Кіріспе

Өліп кеткен алып лемур Archaeoindris fontoynontii – Мадагаскарда пайда болған ең ірі примат және еркек горилламен шамалас көлемге ие. Ол қазір жоқ болған "жалкоо лемурлар" (Palaeopropithecidae) тұқымдасына жатады. Өте ірі болғандықтан, ол бір кездері Солтүстік және Оңтүстік Америкада мекендеген жер астындағы жалкоо жануарлармен салыстырылды. Оның ең жақын туысы – екінші ірі жалкоо лемур Palaeopropithecus. Archaeoindris басқа жалкоо лемурлармен бірге қазіргі индри, сифака және жүнді лемурлармен, сондай-ақ жақында жойылған маймыл лемурларымен (Archaeolemuridae) туыс. Archaeoindris атауы "көне индриге ұқсас лемур" дегенді білдіреді, бірақ ол шамамен б.з.б. 350 жылы ғана жойылған болуы мүмкін. Archaeoindris алғаш 1909 жылы Герберт Ф. Стэндинг субфоссилді жақ сүйектері негізінде сипаттады, бірақ кейін Чарльз Ламбертон толық бас сүйегін тапты. Төменгі қаңқадан тек алты сүйек табылды, ал 1980 жылдардағы қазба жұмыстары жаңа табыстарға жол ашпады. Оның қалдықтары тек бір жерде ғана табылған: Мадагаскардың орталық бөлігіндегі Ампасамбимаба субфоссилдік алабында. Алғашқы табылғаннан кейін Megaladapis grandidieri (өліп кеткен коала лемурының түрі) қалдықтары қателікпен Archaeoindris-ке жатқызылды, ал жасөспірімнің және ересек лемурдың кіші аяқ сүйектері екі түрлі түрге тиесілі деп жаңылыстырылды. Бұл қателер 1930-1980 жылдар аралығында біртіндеп түзетілді. Archaeoindris қаңқасы массивті және берік болды, және Palaeopropithecus-тің көптеген ерекшеліктерін бөлісті. Қолдары аяқтарынан ұзын болған, бірақ басқа жалкоо лемурлармен салыстыру үшін қол немесе аяқ сүйектері табылған жоқ. Шектелген қалдықтарға негізделген өлшемдер кең ауқымды, бірақ регрессиялық талдауды қолдана отырып жасалған ең толық статистикалық зерттеу массасы туралы мәліметтер береді. Қате жатқызылулар мен шектеулі қалдықтар Archaeoindris-тің ортада қалай қозғалғаны туралы әртүрлі пікірлерге әкелді, ағаштарда өмір сүруден бастап жерде қозғалуға дейін. Оның қаңқасы оның жерге түсіп, саяхаттау үшін ағаштарға көтерілетін жануар екенін көрсетеді. Archaeoindris-тің тамақтануы негізінен жапырақтардан тұрды, ал адамдар келгенге дейін оның мекендеу ортасы орманды, бұталы және саванна аймақтарынан құралған, онда лемурлардың әртүрлілігі жоғары болды. Бүгінде аймақ шөптесін алқаптармен басым, ал жақын орналасқан Амбохитантели арнайы қорығында лемурлардың әртүрлілігі өте төмен. Бұл сирек кездесетін лемур болғанымен, ол адамдар Мадагаскарға алғаш келген кезде әлі де тірі болды және аң аулау мен мекендеу ортасының жоғалуына ұшырауы мүмкін еді.

Этимология

Архаиоиндрис деген жалпылама атау, "ежелгі индриге ұқсас лемур" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау грек тіліндегі ἀρχαῖος (архаиос, яғни "ежелгі") сөзінен және Индри туысының жалпылама атауының әдеттегі түрі – индриден алынған. Түрдің атауы, фонтойнонти (кейде фондайнонти деп жазылады), сол кездегі Малагаси академиясының президенті Антуан Морис Фонтойнонттың құрметіне таңдалған. Фонтойнонттың қазба жұмыстарын қадағалап отырған кезде осы жануардың табылып, анықталғаны хабарланды.

Эволюциялық тарих

Археоиндрис – Мадагаскарға тән, жақында жойылып кеткен алып лемурлар (субфоссильді лемурлар) туысына жататын жалкоо лемурдың бір түрі (Palaeopropithecidae туысы). Оның ата-бабалары, болжам бойынша, ағаштарда тіршілік еткен, сондықтан бұл алып лемур Солтүстік және Оңтүстік Американың жойылып кеткен алып жер лемурларымен салыстырылады. Археоиндрис ең жақын туыс – Палеопропитек, ол екінші ірі жалкоо лемурлардың бірі және ағаш қоныстарында ілгіш мінез-құлыққа бейімделген. Бас сүйегінен төменгі қаңқаның (посткраниум) ерекшеліктері Бабакотияның Археоиндрис пен Палеопропитекке ең жақын туыс екенін, одан кейін – ең кішкентай жалкоо лемур Мезопропитекке жақын екенін көрсетеді. Жалқоо лемурлардың барлық төрт туысы Indriidae туысының (индри (Indri), сифакалар (Propithecus) және жүнді лемурлар (Avahi)) бауырлас таксоны (жақын туыстары) болып табылады. Бұл қарым-қатынасты морфологиялық, даму және молекулалық зерттеулердің нәтижелері растайды. Бұл кладтың (туыс топтың) тағы бір мүшесі – маймыл лемурлар (Archaeolemuridae) туысы. Олардың тіс морфологиясы, әсіресе, азу тістерінің пішіні және тіс тарағындағы (лемюриформдарға тән күтім құрылымы) тістердің санының өзгеруі ұзақ уақыттан бері олардың байланысын көрсетеді. Дегенмен, басқа анатомиялық және даму ерекшеліктері маймыл лемурлардың Lemuridae туысына (сақиналы лемур (Lemur catta) қоса, бес лемур туысын қамтиды) жақын болуы мүмкін екенін ұсынды. Молекулалық талдау бұрынғы пікірді қолдады, маймыл лемурларды жалкоо лемурлар мен индридтермен бірге кладқа орналастырды.

Таксономиялық жіктеу

Palaeopropithecidae тұқымында көптеген түрлер кездеседі, бұл көрсеткіш басқа субкопиялы лемурлар тұқымдарынан жоғары. Оған төрт туысы мен жеті түрі кіреді, олардың барлығы қазір жойылған. Олардың арасында Археоиндрис туысы ерекшеленеді, ол сирек кездесетін монотиптік лемур таксондарының бірі. Археоиндрис фонтойнонтиді алғаш рет Герберт Ф. Стендинг 1909 жылы жоғарғы жақ сүйегінің екі фрагменті және толық жақ сүйегінен сипаттаған. Бұл типтік үлгілер – AM 6239 (максилла) және AM 6237 (мадибл) – Антананариву университетінің коллекциясында сақталады. Жақ сүйегі толық тіс жиынтығын қамтиды, сол жақ жоғарғы жақ фрагментінде соңғы премоляр (P4) және үш молярдың (M1–M3) барлығы, ал оң жақ жоғарғы жақ фрагментінде екі премоляр (P2 және P4) және бірінші моляр (M1) бар. Стэндинг сол кезде Палеопропитекс тістерімен ұқсастықтарды байқаған. Стэндингтің ашқандығынан кейін он алты жыл өткен соң Чарльз Ламбертон Археоиндристің алғашқы және жалғыз толық бас сүйегін (cranium) және оған байланысты жақ сүйегін тапты, екеуі де жақсы сақталған. Ол бұл жаңалықты 1934 жылы жариялады. Археоиндристің посткраниалды үлгілерінің тек алтысы ғана табылған. Олардың екеуі ересек дараққа тиесілі, олардың ішінде зақымдалған иық сүйегі (humerus) және дерлік толық санат сүйегі (femur) бар. Қалған төртеуі жетілмеген дараққа тиесілі, олардың ішінде зақымдалған иық сүйегі, зақымдалған шыбық сүйегі (ulna) және екі санат сүйегі бар, екеуінің де екі ұшында эпифиздер (сүйектің дөңгелек ұштары) жоқ. Археоиндрис – субкопиялы лемурлардың ең сирек кездесетін түрлерінің бірі, ал белгілі үлгілердің барлығы Орталық Жотаның Ампасамбимаба ауданынан табылған. 1983-1984 жылдар аралығында осы қазба орнында Мадагаскар-Америкалық көп салалы команда жүргізген зерттеулер жаңа субкопиялы қалдықтар таппады және бұл түр үшін басқа да ықтимал орындар белгілі емес. Тарихи тұрғыдан алғанда, басқа субкопиялы лемурлардың кейбір қалдықтары қателікпен Археоиндриске жатқызылған, нәтижесінде оның анатомиясы мен мінез-құлқы туралы дұрыс емес түсініктер пайда болған. 1934 жылы Ламбертон бұрынғы қате жатқызылған қалдықтарды назарға алмады және коала лемурының (Megaladapis grandidieri) бір түріне тиесілі тібік сүйегі мен екі тобық сүйегін (fibula) Археоиндриске жатқызып жіберді. Осы қателіктер мен Ламбертонның жетілмеген сүйектерді пайдалануы салдарынан оның реконструкциясы дұрыс болмады. 1936 жылы Элис Карлтон Ламбертонның қатесін түзеп, тібік сүйегі мен тобық сүйегінің коала лемурына тиесілі екенін анықтады. Карлтонның түзетулері кейін расталды және басқа да қате жатқызылған қалдықтар 1960 және 1970 жылдары Алан Уокер мен Уильям Л. Юнгерспен түзетілді. 1910 жылы, Ламбертонның Археоиндрис туралы монографиясы жарыққа шығудан жиырма төрт жыл бұрын, Стэндинг Ампасамбимабадан табылған үлкен оң санат сүйегін жаңа түр ретінде сипаттап, Lemuridotherium madagascariense деп атады. Стэндинг Lemuridotherium мен Археоиндристің арасындағы ұқсастықты мойындағанымен, оларды үлкен өлшем айырмашылығына байланысты бөлек тұқымдарға жатқызды. Ламбертон да өлшем айырмашылығына сенеді, өйткені ол кішігірім тібік және тобық сүйектерін кішігірім Megaladapis grandidieri-ге тиесілі деп тани алмады. Сонымен қатар, Ламбертон Археоиндриске жатқызған кіші санат сүйектерінің жас дараққа тиесілі екенін түсінбеді. Кейінгі авторлар Lemuridotherium-ды Археоиндристің синонимі деп есептесе де, 1988 жылға дейін Мартин Вуйаум Рандрамантана нақты дәлелдер келтірген жоқ. Вуйаум Рандрамантана Археоиндристің посткраниалды және черептік сүйектері арасындағы байланыстарды анықтады, посткраниалды қаңқа туралы белгілі мәліметтерді жинақтады және Палеопропитекс туысымен қатты ұқсастығын көрсетті.

Анатомия және физиология

Палеопропитекке ұқсас болғанымен, Археоиндрис едәуір үлкен және мықты болды. Археоиндрис – бұрын-соңды пайда болған ең ірі приматтардың бірі және ең үлкен белгілі стрепсиринді примат, салмағы шамамен ересек еркек горилланың салмағына тең, оны алғаш рет Ламбертон атап өткен. Оның ашылғаннан бері өлшемдері «адамнан үлкен» және «мүмкін, ең үлкен примат» деп бағаланып келеді. 1990 жылы Юнгерс жүргізген зерттеуде оның тіс тістерінің ауданы , ал жамбас басының диаметрі массаны болжады. 1995 жылы Лори Годфри жамбас сүйегі мен жамбас сүйегінің ортаңғы айналымын пайдалану арқылы массаны болжады. 2008 жылы жамбас сүйегінің кортикальды аймағының бірнеше регрессиясына негізделген Юнгерс және оның әріптестері мүмкін болатын диапазонмен қазіргі ең жақсы бағалауды жасады. Бұл бағалаулар жануардың салмағын жамбас сүйегінің ортаңғы бөлігіндегі қатты кортикаль сүйек қолдағандықтан, оның қалыңдығы жануардың массасына жақсы сәйкес келеді (ішінде қатты қабық пен жұмсақ сүйек те бар). Археоиндристен үлкен жалғыз примат – орангутанның жақын туысы – Gigantopithecus blacki. Палеопропитектің барлық үш түрі сияқты, Археоиндрис те жалкоо лемурдың басқа екі аз мамандандырылған түрінде кездеспейтін туынды белгілерді көрсетті. Бұл белгілерге құлақтың құрғақ бұрыштары және мұрынның алдыңғы бөлігі мен мұрын сүйектерінің бір бөлігінен тұратын мұрын айналындағы сүйектің жұпталған шығыңқылары кіреді. Оның бас сүйегі Мегаладаписке қарағанда кеңірек, бірақ қысқарақ, ал беті Палеопропитекке қарағанда қысқарақ, көздері алға қарай бағытталған. Нейрокраниум (мие қуысы) Палеопропитекке қарағанда, бетпен салыстырғанда кішкентай және жоғары орналасқан. Посторбитальді тарылу (көз қуыстарының артында бас сүйектің тарылуы) айқын байқалады. Бас сүйекте төменгі, кең сагиттальді қырқа (бас сүйектің жоғарғы жағында жақ бұлшықтары бекітілетін сүйек жотасы) және мықты, бірақ кішірек нукальді қырқалар (бас сүйектің артқы жағында мойын бұлшықтары бекітілетін сүйек жоталары) бар. Палеопропитектерден айырмашылығы – көздің жасушаларының жиектері соншалықты қалың емес. Орбитаның ауданы гориллалардың орбитасымен салыстырмалы. Орбиталық аумағының оптикалық каналдың көлеміне қатынасына сүйенсек, Археоиндристің ретиналық жиынтығы төмен болды, яғни оның көздері жарыққа сезгіштігі төмен болды (тірі күндізгі лемурлар сияқты). Дегенмен, арақатынас салыстырмалы мөлшердегі маймылдардағыдай төмен емес еді, бұл Археоиндристің көру өткірлігі төмен және трихроматикалық түстерді көру қабілеті болмағанын көрсетеді. Жағында ұзын, мықты жақ сүйектерінің бірігуі (жақтың симфизісі) бар, ол даму кезеңінде ерте біріккен. Оның аузының үстіңгі жағындағы сүйектері төртбұрышты болып келеді. Басқа жалкоо лемурлар сияқты, ол тезірек тіс дамуын бастан кешірген болуы мүмкін, және ересектің тіс формуласы болды. Оның тістері де палеопропитектерге ұқсас, морфологиясы мен пропорциялары бойынша. Тіс аралыны құрайтын төменгі төрт қиыршық тіс қысқарақ және мықтырақ етіп өзгертілді, мүмкін тамақтану үшін. Құс тұяқтары қысқа және мықты, бірақ өткір. Сонымен қатар, төменгі премолярлар (p2 және p4) арасында диастема (ауыс) болды. Палеопропитекпен басқа тіс ұқсастықтары кіші үшінші жоғарғы және төменгі молярларды (M3 және m3) қамтиды, бірінші және екінші молярлар тар және ұзын болды, ал оның жақ тістерінің эмалі (төмен және дөңгеленген) болды, бірақ қиыршықты емес және сәл жоғары. Археоиндристің бас сүйегінің сүйектерінің көбі, оның ішінде қол, аяқ сүйектері, омыртқа бағанасы, қабырғалар, радиус (қолы сүйегі), құйрық сүйегі және фибула сүйектері табылған жоқ. Көптеген бас сүйегінің ерекшеліктері сияқты, табылған бас сүйектері Палеопропитекке ұқсас, бірақ әлдеқайда үлкен және мықты. Жамбас сүйегінің басы үлкен және оның жамбас сүйегінің бас сүйегі (жамбас сүйегінің басында кішкентай ойығы) жоқ. Жамбас сүйегі қысқа және өте мықты, коллодиафизельді бұрышы өте жоғары (мүйізі мен сүйектің бұрышы) және үлкен трохантері кішкентай болды. Ересектегі адамда, омыртқа сүйегі жамбас сүйегінен әлдеқайда ұзын, ал жетілмеген үлгіде, омыртқа сүйегі мен бүйір сүйегі жамбас сүйегінен әлдеқайда ұзын болды, бұл қолдарды аяқтардан әлдеқайда ұзын етті, бұл да Палеопропитексте көрініп тұр. Археоиндриде аяқ-қолдың салыстырмалы ұзындығы қысқа болды, сондықтан оның мембраналық индексі 100-ден жоғары болса да, ол Палеопропитекке қарағанда төмен болды.

Мінез-құлық

Археоиндрис жапырақ жейтін (жапырақ қоректі) жануар болған деп есептеледі, бұл пікір оның тістеріндегі тозу белгілерімен расталады. Оның төменгі жақ сүйегінің бірігуі және тістерінің дамуының жылдам болуы, оның аузында талшықты тағамдарды жақсылап шайнап өңдей бастағанын көрсетеді. Оның рационында жемістер мен тұқымдар да болған болуы мүмкін. Басқа алып лемурлар сияқты, Археоиндрис те күндізгі өмір сүретін жануар болған деп саналады, себебі оның көз ұялары салыстырмалы түрде кішкентай, гориллалардың көз ұяларымен шамалас. Стадинг пен Ламбертон Археоиндристі Мегаладапис сияқты баяу қозғалатын ағаш тұрғыны деп есептеді, бұл негізінен қате сүйектерге байланысты болды. Ламбертон сондай-ақ, оның жер жаяулығына ұқсас боларын болжады – бұл пікірді кейіннен Юнгерс 1980 жылы бірнеше қателіктер түзетілгеннен және оның горилла сияқты дене мөлшері ескерілгеннен кейін қолдады. Юнгерс оның көп уақытын жерде (құрлықта) өткізгенін ұсынды. Дегенмен, оның жамбас буынының функционалдық морфологиясы, көбірек ағаш өсіретін жануарларда кездесетін қозғалғыштық деңгейін көрсетеді. Палеопропитекпен ортақ белгілер, әсіресе жамбас сүйегінде байқалатын, Археоиндристің тамақтану және мүмкін ұя салу үшін ағаштарда көп уақыт өткізгенін көрсетеді, бірақ ол сондай-ақ азық табу және саяхаттау үшін жерге де түскен болуы мүмкін. Ол сақтықпен, сканерлік (көктеріп тіршілік ететін) жануар ретінде сипатталады, және қол мен аяқ сүйектерінің жоқтығына байланысты, Палеопропитек сияқты асылып тамақтануды орындағаны белгісіз. Оның ірі дене мөлшерін ескерсек, мұндай әрекет күтпеген болар еді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Археоиндрис Мадагаскардың орталық бөлігіндегі Ампасамбимаба деген жалғыз субфоссилді орнынан ғана белгілі, ал барлық қалдықтары соңғы төрттік кезеңге жатады. Бүгінгі күні бұл аймақты көбінесе шөптекті далалар, әсіресе Аристида туысына жататын шөптер басып жатыр. Адамдар келгенге дейін Ампасамбизама маңындағы аймақ толығымен орманды болмаған, көбінесе ашық орта болған, орманды алқаптардың, бұталы жерлердің және саваннаның қосындысынан тұрған. Бұл субфоссилді орнынан табылған жануарлардың қалдықтары бірге (бір географиялық аймақта) өмір сүрген лемурдың шамамен 20 түрін көрсетті. Қарама-қарсылығы, жақын орналасқан Амбохитантели арнайы қорығында қазіргі таңда тек төрт түр кездеседі, бұл аймақтың бастапқы лемур әртүрлілігінің шамамен 20 пайызын құрайды.

Құрып кету

Үлкен лемурлар арасындағы ең көп түрлі отбасы болғанына қарамастан, Археоиндристі қоса алғанда, жалқау лемурлардың барлық төрт туысы жойылып кетті. Кейбір Археоиндрис қалдықтарының стратиграфиялық деңгейін радиокөміртекпен датирлеу нәтижесінде 8000 жыл бұрынғы мерзімге, ал тағы екі мысалы 2362–2149 ж.б. (б.з.д. 412–199 жж.) және 2711–2338 ж.б. (б.з.д. 761–388 жж.) деп анықталды. Осы деректерге сүйенсек, б.з.д. 350 жылы алғашқы адамдар Мадагаскардың батыс жағалауына жеткен кезде Археоиндрис биік платода әлі де тірі болған болуы мүмкін, бірақ сол кезде олар сирек кездесетін. Осының салдарынан, ол аң аулауға және қоныс орындарының жойылуына өте осал болды.