Кіріспе

Жылқының жабдығының бір бөлігі
Жылқының жабдығының бір бөлігі

Жылқы жағасы – арба немесе тырма тартқанда жылқының мойын және иықтарына жүктемені таратуға арналған жылқы жабдығының бір бөлігі. Жағасы көбінесе екі қисайған металл немесе ағаш бөлігін, яғни шұңқырларды, қолдап тұрады, оларға аттың бауы бекітіледі. Жылқы жағасы жылқыға тартқанда толық күшін пайдалануға мүмкіндік береді, яғни жылқы артқы аяқтарымен жағаға итеріліп алға жылжиды. Егер жылқы мойынтұрық немесе кеуделік бау киген болса, ол әлсіз иықтарымен тартуға мәжбүр болар еді. Жылқы жағасының мойынтұрыққа қарағанда бір артықшылығы бар – ол жылқының тыныс құбырына түсетін қысымды азайтады. Жылқы жағасы ойлап табылғаннан бастап, жылқы егіс жырту және тарту үшін бағалырақ бола бастады. Жылқы жағаға байланғанда, жылқы белгілі бір уақыт ішінде бұқаға қарағанда 50%-ға дейін көп күш жұмсай алады, себебі жылқының жылдамдығы жоғары. Сонымен қатар, жылқының төзімділігі бұқадан жоғары, сондықтан ол күніне көбірек сағат жұмыс істей алады. Жылқының ауыл шаруашылығы өндірісін жақсартуға қажетті ресурс ретіндегі маңызы мен құндылығы осыған сәйкес артты. Жылқы жағасы әлемнің көптеген аймақтарының дамуы үшін өте маңызды болды. Бұқалар пайдаланылған және жылқымен алмастырылатын жерлерде жылқыны пайдалану экономиканы жандандырып, табиғи шаруашылыққа тәуелділікті азайтты. Бұл адамдарға арнайы қызметтермен айналысуға көбірек уақыт берді, нәтижесінде ерте өнеркәсіптің, білім берудің және өнердің дамуына, сондай-ақ нарыққа негізделген қалалардың өсуіне ықпал етті.

Дизайн

Жылқының жағасы дөңгелек емес, сопақша болып келеді және ол мақсатты түрде икемді емес. Бұл аттың дене пішініне жақсы бейімделетін, жұмсақ төсенішпен жабдықталған құрал. Ол аттың денесімен түйіскен барлық жерде тыныс алу жолын жабып қалмау үшін жасалған. Аттың тыныс жолын қорғау арқасында, ол жүкті толық күшімен тарта алатын болды.

Алдыңғы атаулары

Жылқыға жаға орнатудың алдында, тиімділігі төмен мойынға арналған белдік қолданылған. 20-ғасырдың басында француз ат әскерінің офицері Лефевр де Ноэттс айтқандай, мұндай белдіктер көптеген ежелгі өркениеттерде кездесетін. Бұл жаға түрі ежелгі Халдей, Шумер және Ассирияда (б.з.д. 1400-800 жж.), Жаңа патшалық кезеңіндегі ежелгі Мысырда (б.з.д. 1570-1070 жж.), Шан әулетінің Қытайында (б.з.д. 1600-1050 жж.), Миной Критте (б.з.д. 2700-1450 жж.), Классикалық Грецияда (б.з.д. 550-323 жж.) және ежелгі Римде (б.з.д. 510 – 476 жж.) қолданылған. Бұл «ежелгі жаға» арқылы егіс құралдары мен арбалар малдың мойны мен кеудесіне бекітілген жалпақ қайыстармен тартылған. Жүктеме жағаның үстіне, мойынның жоғары жағына қосылған, бұл түрлі шолаққа ұқсас болған. Бұл қайыстар жылқының кеуде сүйегі мен кеңеюіне қысым жасап, тыныс алуын қиындатып, жылқының тарту күшін азайтатын. Қытайдың кеуде белдігі 7-ғасырда Орталық Азияда кеңінен танымал болды және 8-ғасырда Еуропаға енгізілді. Бұл жаға түрі жылқының қаңқа жүйесімен тікелей байланысқан жүрек сүйегіне қысым жасап, жылқының толық күшімен жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Ол Қытайдың Хан әулетінің кезінде (б.з.д. 202 – 220 жж.) кеңінен қолданылды және жүздеген түрлі ою-өрнектерде, тасқа қашалған бейнелерде және мөрленген кірпіштерде бейнеленген, олар арбаларды тартатын жылқыларда қолданылғанын көрсетті. Орталық Азияда және басқа жерлерде 7-10 ғасырларда аварлар, мадьярлар, богемиялықтар, поляктар және орыстар арасында осы типті кеуде белдігі танымал болды. Орталық Азиядан кейін, алғашқы кеуде белдігі 8-ғасырда Еуропаға тарады (көркем туындыларда бейнеленген).

Көкжиекті жағаның мәселесі сол еді, арбаның, күйменің немесе басқа да көлік құралының тікелей осі аттың денесіне оралған серсенджерге (қайыс түрі) бекітілген. Көкжиек негізгі итеруші күш емес, серсенджердің артқа жылжуына кедергі келтірді. Нәтижесінде жылқы жүк тартады, бұл малдың тиімділігін төмендетеді. Қазіргі заманғы көкжиекті жағада жүк көкжиектен тікелей берілетін іздер бар, бірақ ат жағасы ауыр жүктерді тарту үшін әлі де тиімді.

Қытай

Кеуде таспасынан кейін, келесі және соңғы эволюциялық кезең – мойындық жаға болды. Мойындық жаға атқа тарту кезінде толық күшін пайдалануға мүмкіндік береді, нәтижесінде ат артқы аяқтарымен мойындыққа итеріліп алға жылжиды. Толыққанды дамыған мойындық жаға Қытайдың Оңтүстік және Солтүстік династиялары кезеңінде, біздің заманымыздың 5-шы ғасырында пайда болды. Бұл суреттерде жақсы тігілген аттың мойындық жағасы бейнеленген, ал мойынтұрманың белгісі жоқ. Дегенмен, өнердегі ең ерте нақты бейнелеуі – Қытайдың Солтүстік Вэй әулетінің Дуньхуан үңгіріндегі (257-ші үңгір) қабырғалық суреті, сурет 477–499 жылдарға арналған. Бұл суретте иісті көлденең табандық анық көрінеді, бірақ суретші оның артындағы жұмсақ мойындық жағаны анық көрсетпеген, онсыз бүкіл конструкция мәнсіз болар еді. Бұл Суй әулетінің суреті (302-ші үңгірде) ерекше қызығушылық тудырады, себебі оның мойындық жағасының бейнесі ғана емес, сонымен қатар дәл (қазіргі Қытайдың солтүстігі мен солтүстік-батысында да осылай көрінеді), сонымен қатар жылқы емес, түйе үшін қолданылады. Қытайлықтар б.з.д. 2-ші ғасырдан бастап Хан әулеті кезінде түйелерді жиі пайдаланған, тіпті Тарым бассейнінің шекарасында әскери қызметте түйе корпусы да болған. Доктор Чанг Шухон ұсынған мәліметтерге сәйкес, сурет 851 жылы салынған, бірақ Нидхам тарихшылардың арасында оның шамамен 840–860 жылдар аралығында салынғандығы туралы бірлескен пікір бар екенін атап өтеді. Бұл суретте аттың мойындық жағасы дәл бейнеленген, жақсы тігілген мойындық жағасы кеудеге төмен түсіп, көлденең табандықтың артына көтеріледі.

Еуропа

Аттың жағасы ақырында 920 жыл шамасында Еуропаға тарады және 12 ғасырға қарай кеңінен қолданысқа енді. Скандинавиялықтар жылқының тыныс жолдарын қыспайтын ат жағасын қолдануды бірінші болып бастады. Осы жаңалықтан бұрын, өгіздер шаруа шаруашылығындағы ең басты жұмысшы мал болып қала берді, себебі барлық бұрынғы жабдықтар мен жағалар оларға зиян келтірмей кигізілуі мүмкін еді. Сонымен қатар, өгіздерге арналған мойынтұрық әрбір жануарға жеке жасалған. Дегенмен, жерді өңдеу кейде қиындық тудыратын. Топырақтың жағдайына қарай, бір ауыр соқаны тиімді пайдалану үшін он алтыға дейін өгіз қажет болуы мүмкін еді. Бұл, мұндай көп малды ұстауға қаражаты жетпеген шаруалар үшін қиындық тудыратын. Атқа ат жағасын кигізгенде, жылқы өгізге қарағанда 50%-ға артық күш жұмсай алатын, себебі жылқының жылдамдығы жоғары болды.

Ат жағасының соққысы

Жылқыға арналған жағаның жасалуы бұрынғы ескі жабдықтың жануарға салған физикалық шектеулерін жойды және жылқының егіс жырту кезінде толық күшін пайдалануына мүмкіндік берді. Алғашқыда ескі жабдықтың құрылымы жылқыны әдепкі жұмыс жүгін сүйреуге мәжбүр еткен, бірақ жылқыны жыртуға пайдалану кеңінен тарады. Жылқы өгіздерге қарағанда шамамен 50 пайызға жылдам жұмыс істейді. Жаға, ат тұяқтары, ауыр жырғыш және ауыл шаруашылығы жүйесіндегі басқа да жетістіктердің арқасында еуропалық шаруаның азық-түлік өндірісіндегі тиімділігі артты, бұл Еуропадағы одан әрі әлеуметтік дамуға жағдай жасады. Азық-түліктің артылуы шаруаларға өз мамандықтарын өзгертіп, тауар сатып алу-сату сияқты басқа да біліктерге көшуге мүмкіндік берді, нәтижесінде еуропалық қоғамда саудагерлер тобы пайда болды. Жылқы жағасы феодалдық жүйенің күшін жойып, орта ғасырлардан өту процесіне ықпал еткен факторлардың бірі болды.

Салмақты тарту зерттеулері

Француздық ат әскерінің офицері Лефевр де Ноэттс ежелгі мойын және бауыр белбеуін, кейінірек көкжиек белбеуімен, ал соңында ортағасырлық жаға белбеуінің жетілген түрімен салыстырып тәжірибе жүргізді. 1910 жылғы тәжірибесінде ол екі жылқының (тиімді тартымдылықпен көмектескенде) мойын және бауыр белбеуін пайдалануы шамамен 1100 фунт (1/2 тонна) тартумен шектелгенін анықтады. Лефеврдің тәжірибелері оның қолданған мойын және бауыр белбеуінің жылқының үстіне шығып, олардың тынысын қиындататынын анық көрсеткенімен, археологтар тапқан ежелгі суреттер мен ішінара жегулер дұрыс орналастырылған және қатты ішінара жегулер қосылған кезде, көкжиек жылқының кеудесінде қалып, тартылған кезде тыныс қиындықсыз болатынын көрсетті. 1977 жылы Спруйтте мен Литтауэр, содан кейін Жорж Раепсает жүргізген, ежелгі үлгілерді дәлірек қалпына келтірген зерттеулер, ежелгі жегулермен жабдықталған жылқылар қазіргі ат жағасымен салыстырыларлықтай көп тарта алатынын көрсетті. Қазіргі ат жағасын пайдаланудың басты артықшылығы, оның төменгі бекіту нүктесін қамтамасыз етуі және осылайша жылқының егіс жыртуға жарамдылығын арттыруы болды.