Кіріспе

Гортин, Гортис немесе Гортина (Γόρτυν, Γόρτυς, немесе Γόρτυνα) — Жерорта теңізіндегі Крит аралында, аралдың астанасы Ираклионнан қашықтықта орналасқан муниципалитет және археологиялық ескерткіш. Муниципалитет орталығы — Агиой Дека ауылы. Гортин — Крит және Киренаиканың римдік астанасы болған. Бұл аймақта алғашқы қоныс шамамен 7000 ж.б.д. пайда болған. Ол Псилорит тауының оңтүстігіндегі Мессара аңғарында, қазіргі Метрополис және Агиой Дека елді мекендері орналасқан жерде және Ливия теңізіне жақын орналасқан.

Тарих

Гортинде адам қоныстанғандығының дәлелдері неолит дәуіріне (б.з.д. 7000 жылға) дейін жетеді. Миной дәуірінен (б.з.д. 2600–1100 жылдар) және ерте темір дәуірінен (б.з.д. шамамен 1100 жыл) көптеген артефакттар табылды. Қаланың ең гүлденген кезеңі – эллинистік дәуір болды. Гортин Кипрдің ең күшті және өркендеген қаласы болып, Мессарадан Левинаға дейінгі барлық аңғарға үстемдік етті. Б.з.д. 220 жылы болған Литтік соғыс кезінде Гортин тұрғындары азаматтық дау-жанжалға бөлінді. Ересек Гортин тұрғындары дәстүрлі одақтастары Кноссқа адал болды, ал жастары Литиялықтарды жақтады. Этолиялық контингентпен күшейтілген Кносс әскері Гортинге жорық жасады, ал ондағы ересектер оларды цитадельді басып алуға жетектеді. Олар жас қарсыластарын өлтіруге немесе елден қууға бекінді. Жас Гортин тұрғындары Файстос портына қашқаннан кейін, біраз уақыттан соң Гортин портына шабуыл жасап, оны басып алып, цитадельдегі қарсыластарын қоршауға кірісті. 2 ғасырда Файстос қирағаннан кейін Гортин Маталаға билігін кеңейтті. Гортин Мысырдың Птолемей IV патшасымен жақсы қарым-қатынас орнатты және Рим дәуірінде жаңа өркендеу кезеңін бастан өткерді. Римдіктермен одақтас болғандықтан, б.з.д. 68 жылы Квинт Цецилий Метелл Критик басқыншылығы кезінде көптеген басқа Кипр қалаларына болған апаттан сақталып қалды. Гортин Рим үкімдігі кезінде дами берді және Кипр мен Киренаика провинциясының астанасы болды. 4 ғасырдан бастап ол Кипрдің жеке провинциясының астанасы болды. Қала шамамен 828 жылы аралға басып кірген арабтар тарапынан қиратылды, олар өз мемлекетін құрды. Мұнда алғашқы христиан шіркеулерінің бірі салынды және Кипрдегі маңызды христиан соборының қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Бұл собор Кипрдің алғашқы епископы – қасиетті Титке арналған. Ірі изодомдық тастармен салынған бұл собор қасиетті бема және пастофория аймақтарында ғана жоспарланған биіктігін сақтайды. Шіркеу құрылысы төрт тіреуге негізделген күмбезді крест тәрізді.

Археология

Гортинді қазбалауды 1884 жылы Афинадағы итальяндық археология мектебі бастады. Қазба жұмыстары Гортиннің неолит дәуірінен бері мекенделгенін көрсетті. Гортин цитаделіндегі қоныстың қираған қалдықтары табылды және олар б.з.д. 1050 жылға дейін соққандығы анықталды, ал олардың құлауы б.з.д. VII ғасырға жатады. Кейіннен бұл аймақ қабырғамен бекітілді. Цитадель төбесінде б.з.д. VII ғасырға жататын ғибадатхана табылды. Бұл жерде екі ойылмаған тақташа, сондай-ақ бірнеше мүсіндер мен суреттер табылған. Ғибадатханада дадалик пластикасы, көптеген саз фигуралар, қара және қызыл фигуралы суреттер мен көптеген қыш ыдыстар, әсіресе кернос деп аталатын түрлері табылды. Геометриялық дәуірге жататын қабірлер цитадельдің оңтүстік жағында табылған. Ал төменгі қалада агораның (базардың) орны және Агорадан 600 метр қашықтықта орналасқан Пифий Аполлонының ғибадатханасы анықталды. Пайғамбар Илияның етегінде Деметрдің қасиетті орнының іздері сақталған.

Ескерткіштер

Римдік Гортиннің ортасы – преториум, Криттің римдік губернаторының резиденциясы. Преториум біздің заманымыздың 1-ғасырында салынған, бірақ келесі сегіз ғасыр ішінде маңызды өзгерістерге ұшырады. Осы аумақта, Агора мен Аполлон ғибадатханасының арасында римдік моншалардың (термалардың) қираған қалдықтары, сондай-ақ Аполлон ғибадатханасы, құрмет аркасы және Изида, Серапис және Анубисқа арналған құлшылық мүсіндерімен бірге египеттік құдайлардың ғибадатханасы орналасқан. Римдік елді мекеннің, мысалы, театрының (біздің заманымыздың 2-ғасыры) бөліктері қазба жұмыстары кезінде табылған. Театрдың екі кіреберісі және жартылай дөңгелек оркестрі бар, оның шекараларын бүгін де көруге болады. Рим театрының артында "жазулар патшайымы" деп аталатын орын жатыр. Бұл жазулар – Гортин қаласының заңдары, олар Дориан диалектісінде үлкен тас тақталарға жазылған және әлі де анық көрінеді.

Заң кодексі

Археологтар, ежелгі тарихшылар және классиктер арасында Гортин қазіргі таңда негізінен 1884 жылы табылған Гортин кодексі арқасында белгілі. Бұл ежелгі грек заңдарының ең көне және ең толық мысалы болып табылады. Кодекс рим императоры Траян салған Одеон құрылысының орнында табылды, ол бұрынғы эллиндік құрылыстың негізіне енгізілген жазулы қабырғадан алынған тастарды екінші рет пайдаланды. Жазулардың бір бөлігі Париждегі Лувр сияқты мұражайларға қойылған, бірақ қазіргі құрылыс, көбінесе қираған Одеон орнында, осы әйгілі заң кодексі жазылған көптеген тастарды сақтайды. Кодтың көшірмесі Италияның Таренто мұражайынан Афинаға қайтарылды және қазір грек Булиінде сақталуда.

Еуропа мен Зевс туралы аңыз

Ежелгі грек мифологиясына сәйкес, Гортин Зевстің көптеген махаббат оқиғаларының бірі болған жер. Бұл мифте Европа ханшайымы туралы айтылады, оның аты бүкіл Еуропа құрлығына берілген. Зевс бұқа кейпінде Европаны Ливаннан алып қашып, Гортисте бүгінге дейін көрініп тұрған платан ағашының (платан) астында онымен бірге болды. Осы оқиғадан соң Минос, Радамантис және Сарпедон деген үш ұл дүниеге келді, олар Криттегі үш Миной сарайының патшалары болды. Осы мифтегі Европаның бейнесі Еуропа құрлығының өркениеті Крит аралында туды деген пікірді нығайтады. XIX ғасырда Гортиндегі амфитеатрдан Европаның бұқаның арқасында отырған алып мүсіні табылды, қазір ол Британ мұражайының қорында сақталуда. Сонымен қатар, көптеген монеталарда Европаның суреті бейнеленген, бұл халықтың Европаны ұлы қадірлі құдай ретінде құрметтегенін көрсетеді.

"Одиссея"

Гомердің "Одиссея" романының үшінші кітабында Троя соғысынан қайтып келе жатқан Менелай мен оның кемелер флоты бағытынан жаңылып, Гортин жағалауына соғылып кеткен. Гомер бұл теңіздің қызыл дауылды болғанын, кемелерді өткір рифке қағып, көптеген кемелерді қиратқанын, бірақ экипаждарды сақтап қалғанын сипаттайды.