Муйрхертах Уа Бриайн: Ирландияның патшасы және тарихы

Кіріспе

Мюрчертах Уа Брайен (ағылш. Murtaugh O'Brien; шамамен 1050 – шамамен 10 наурыз 1119), Туартделбах Уа Брайеннің ұлы және Брайан Борудың шөбересі, Мюнстер патшасы және кейіннен Ирландияның Жоғары Королі деп жариялады.

Бастапқы өмірі

Мюрчертач Уа Бриан – Мюнстердің бұрынғы Далкасия королі және іс жүзінде Ирландияның жоғары королі Тоирдельбах Уа Брианның ұлы. Брайан Борудың ұрпағы ретінде ол сол кезде Ирландияны билеген қуатты О'Брайен әулетінің мүшесі болды. Оның анасы Дербфоргайл, Осрайгедегі Тадг Мак Гиолла Падрагтың қызы, сонымен қатар Мюрчертачтың інісі Тадгты да дүниеге әкелді. Оның ерте өмірі көбінесе белгісіз. Тигернах жылнамасында оның туған жылы 1050 жыл деп көрсетілген. Содан кейін ол 1075 жылға дейін Ирландия жылнамаларында есімдерін таба алмайсыз, ол қазіргі Арди қаласының жанындағы шайқаста Аиргиалла Корольдығынан жеңіліп, ауыр шығынға ұшырады. Бұл оның әкесі Тоирдельбахтың елдің солтүстігіндегі қарсылық көрсеткен кіші патшаларға қарсы жүргізген науқандарының бір бөлігі болды. Кейіннен оның әкесі оны Дублин қаласының королі немесе басшысы етіп тағайындады.

Солтүстік және Ирландия теңізіндегі екінші соғыс

Ирландияның көптеген Оңтүстік Корольдері сияқты, оның ішінде Мюрчерташтың атасы Брайан Бору, олардың билігін мойындаған соңғы орын – Улайд және Солтүстік Уи Неилл корольдіктері болды. Ғасырдың басында Мюрчертах Домхналл Уа Лохлайнға және солтүстік патшаларына қарсы жыл сайынғы жорықтарға басшылық етті, бірақ нәтижелері әртүрлі болды. Мюрчертақтың әскерлері Ольстерден басқа барлық ирландтық корольдіктерден құралған сарбаздардан тұрды. Шайқастар көбінесе қазіргі Оңтүстік Армаг графтығында шоғырланды, бірақ Мюрчертахты көбінесе Армаг аббаты Патраик тоқтатты, ол екі патша арасында бітімгершіліктер ұйымдастырды. Мюрчертах Дублин флотының теңіз күшімен қолдау көрсетіп, Cenél Chonaill-ға қарсы жорыққа тырысты, бірақ Дублин флотының жойылғаннан кейін кері шегінуге мәжбүр болды. Сол кезде Мюрчертахқа Норвегияның Магнус Бос аяқ патшасы да қауіп төндірді, ол алғашқы Ирландия теңізіндегі жорығынан гөрі үлкен күшпен қайтып келді, мүмкін Ирландияға шабуыл жасау ниетімен. 1101 жылы Магнус Шеннон сағасындағы Инис-Катхай (Скатер аралы) аралына шабуыл жасады, мүмкін Ирландияның жағдайы мен қорғанысын сынап көрді. Магнус Жоғарғы Корольге Ольстерліктерге қарсы соғыста әскери қолдау көрсетуге келісті. Олар Мюрчертақтың қызы Бядмунжоның Магнустың ұлы Сигурдқа үйленуі арқылы одақ құрды. Келісім Ирландияны норвегиялық шабуылдардан сақтады, бірақ ирландтар аралдардағы көп бөлігін норвегиялықтарға жоғалтты. Мюрчертах сонымен қатар Норвегияның Дублин мен Фингалға бақылауын мойындады, ал Норвегия Корольдігінің батыс жерлері Сигурдтың бақылауында болды, ол үйлену күнінде Магнуспен бірге король ретінде жарияланды. Мюрчертах пен Магнус 1102 жылдың соңы мен келесі жылдың басында Ольстерде бірге шайқасты. Скандинавиялық сағаларға қарағанда, ирландиялық жылнамалар науқандарды көбінесе сәтсіз деп сипаттайды. Скандинавиялық деректерге сәйкес Магнус қысты Киллалодағы Мюрчертақтың Жоғарғы Король сарайында өткізген, бірақ ол Дублинде де қыстаған болуы мүмкін. Магнустың өліміне байланысты түсініспеушіліктер бар. Норвегиялық дереккөздер Мюрчертах Магнусқа Норвегияға оралу үшін азық-түлік әкелуі керек екенін айтады. Мюрчертах уақтылы келмеген соң, Магнус ирландтардың шабуылға шығатынына күдік білдірді. 1103 жылдың 24 тамызында, Сент-Бартоломей күні – немесе бір дерекке сәйкес, оның алдындағы күні – Магнус әскерін жинап, Солтүстік-Шығыс Ирландия жағалауына қонды. Ол абайсызда мал ұрлауға тырысқан болуы мүмкін, ал Улайд норвегиялықтарды мал ұрлайтын Гебридтіктер деп қате түсінді. Мүмкін, Мюрчертах Улайдқа Магнусқа азық-түлік жеткізуді бұйырған, бірақ Улайд мұны оны тосқауылға алу туралы бұйрық деп қабылдады. Де Монтгомери мен оның ағасы Роберт Генриден жеңіліп, Ирландияға қашты. Монтгомери ағайындылары Мюрчертақтың Магнус Бос аяқпен жасаған жорығы кезінде соғысты, бірақ де Монтгомери патшалық билікті өзіне алуға тырысқанда, Мюрчертах "қызын Арнулфтан алып, оны өзінің туысының біріне заңсыз некеге берді. Ол Арнульфты одақтастығы үшін сый ретінде өлтіруге шешім қабылдады, бірақ соңғысы өз халқына қашып кетті және кейін жиырма жыл бойы тұрақты мекенсіз өмір сүрді". Ординик Виталистің айтуынша, Мюрчертах нормандықтарға тек Магнусқа қарсы күресу үшін олардың қолдауына мұқтаж болған жағдайда ғана қалуға рұқсат берді. Алайда, Норвегия Королінің Улайдтардың қолынан қаза тапқаннан кейін, Мюрчертах ағылшын көтерілісшілеріне қарсы шығып, оларды Ирландиядан қуды, мүмкін Генримен татуласуға тырысқан шығар. Шын мәнінде, Генрих көтерілісшілерге көмектесу үшін ирланд саудасына санкциялар енгізді, бірақ Мюрчертах эмбаргоны алып тастау туралы келіссөздер жүргізе алды (мүмкін Арнульфты ағылшынға тапсыру арқылы), сонымен қатар дипломатиядағы шеберлігін тағы да көрсетті. Мунстер үш корольдікке бөлінді: О'Брайен әулеті тұсындағы Томонд корольдігі, Маккарти Мор әулеті тұсындағы Десмонд корольдігі және Кеннедилер тұсындағы Эйргиалла корольдігі, бірақ соңғысы қысқа өмір сүрді. Мюрчертах билігін жоғалтып, зейнеткерлікке шықты және бір жылдан кейін 1119 жылы қазіргі Уотерфорд графтығының Лисмор қаласында қайтыс болды. Оның орнын Ирландияның ең ұлы корольдарының бірі болған Тоирдельбах Уа Кончобэйр басқарды. О'Брайендер ешқашан Жоғарғы Корольдік билігін қайтарып алмаса да, Томонд корольдігі келесі бірнеше ғасыр бойы күшті корольдік болып қала берді.

Like many of the High Kings of Ireland from the South had found, including Muirchertach's great grandfather Brian Boru, the last place to recognise their authority was Ulster, namely the Kingdoms of Ulaid and the Northern Uí Néill. At the turn of the century, Muirchertach led annual campaigns against Domhnall Ua Lochlainn and the other northern kings, with mixed success. Muirchertach's armies consisted of soldiers from every Irish Kingdom apart from Ulster. The fighting was often heavily concentrated in what is now modern southern County Armagh, but Muirchertach would often be halted by the intervention of the comrade Patraic, the abbot of Armagh, who would organise truces between the two kings. Muirchertach attempted a campaign against the Cenél Chonaill, with naval support from the fleet of Dublin, but he was forced to retreat following the destruction of the Dublin fleet. Around the same time, Muirchertach was also under threat from Magnus Barefoot of Norway, who had returned with a larger force than his first Irish Sea campaign, possibly with the intention of invading Ireland. Magnus had earlier raided Inis Cathaigh (Scattery Island) at the Shannon estuary in 1101, possibly testing the situation and defenses of Ireland. Magnus agreed to provide military support for the High King in his war against the men of Ulster. They forged an alliance, cemented by the marriage of Muirchertach's daughter, Bjaðmunjo, to Magnus's son, Sigurd. The treaty also saved Ireland from Norse raids, but the Irish lost most of their control in the Isles to the Norwegians. Muirchertach also recognised Norwegian control over Dublin and Fingal, with the western lands of the Kingdom of Norway under the control of Sigurd, who was announced as co king alongside Magnus on the day of his wedding. Muirchertach and Magnus campaigned together in Ulster throughout late 1102 and early the next year. Contrary to the Norse sagas, the Irish Annals describe the campaigns as largely unsuccessful. Norse sources say Magnus spent the winter in the High King's palace at Kincora in Killaloe with Muirchertach, but it is also possible that he wintered in Dublin. There is confusion surrounding the death of Magnus. Norwegian sources say Muirchertach was supposed to bring Magnus provisions for his return to Norway. When Muirchertach did not show up at the agreed time, Magnus became suspicious the Irish were going to attack. On 24 August 1103, St. Bartholomew's Day—or the day before, according to one source—Magnus gathered his army and landed on the coast of northeastern Ireland. It is possible he made an incautious cattle raid, and the Ulaid mistook the Norwegians for cattle raiding Hebrideans. Alternatively, it is possible that Muirchertach ordered the Ulaid to bring Magnus supplies, but the Ulaid took this is an order to ambush him. De Montgomery and his brother Robert were defeated by Henry, however, and fled to Ireland. The Montgomery brothers fought under Muirchertach during his campaign with Magnus Barefoot, but when de Montgomery attempted to seize the kingship for himself, Muirchertach "took his daughter away from Arnulf and gave the wanton girl in an unlawful marriage to one of his cousins. He resolved to kill Arnulf himself as a reward for his alliance, but the latter fled to his own people and lived for twenty years afterwards with no fixed abode." According to Orderic Vitalis, Muirchertach only allowed the Normans to stay in case he needed their support to fight Magnus if he were to violate their treaty and attack the Irish. However, after the Norwegian King's death at the hands of the Ulaid, Muirchertach turned against the English rebels and forced them out of Ireland, possibly in an attempt to make amends with Henry. Indeed, Henry had imposed sanctions on Irish trade for their assistance in helping the rebels, but Muirchertach was able to negotiate the lifting of the embargo (possibly by handing Arnulf over to the English), while also again demonstrating his skill in diplomacy. Munster was divided into three Kingdoms: the Kingdom of Thomond under the O'Brien dynasty, the Kingdom of Desmond under the MacCarthy Mór dynasty, and the Kingdom of Airgíalla under the Kennedys, although the last was short lived. Muirchertach apparently went into retirement having lost his High Kingship, and died at Lismore, modern County Waterford, a year later in 1119. He was succeeded by Toirdelbach Ua Conchobhair as High King of Ireland, who would prove to be one of the greatest High Kings in the history of Ireland. Although the O'Briens never reclaimed the High Kingship, the Kingdom of Thomond remained a powerful kingdom for the next few centuries.

Бағалаулар

Энтони Кандон (1979, 398) О’Брайан туралы былай деп атап өтті:

Мюрчертач О’Брайан – амбициялы, жаңартушы және сыртқы әлемге бет бұрған патша болды, оның мақсаты Уильям Руфус пен Генрих I Англия патшалары болғандай, өзін Ирландияның патшасы ету еді; шын мәнінде оның жағдайы Франциядағы Филипп I-ге ұқсас болған, бірақ оның Ирландиядағы нақты билігі, әсіресе он екінші ғасырдың басындағы билігінің шарықталу кезеңінде, Франциядағы Филипптің билігінен әлдеқайда басып өтті. Уа Бриан өз іс-әрекетін елдің шегінен тысқары жерлерге жеткізген белсенді сыртқы саясатты жүргізді. Осы тұрғыда Кандон (1979, 415) Уа Брианның Ирландия теңізі аймағындағы қызметін ескі мен жаңаның, прагматизм мен идеализмнің қоспасы деп қарастырады. Бірақ олар заманауи мақсатқа ие. Уа Бриан Норвегия королімен бір неке, ал Еуропадағы ең күшті патша емес отбасылардың бірімен екінші неке қиды; ол Шотландия королімен келіссөздер жүргізеді; Уэльс князьдеріне көрсеткен көмегі Уэльс саясатын тұрақтандыруға септігін тигізді; Англия королінен сауда санкциялары салады және оларды тоқтату үшін келіссөздер жүргізеді. Жалпы, Мюрчертач О’Брайан ішкі билік күресінен көтеріліп, Ирландияны Еуропаның халықаралық саясатына тартуға тырысты, сондықтан шамамен алпыс жыл өткен соң да осы іс-шаралар жақсы есте қалды және Киллалоэлік әулие Фланнанның өмірбаянында көрсетілді.