оның сілекей бездерінде спорозоиттар деп аталатын паразиттің бір сатысы болады. Спорозоиттар қан ағысымен приматтардың бауырына жетеді, онда 5-6 күн бойы дамып, көбейеді, содан кейін жарылып, қанға мыңдаған қыз жасушаларды, яғни мерозоиттарды босатады (туыс P. vivax-тан айырмашылығы, P. knowlesi бауырда жасырын гипнозоиттар жасамайды). Зигота окинетке айналады, ол масаның ішек қабырғасы арқылы өтіп, ооцистаға дамиды. Ооцистадан мыңдаған спорозоиттар шығады, олар маса арқылы сілекей бездеріне миграциялайды. Басқа апикомплекс паразиттері сияқты, P. knowlesi-де эндосимбиоздан пайда болған екі органелла бар: бір үлкен митохондрия және апикопласт, екеуі де паразиттің метаболизміне қатысады.

Эволюция және таксономия

P. malariae-мен морфологиялық ұқсастығына қарамастан, P. knowlesi P. vivax-пен, сондай-ақ адам емес приматтарды жұқтырған басқа да Plasmodium түрлерімен тығыз байланысты. Адам паразитерінің ішінде P. knowlesi 18-34 миллион жыл бұрын бөлінген P. vivax-пен жақын туыс. Адамды жұқтырған плазмодиум түрлерін салыстыратын филогенетикалық ағаш төменде көрсетілген: Бұл сипатталған кіші түрлер мен қазіргі әдебиетте сипатталған популяциялар арасындағы байланыс нақты емес. Кез келген ауру белгісіз, тіпті олар бір мезгілде басқа да Plasmodium түрлерімен жұққанда да. P. knowlesi безгегімен ауыратын адамдар көбінесе бас ауруы, буын ауруы, жалпы әлсіздік және тәбет жоғалту сезінеді. Қиындықсыз P. knowlesi безгегін безгекке қарсы препараттармен емдеуге болады. Ауыр P. knowlesi безгегі P. falciparum тудырған ауыр безгекке ұқсайды. Ауыр науқастарда тыныс алудың қиындауы, іш ауруы және құсу болуы мүмкін. Ескі трофозоидтар көбірек таралып, жаңа қонақ клеткасының бүкіл бетін жабатын тікбұрышты пішінде болады, бұл P. malariae-дегі ұқсас сатыға ұқсайтын "жолақты пішін" деп аталады. Кейбір жылдам диагностикалық тесттер P. knowlesi-ді анықтай алса да, олардың сезімталдығы және ерекшелігі төмен, сондықтан олар әрқашан сенімді болмайды. ПТР немесе нақты уақыт ПТР арқылы нуклеин қышқылын анықтау P. knowlesi-ді анықтаудың және оны басқа Plasmodium түрлерінен ажыратудың ең сенімді әдісі болып табылады. Алайда, ПТР-дың салыстырмалы түрде баяу және қымбат болуына байланысты, ол көптеген эндемиялық аймақтарда қолжетімді емес. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ауыр безгекпен ауыратын адамдарға кем дегенде 24 сағат бойы артесунатты тамырға салуды, содан кейін АКТ емдеуін ұсынады. P. knowlesi безгегінің жағдайлары Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдерінде, сондай-ақ аймақтан келген саяхатшыларда тіркелген. Қанның жұқтыру кезеңдері мен спорозоидтарды глицеролитпен мұздату арқылы ұзақ мерзімге сақтауға болады, бұл қызығушылық тудыратын штаммдарды сақтауға мүмкіндік береді. 1931 жылы паразитті Калькуттадағы кала-азар (ішек лейшманиозы) бойынша жұмыс істеген кезде Х.Г.М. Кэмпбелл ұзақ құйрықты макакада қайтадан байқады; Кэмпбеллдің әріптесі Лайонел Эверард Нейпир зардап шеккен маймылдан қан алып, үш зертханалық маймылды егуге алды, олардың бірі – ауыр инфекция дамыған резус макакасы. Кэмпбелл мен Нейпир жұқтырған маймылды Бирадж Мохан Дас Гуптаға берді, ол маймылдар арқылы сериялық өту арқылы паразитті сақтап қалуға қол жеткізді. 1932 жылы Дас Гупта және оның жетекшісі Роберт Ноулз макака қанындағы паразиттің морфологиясын сипаттап, оның үш адам науқасын жұқтыра алатынын көрсетті (әр жағдайда ол басқа инфекцияны емдеу үмітімен қызуды тудыру үшін қолданылды). Сондай-ақ 1932 жылы Джон Синтон мен Х.В. Маллиган қан жасушаларындағы паразиттің морфологиясын одан әрі сипаттап, оны басқа сипатталған түрлерден ерекше түр деп анықтады және оны Роберт Ноулздың құрметіне Plasmodium knowlesi деп атады. P. knowlesi-ге табиғи жолмен жұқтырған алғашқы адамның тіркелген жағдайы 1965 жылы АҚШ армиясының геодезисі Малайзияда бес күндік жұмыстан кейін дене қызуының көтерілуі мен суық тиюінен туды. Осы тұжырымға сүйене отырып, Малайзия түбегіндегі Медициналық зерттеулер институтының тобы макакаларға жақын тұратын адамдарды зерттеуді жүргізді, бірақ маймылдың безгегі адамдарға жұғатынын дәлелдемеді. Келесі он жылда бірнеше зерттеушілер молекулалық анықтау әдістерін қолданды, олар P. knowlesi-ді морфологиялық жағынан ұқсас паразиттерден ажыратуға қабілетті, Оңтүстік-Шығыс Азияда безгек жағдайларының өсуіне P. knowlesi-ді жатқызуға мүмкіндік берді. Мұрағаттық үлгілермен жүргізілген жұмыс нәтижесінде бұл паразитке жұғу Малайзияда кем дегенде 1990 жылдан бері орын алғаны анықталды.