Кіріспе

Қаржы саласында жылжымалы кепіл – компанияның немесе басқа заңды тұлғаның өзгеріп отыратын активтерінен туындайтын кепілдік құқығы. Белгілі бір және нақты мүлікке жасалған бекітілген кепілдікке қарама-қарсы, жылжымалы кепіл – дебиторлық қарыз және тауар-материалдық қорлар сияқты, үздіріліссіз және ауысып отыратын мүлікке жасалады. Жылжымалы кепіл мүлік белгілі бір активтерге тіркелген бекітілген кепілдікке айналғанға ("кристалдануға") дейін "қалқып" немесе "айналып" тұрады. Бұл кристалдану бірнеше жағдайлардың нәтижесінде туындауы мүмкін. Көптеген ортақ құқық жүйелерінде жылжымалы кепілдік құратын кепілдік құжаттарында компанияның мүлікті пайдалану құқығының тоқтатылуы (төлем қабілетсіздігі салдарынан, соның ішінде) кәдімгі шаруашылық қызметін жүзеге асыру кезінде автоматты кристалдануға алып келеді деген шарт жасырылған түрде көзделген. Сонымен қатар, кепілдік беру құжаттарында кепілдік берушінің міндеттемелерін орындамауы кристалдануды тудырады деген нақты шарттар болады. Көптеген елдерде жылжымалы кепілдікке тек компаниялар ғана құқылы. Егер жеке тұлға немесе серіктестік жылжымалы кепілдік беруге тырысса, онда жылжымалы кепілдіктерді мойындайтын көптеген юрисдикцияларда мұндай кепілдік банкроттық жағдайында жалпы тапсыру ретінде жарамсыз деп танылады. Жылжымалы кепілдіктер тек заңдық күшке енеді, сондықтан олармен қамтылған кез келген мүлік туралы хабарламасыз құнды және адал сатып алушы оларды жоққа шығара алады. Іс жүзінде, кепіл беруші жылжымалы кепілдікке жататын мүлікті иеліктен шығаруға құқылы болғандықтан, бұл тек кепілдік кристалданудан кейін жасалған мәмілелерге қатысты маңызды.

Тарих

Айналып тұрған кепілдеме "сақтықтың ең керемет туындыларының бірі" деп сипатталған. Олар жеке тәжірибедегі заңгерлер жасаған құқықтық құралдар; айналып тұрған кепілдеменің пайда болуына себеп болған заң немесе сот шешімі жоқ. Холройд пен Маршалл ісінде (1862) 10 HL Cas 191, меншік капитал сатып алынғаннан кейін алынған мүліктің кепілдік құқығын құруға тиімді деп шешілді, яғни мүлік иесіне тиесілі болғанда қорғау құралы ретінде әрекет етеді. Бұл шешім "ағылшынның ең абстрактілі ұғымдарды коммерцияға бағынудағы генийінің тағы бір көрінісі" болды. Қарызкердің барлық қазіргі және болашақ мүлкіне кепілдік беруді көздейтін құжаттар жасалды, бірақ келісімшарт бойынша қарызкерге осы активтерді борышкердің бизнесі тоқтағанға дейін, кепілдемеден босатылып пайдалануға рұқсат берілді. Осы кепілдеме "айналып тұрған кепілдеме" деп аталды. Айналып тұрған кепілдеме алғаш рет мойындалған ағылшын ісі – Ре Панама, Жаңа Зеландия және Австралия Корольдік пошта компаниясы (1870) 5 Ch App 318. Апелляциялық сот құжаттың мәні компания таратылғанға дейін кепілдік беруші кредитордың бизнес жүргізуіне және өзінің активтерімен мәміле жасауына араласа алмайтынын, бірақ осы оқиға кепілдік беруші кредиторға активтер бойынша кепілдігін жүзеге асыруға және жалпы кредиторлар жиналысынан бұрын басымдық құқығын талап етуге құқық беретінін анықтады. Мұндай айналып тұрған кепілдеменің қолданылуы танымал болып, тез кеңейді, сол сияқты Лорд Уокер оны: "Айналып тұрған кепілдеме корпоративтік банкроттықтың ұясындағы құсқұртқа айналды" деп сипаттады. Айналып тұрған кепілдеменің әсеріне сын күшейді, содан кейін Лорд Макнагтен былай деп мәлімдеді:

Бұл 1897 жылғы банкроттық төлемдерді түзету заңы арқылы айналып тұрған кепілдемелердің әсеріне қарсы күреске әкелді.

Айыпкердің мүддесінің сипаты

Бірнеше авторлар құнсыздануға дейін жылжымалы кепілді ұстаушының кепілдік активтерге мүлдем меншік құқығы болмауы мүмкін екенін ұсынды. Дегенмен, бұл жоғары сатыдағы (мысалы, Spectrum) сот шешімдерімен қайшы келеді, олар меншік құқығының бар екенін көрсетеді. Балама ретінде, жылжымалы кепілді ұстаушының меншік құқығының дамымаған түрі болуы мүмкін, оның сипаттамалары меншік құқығына тән, бірақ бекітілген кепілді ұстаушының меншік құқығынан төмен деңгейде. Кейбір авторлар активтер қорына деген қызығушылық бар екенін айтады, бірақ мүдделіліктің мәнісі мен ерекшеліктері әлі де нақты емес. Бұл мәселеге Лорд Уокер, мысалы, Spectrum ісінде қолдау көрсетті. Тағы бір мүмкіндік – жылжымалы кепілді ұстаушының бекітілген кепілді ұстаушымен бірдей меншік құқығының сапасына ие болуы мүмкін, бірақ ол кепіл берушінің кепілдік активтерімен жасаған рұқсат етілген мәмілелер арқылы жойылған немесе асып кеткен болуы мүмкін.

Икемділік

Айналадағы жүзуші залогтар екі негізгі себеппен қауіпсіздік құралы ретінде кеңінен таралған. Қамтамасыз етілген кредитордың тұрғысынан, залог шартты берушінің барлық активтерін қамтиды. Шартты берушінің тұрғысынан, олардың барлық активтері кепілмен сақталса да, залогтың "құбылуы" себепті, олар активтермен операция жасауға және оларды кәдімгі шаруашылық қызметінің барысында сатуға құқылы, соның арқасында кредитордан максималды несие алуға мүмкіндік алады, бірақ тауар айналымын сату үшін қамтамасыз етілген кредитордың келісімін алу қажеттігінен құтылады. Дегенмен, көптеген юрисдикцияларда оларды күшіне енгізу үшін айналадағы залогтарды тіркеу қажет; әйтпесе, борышкердің банкроттығы жағдайында олар күшін жоғалтуы мүмкін. Бұл тіркеу талабы жиі басқа мүлік құқықтарына (мысалы, бұрыс сақталған меншік құқығына байланысты құқықтарға) әкелді, олар тіркелмегендіктен жарамсыз деп танылған айналадағы залог ретінде қайта жіктеліп, бос деп есептелді.

Емдеу жолдары

Жалпы алғанда, жылжымалы кепілді ұстау кепілді кредиторға компания кепілді борышын төлемеген жағдайда екі маңызды құралды ұсынады. Біріншіден, кепілді кредитор кепілдікті бекіте алады, содан кейін кепілдік бекітілгеннен кейін барлық активтерді тұрақты кепілдік ретінде сата алады. Екіншіден (көбінесе, компанияны сақтап қалу үшін), егер жылжымалы кепілдік компанияның барлық негізгі активтері мен қызметін қамтыса, кепілді кредитор әкімшілік қабылдаушыны тағайындап, бизнесті басқару мен бақылауға алады, мақсаты – кірістен қарызды өтеу немесе бүкіл бизнесті жұмыс істеп тұрған күйінде сату. Әкімшілік бұйрықтарға рұқсат берілген елдерде жылжымалы кепілдіктің тағы бір артықшылығы бар. Жылжымалы кепілдіктің иесі әкімшілік қабылдаушыны тағайындап, сот тағайындаған әкімшінің тағайындалуын тоқтата алады, осылайша компания активтерін бөлуді бақылауда ұстай алады. Практикада компаниялардан кепілді кредиторларға кепілдік құны жоқ, тек әкімшілік бұйрықтарды тоқтатуға мүмкіндік беру үшін ғана берілетін "жеңіл" жылжымалы кепілдіктерді беру сұралды, бұл тәсіл Re Croftbell Ltd [1990] BCC 781 ісінде сотпен мақұлданды. Ұлыбританияда заң қабылданған заңмен өзгертілді, бірақ әкімшілерді тағайындауды тоқтату құқығы көптеген басқа да құқықтық жүйелерде сақталды.

Кристалдану

Нақты айтқанда, жылжымалы кепілді күштеу мүмкін емес, алдымен кепіл тұрақты кепілге айналуы керек. Тиісті құжатта ерекше шарттар болмаған жағдайда, жылжымалы кепіл сот орындаушысы тағайындалғанда немесе тарату процедурасы басталғанда кристалданады. Сонымен қатар, лорд Макнагтеннің "Government Stocks and Securities Investments Co Ltd v Manila Rly Co" ісіндегі обітер диктумға сүйене отырып, компания тоқтатылған кезде де кепілдің кристалдануы керек деген ұсыныс айтылды. Дегенмен, бұл көзқарас әлі сот шешімімен қолдау тапқан жоқ. Кейбір елдерде, әсіресе Австралия мен Жаңа Зеландияда, "автоматты кристалдану" шарттарын қосу бұрын кең таралған, оған сәйкес кепіл алушының қатысуынсыз, міндеттемелерді орындамау жағдайында жылжымалы кепіл автоматты түрде кристалданатын болды. Автоматты кристалдану шарттары Жаңа Зеландияда қолдау тапты, бірақ Канадада олардың тиімділігі күмәнді екенін көрсететін сот пікірлері бар. Біріккен Корольдікте автоматты кристалдану шарттарының заңдылығына қатысты кейбір тұжырымдамалық қолдау бар, бірақ олар толыққанды сот қарауынан өткен емес.

Сындар

Айналып тұрған кепілдіктер кепілсіз кредиторлар үшін "нашар мәміле" ретінде сынға ұшырады. Salomon v. Salomon & Co. [1897] AC 22 ісінде Лорд Макнагтен бұл істің теріс жағы (оның пікірінше) шектеулі жауапкершілік тұжырымын енгізуден емес, айналып тұрған кепілдік арқылы құрылған артық кепілдіктен туындағанын байқады. Re London Pressed Hinge Co Ltd [1905] 1 Ch 576 ісінде Бакли судьясы компанияның жалпы кепілсіз сауда кредиторларының көпшілігі оның бар екендігінен хабарсыз болғандықтан, айналып тұрған кепілдіктің өзінен үлкен зиян туындағанын атап өтті. Қамтамасыз етілген кредиторлардың көпшілігі қарызкор компанияның қаржылық жағдайы нашарлағанша кепілдігін пайдаланбайды, сондықтан компанияның барлық қалған активтерінің өзі айналып тұрған кепілдікпен қамтамасыз етілген қарызды өтеуге жеткіліксіз болып, кепілсіз кредиторларды ештеңесіз қалдырады. Осы түсінік бірқатар елдерде айналып тұрған кепілдік иелерінен бұрын басымдық құқыққа ие болатын артыққы кредиторлардың санын арттыруға әкелді. Бұл сынға жауап ретінде, төлемсіздік басталар алдында алынған айналып тұрған кепілдіктерді жоюға болатын айналып тұрған кепілдіктер режимі енгізілді. Кейбір елдер сондай-ақ, кепілсіз кредиторларға қолжетімді активтердің жасанды жиынтығын құру үшін, бұрыс сауда немесе алаяқтық саудадан алынған өндірістерді айналып тұрған кепілдіктен "бөліп алып" қорғауға тырысты.

Ауыспалы ауыспалы төлемдер

Компанияның барлық активтерін қамтитын кепілдік құқығын теріс пайдалану мүмкіндігіне байланысты көптеген мемлекеттер төлем қабілетсіздік туралы заңнамаларында компания таратылуға тиіс болғанға дейін берілген жүзіп тұрған кепілдік жарамсыз деп немесе компанияға берілген жаңа қарыздарды қамтамасыз етпеген бөлігінде жарамсыз деп қарастырады.

Тіркеу

Көптеген заң жүйелерінде, банкроттық жағдайда кепілсіз кредиторларға активтердің қолжетімділігіне елеулі әсер ететіндіктен, айналымдық кепілдіктер тіркелуі талап етіледі.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та өзгермелі төлемге ұқсас (бірақ толықтай сәйкес емес) түсінік – өзгермелі кепілдік, ол Бірыңғай коммерциялық кодекстің 9-бабы арқылы енгізілді және қарыз өтелмеген кезде қарыз алушы сатып алған кез келген қосымша мүлікті қамтитын кепілдік болып табылады. Өзгермелі төлем мен өзгермелі кепілдіктің арасындағы маңызды айырмашылық – UCC кепілдіктері, соның ішінде өзгермелі кепілдіктер, жеке тұлғалар мен серіктестіктер сияқты кез келген қарыз алушы тарапынан берілуі мүмкін (және осылайша банкроттық жағдайында басымдыққа ие болады), ал өзгермелі төлемді тек заңды тұлғалар ғана бере алады. АҚШ ешқашан өзгермелі төлемді тікелей қабылдаған жоқ, себебі ол 19 ғасырда Англияда дамып келе жатқан кезде, АҚШ соттары қарыз алушы болашақ мүлікке кепілдік құқығын жасай алмайды деп жалпыға бірдей шешім қабылдады; жалпы кредиторлар қарауы тиіс кепілсіз активтердің қоры болуы керек еді; тіпті мұндай нәрсе мүмкін болған жағдайда да, ол алаяқтықпен жасалған мәміле болар еді. Алайда, кредиторлардың адвокаттары болашақ мүлікке кепілдік беруге қатысты жалпы тыйымды айналып өту үшін біртіндеп әртүрлі әдістерді жасады, олардың кейбіреулерін штаттық заң шығарушылар бекітті, ал қалғандарын штаттық соттар мойындады. Кредиторлар мен қарыз алушылар сатып алынған мүлік пен материалдық емес активтерге қатысты іс жүзіндегі кепілдік мүдделерін құрудың жолдарын табатыны анық болғандықтан, соттар оған келіссе де, келіспесе де, 1940 жылдары UCC құрастырушылары (әсіресе Грант Гилмор) мұндай мүдделерді заңдастыру және жеңілдету қажеттігін сәтті дәлелдеді.

Квебек

1994 жылы Квебектің азаматтық кодексі күшіне еніп, Төменгі Канаданың азаматтық кодексін алмастырған кезде, ол charge flottante («айналмалы төлем») құрылғысын жойды және Квебек заңнамасына hypothèque ouverte, яки «айналмалы ипотека» деген атаумен осыған ұқсас кепілдік құралын енгізіп, құрды. Ипотека ретінде ол жылжымайтын және жылжымалы мүлікті (нақты және жеке мүлікті) қамти алады; заңмен белгіленген нысанда жасалуы керек, яғни нотариус куәлігінде тіркелуі тиіс; басымдық құқығын, із кесу құқығын (яғни, ол мүлікпен бірге өтеді және адал сатып алушы оны жоққа шығара алмайды), берешектің мүлікті иеліктен шығаруға келісімін, сондай-ақ қайта өндіріп алу құқықтарын, оның ішінде иеліктен шығару, сот арқылы өндіріп алу, ипотека алушы арқылы сату немесе әкімшілік басқаруды қамтиды. Айналмалы ипотека жылжымайтын және жылжымалы мүлікке қатысты нақты немесе жалпы болуы мүмкін, жеке немесе бірлесіп. Ипотека кристалданатынға дейін толыққанды күшіне енбейді. Кристалдану ипотека беруші міндеттемелерін орындамағанда және дефолт туралы хабарлама тіркелгенде болады, ал ипотеканың күші хабарлама тіркелген күннен бастап қолданылады. Бұл айналмалы ипотеканың бекітілген ипотекадан төмен дәрежеде екенін білдіреді.

Азаматтық құқық елдері

Азаматтық құқық елдері, әдетте, бизнес немесе табыс әкелетін қызметті (жұмыс істеп тұрған кәсіпорынды) жүргізу үшін пайдаланылатын немесе алынған жылжымалы мүліктің жиынтығына коммерциялық кепілдік беруге мүмкіндік береді, бұл мүлік сату үшін емес. Мүліктің жиынтығы ұзақ мерзімді және бизнестің жұмысы үшін құнды жылжымалы (жеке) мүлікпен, атап айтқанда, тауар-материалдық қорлармен және негізгі құралдармен шектеледі, оларға жылжымалы материалдық мүлік, мысалы, сауда жабдықтары, жабдықтар, машиналар, құрал-саймандар, жиһаз, сондай-ақ компанияның стилі (атауы), логотиптер, гудвилл, зияткерлік меншік, жалға алу шарттары сияқты заңдық материалдық емес мүлік кіреді. Кепілдік ешқашан жылжымалы қарыз сияқты толыққанды күйге келмейді; керісінше, мүліктің жиынтығы universitas rerum ретінде қарастырылады және біртұтас жылжымалы кепілдік нысаны болып есептеледі. Мүліктің жиынтығы fonds de commerce (француз тілінде), fondo de comercio (испан тілінде), fondo di commercio (итальян тілінде), Geschäftsfonds (неміс тілінде), handelsfonds (голланд тілінде) және т.б. деп аталады. Кепілдікке алынған мүліктің класынан басқа, азаматтық коммерциялық кепілдік жылжымалы қарыздан негізгі мүліктер әрқашан өзгере бермейтіндігімен және кредитордың барлық кепілдікпен қамтамасыз етілген және қамтамасыз етілмеген талаптардан басымдығымен ерекшеленеді. Коммерциялық кепілдіктер ортақ құқық елдерінде де бар, бірақ олар көбінесе айналым капиталына (қозғалатын активтер мен инвестицияларға) алынады.