Кіріспе
Неміс фотографы (1885–1957)
Генрих Хоффманн (12 қыркүйек 1885 – 16 желтоқсан 1957) – Адольф Гитлердің ресми фотографы, нацистік саясаткер және баспагер, Гитлердің жақын шеңберінің мүшесі. Хоффманның фотосуреттері Гитлерді және нацистік партияны ірі халықтық құбылыс ретінде көрсету үшін жүргізілген үгіт науқанының маңызды бөлігі болды. Ол Гитлердің суретін пайдаланған кез келген жағдайда авторлық төлем алды, бұл оны Гитлер билігі тұсында миллионер етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол соғыс пайдасын пайдаланғаны үшін 10 жылға түрмеге кесілді. Одақтастардың өнерді тонауды зерттеушілері оны яһудилерден нацистік өнерді тонаудағы "ірі қылмыскер" деп таныды, өйткені ол өнер сатушы және коллекционер болған. Оның еврейлерден тоналған көптеген өнер туындыларын қамтитын өнер жинағы одақтастармен тәркіленді. Хоффманның жазасы апелляциялық шағым бойынша 4 жылға қысқартылды және ол 1950 жылы түрмеден босатылды. 1956 жылы Бавария штаты өзінің бақылауындағы және бұрын Хоффманға тиесілі болған барлық өнерді оған қайтаруға бұйырды.
Ерте өмір
Хоффманн Фюрт қаласында дүниеге келіп, Регенсбургте өсті. 1901-1903 жылдары әкесі Роберттің (1860 жылы туған) және ағасы Генрихтің (1862–1928) студиясында фотограф ретінде білім алды. 1909 жылға дейін ол Хайдельберг, Франкфурт-на-Майне, Бад-Гомбург, Швейцария, Франция және Англияда жұмыс істеді. 1909 жылы Мюнхендегі Шеллингштрасседе фотостудия ашып, баспасөз фотографы болып жұмысқа кірісті.
Odeonsplatz суреті
1914 жылы 2 тамызда Мюнхеннің Одеонсплац алаңында Хоффман түсірген танымал фотосуретте Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуын тойлап шу көтеріп тұрған халықтың арасында жас Гитлердің бейнесі бар. Бұл сурет кейіннен нацистік үгіт-насихат құралы ретінде пайдаланылды, бірақ оның түпнұсқалығы күмәнді. Хоффман, нацистік көшбасшы фотографтың студиясына келгеннен кейін 1929 жылы ғана фотосуреттегі Гитлерді тапқанын айтты. Хоффманның Одеонсплац алаңындағы халықты суретке түсіргенін білген Гитлер, ол сол жерде болғанын Хоффманға хабарлады, сосын Хоффман суреттің шыны негативін Гитлерді таба алғанша іздегенін мәлімдеді. Фотосурет 1932 жылғы 12 наурыздағы нацистік газет «Illustrierter Beobachter» («Суреттелген бақылаушы») санында жарияланды. Соғыстан кейін шыны негативті таба алмады. Оқиғаның ұқсас бұрыштан түсірілген видеожазбасында да Гитлердің бейнесі көрінеді деп айтылды, бірақ соғысқа дейін ол тіс щеткасы тәрізді сақал қойған деген ешқандай дәлел жоқ. 2010 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс жөніндегі неміс сарапшысы, тарихшы Хоффман суретті өңдеген деген қорытындыға келді. Крумейх митингтің басқа суреттерін зерттеді, бірақ Хоффманның суретінде көрсетілген жерде Гитлерді таба алмады. Сонымен қатар, Бавария мемлекеттік архивіндегі Хоффманның суретінің басқа нұсқасында Гитлер жарияланған суреттегіден өзге адамға ұқсайды. Осы пікірлердің тудырған күмәнін ескере отырып, 2010 жылы Берлинде Гитлердің ықпалы туралы көрме ұйымдастырған кураторлар суреттің түпнұсқалығына кепілдік беруге болмайтынын жазған хабарлама қосты.
Гитлер режиміне қызмет ету
1919 жылы Хоффман Гитлермен танысып, 1920 жылдың 6 сәуірінде нацистік партияға қосылды. Ол пивохана төңкерісіне фотокорреспондент ретінде қатысты. 1923 жылы нацистік партияға тыйым салынғанымен, Хоффман уақытша «Гроßдойче Фольксгемайншафт» ұйымына қосылып, 1925 жылы нацистік партияға қайтадан кірді. Келесі жылы ол «Illustrierter Beobachter» газетін құрды. 1929 жылдың қараша айында ол Жоғарғы Баварияның округтік ассамблеясында нацистік партияның өкілі болды, ал 1929 жылдың желтоқсанынан 1933 жылдың желтоқсанына дейін Мюнхен қалалық кеңесінің мүшесі қызметін атқарды. 1940 жылы Хоффман нацистік Германия Рейхстагының депутаты болды. 1921 жылы Гитлер партияны бақылауға алғаннан кейін, ол Хоффманды өзінің ресми фотографы етіп тағайындады, ол бұл лауазымды 25 жылдан астам уақыт бойы атқарды. Хоффманнан басқа ешкімге Гитлердің суретін түсіруге рұқсат берілмеді. Хоффманның өзіне спонтанды суреттер түсіруге тыйым салынды. Бір күні Гитлер таудағы Бергхоф резиденциясында сүйіктісі Ева Браунның терьерімен ойнаған Гитлердің суретін түсірді. Гитлер Хоффманға суретті жариялай алмайтынын айтты, себебі «мемлекеттік қайраткер кішкентай иттің суретіне түсе алмайды. Нағыз еркекке лайықты ит – неміс овчаркасы ғана». Гитлер өзінің қоғамдық бейнесін барлық жағынан қатаң бақылады, Хоффманның айтуынша, ол жаңа костюмді кимес бұрын оның суретін түсірді және 1933 жылы өзінің lederhosen киген суреттерін айналымнан алып тастауды бұйырды. Ол сондай-ақ Бенито Муссолинидің купальникпен суретке түсуіне қарсы екенін білдірді. Хоффманның Гитлерді неміс халқының бейнесі ретінде көрсетуге тырысуы қиын болды, өйткені Гитлерде скандинавтық нәсілге тән (яғни бойы биік, шашы сары) нәсілдік белгілер болмады, оны нацистік жаңа тәртіп сақтауға тырысты. Хоффман Гитлерді ең жақсы жарықтан көрсету үшін оның көздеріне көбірек назар аударды, олар көптеген адамдарға арманды және гипноздық көрінді. Хоффман 1924 жылдың 20 желтоқсанында шартты түрде босатылған кезде Гитлермен кездесу үшін Ландсберг түрмесіне барған шағын топтың құрамында болды және Гитлердің суретін түсірді. Кейін Хоффман Гитлермен Бергхофта немесе Фюрердің Мюнхендегі сүйікті мейрамханасы «Osteria Bavaria»-да тамақтанып, онымен сырласып, Хоффман білетін Швабинг суретшілері туралы әңгімелермен бөлісті. Ол Гитлердің 1932 жылы фельдмаршал Пол фон Гинденбургке қарсы президенттік сайлау кезінде әуемен жүргізілген бұрын-соңды болмаған сайлау науқанына қатысты. 1929 жылдың күзінде Хоффман мен оның екінші әйелі Эрна Гитлерге оның Мюнхендегі студиялық көмекшісі Ева Браунды таныстырды. Хоффманның айтуынша, Гитлер оны «тартымды кішкентай қыз» деп ойлады, – Гитлер әйелдерді көріну үшін, естілмеу үшін жақсы көретін, бірақ Браун оны белсенді түрде қуып, достарына Гитлер оған ғашық екенін айтып, онымен үйленуге мәжбүр ететінін мәлімдеді. Алайда Хоффманның айтуынша, Браун Гели Раубаль қайтыс болғаннан кейін Бергхофтың тұрғыны болғанымен және Гитлердің жеке жанкүйерлерімен бірге үнемі оның қасында болғанымен, ол бірден оның сүйіктісі болған жоқ. Ол Гитлердің оған деген көзқарасы ешқашан өзгермесе де, бұл бір кезде болғанын сенді. Ақырында, оның жақын ортасының таңғалуымен, Гитлер 1945 жылдың 29 сәуірінде Берлиндегі Фюрербункерде Браунға үйленді, ал ертеңіне олар бірге өз-өзіне қол жұмсады. 1931 жылдың 17 қыркүйегінде Гитлер Хоффманмен бірге Мюнхеннен Гамбургке сапарға шыққанда, Фюрер өзінің немере қызы Гели Раубальдың өзін-өзі атып өлтіргенін естіді. Соғыстан кейінгі мемуарларында «Гитлер – менің досым» Хоффман Раубаль Гитлерден басқа біреуге ғашық болғандықтан және Гитлердің оның өмірін қызғанышпен бақылауына шыдай алмағандықтан, әсіресе ол Гитлердің ескі жолдасы және жүргізушісі Эмиль Мориспен қарым-қатынаста болғанын білгеннен кейін, өзін-өзі өлтірді деген пікірді білдірді. Гитлер Германияның диктаторы болғанда, Хоффман ғана оның ресми фотосуреттерін түсіруге рұқсат алды. Ол «Reichsbildberichterstatter» (Райх суретінің тілшісі) атауын қабылдады және оның «Heinrich Hoffmann, Verlag Nationalsozialischer Bilder» (Ұлттық социалистік суреттер баспасы) компаниясы қолданыстағы баспасөз агенттіктері мемлекеттендірілгеннен кейін өзінің түріндегі ең ірі жеке компанияға айналды. Компанияның екі бөлімшесі болды, біреуі редакциялық фотосуреттерді, ал екіншісі фотопропагандалық кітаптарды шығарды. Компанияның басқарушысы Мюнхеннен Майкл Бауэр (1883 жылы туған), бірақ Хоффман жалғыз акционер болды. Компания бірте-бірте кеңейді, көптеген филиалдар ашты. Гитлер өзінің суреті бар барлық почта маркаларынан роялти алып, оны 1937 жылы құрылған Мәдени қорға жұмсады. Бұл Гитлер билігінің барысында кем дегенде 75 миллион маркаға жетті. Хоффман басқа да нысандарды суретке түсірген кезде, «Schostal Photo Agency» агенттігі оны өкілдік етті. Үшінші Рейх кезеңінде Хоффман Гитлер туралы көптеген фотоальбомдарды жинады, мысалы, «The Hitler Nobody Knows» (1933) – Рон Розенбаумның айтуынша, «Гитлердің өте ақылды, өте жақсы бақыланған бейнесін манипуляциялауға орталық рөл атқарған» кітап, – және 1934 жылы «Jugend um Hitler» («Гитлердің төңірегіндегі жастар»). 1938 жылы Хоффман үш кітап жазды: «Hitler in Italy», «Hitler befreit Sudetenland» («Гитлер Судеттерді босатады») және «Hitler in seiner Heimat» («Гитлер өз Отанында»). Оның «Mit Hitler im Westen» («Батыста Гитлермен») кітабы 1940 жылы жарық көрді. Оның осы кезеңдегі соңғы кітабы «Das Antlitz des Führers» («Фюрердің беті») Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін жазылды. 1936 жылы ол стереограф Отто Шёнштейннің «Raumbild Verlag» баспа үйін тиімді түрде бақылауға алды, бұл оған Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін Германиядағы барлық жаппай стереоскопиялық (3D) фотосуреттерге жауапкершілік жүктеді. 1933 жылы Хоффман Рейхстаг депутаты болып сайланды, бірақ 1933 жылғы уәкілеттік заң қабылданғаннан кейін, ол Гитлердің саясаты туралы сөздерін оқу үшін ғана пайдаланылатын, функциясы жоқ күшсіз органға айналды. Бірпартиялық мемлекетте «сайлау» Германияда Фюрердің кандидаттар тізімін мақұлдауды білдірді; басқа таңдаулар ұсынылмады немесе рұқсат етілмеді. Гитлердің Хоффманға деген жеке құрметі оның 1935 жылы фотографқа Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гитлер салған жеті картинадан тұратын шектеулі басылым шығаруға рұқсат бергенімен көрінеді, өйткені ол канцлер болғаннан кейін жас кезінде суретші болуға деген құштарлығын азайтып көрсетті. Кейінірек Гитлер суретші ретіндегі жұмыстарын жариялауға және олар туралы пікір білдіруге тыйым салды. Сондай-ақ 1935 жылы Хоффманның 50 жылдығына Гитлер фотографқа Мюнхендегі «Alte Residenz» («Ескі патша сарайы») ауласының өзі салған суретін сыйға берді, бұл Гитлердің өте жақсы көретін және күрескен суретші болған кезде көп рет салған тақырыбы болды. Хоффман Гитлердің кем дегенде төрт акварель суретіне ие болды. Біреуі 1944 жылы сатып алынған, бұл Гитлердің оның құны 150 немесе 200 маркадан аспауы «ақылға сыймас» еді деп айтуына себеп болды. Суреттер соғыс аяқталғанда АҚШ армиясымен тәркіленді және Германияға қайтарылмады. 1937 жылы Мюнхендегі неміс өнері үйінің ашылуына арналған бірінші үлкен неміс өнер көрмесі үшін таңдау комиссиясы таңғастырып, Гитлерді ашуландырғаннан кейін, ол комиссияны таратып, Хоффманды басқарушы етіп тағайындады. Бұл өнер қауымдастығын қынжырлатты, олар Хоффманның бұл рөлге лайық емес деп ойлады. Фредерик Споттс «Hitler and the Power of Aesthetics» еңбегінде Хоффманды «ішімдікке құмар және ақымақ адам, сурет туралы орташа сантехник білетіннен де аз білетін» деп сипаттайды. Хоффманның сыншыларына жауабы, ол Гитлер нені...
Кейінгі өмірі
Хоффманн 1945 жылғы 10 мамырда АҚШ армиясымен тұтқындалды. Ол соғыс кезінде пайда табу үшін жасалған қылмыстар бойынша тазарту сотында сотталды. 1947 жылғы қаңтарда Мюнхендегі Спрухкамер Хоффманды "ірі қылмыскер" деп танып, 10 жылға бас бостандығынан айырды және оның барлық мүлкін тәркіледі. Вернер Фридман оны "Гитлер індетінің ең ашкөз паразиті" деп атады. Хоффманн 1950 жылғы 31 мамырда түрмеден босатылды, және оның бір бөлігі мүлкі қайтарылды.
Отбасы
Хоффман 1911 жылы Тереза "Лелли" Бауманға (1886–1928) үйленді. Олардың қызы Генриетта ("Хенни") 1913 жылдың 2 ақпанында дүниеге келді, ал 1916 жылдың 24 қазанында Генрих ("Хейни") ұлдары туды. Генриетта 1932 жылы Хоффманның көптеген сурет кітаптарына алғысөз жазған Ұлттық Гитлер жастарының жетекшісі Балдур фон Ширахқа тұрмысқа шықты. Тереза Хоффман 1928 жылы күтпеген жерден қайтыс болды. Хоффман одан көп ұзамай 1929 жылы қайта үйленді; оның екінші әйелі композитор Эрна Гробке (1904–1996) болды.
Фотоархив
Генрих Хоффманның компаниясының орталық сурет архиві соғыс аяқталғанда АҚШ армиясы тарапынан тәркіленді. Ол кезде архивте шамамен 500 000 фотосурет болған (жиі айтылатын 2,5 миллион саны, ықтимал, шамадан тыс). Бұл фотосуреттер кейіннен "Прайс против Америка Құрама Штаттары" сот ісінің нығаны болды. Басқа да кішірек жинақтар бар, оларды Getty Images, Венадағы Австрия қарсыласының архиві, Нюрнбергтегі Германия Ұлттық мұражайы, Штутгарттағы "Заманауи тарих кітапханасы", Берлиндегі Германия тарихи мұражайы және Германия Федералдық архиві басқарады.
Соғыстан кейінгі нацистердің талан-таражға салған өнер бұйымдары
Көптеген қуғындалған еврей коллекционерлерінен тоналған көркем туындылар Хоффман арқылы өтті. Қайтару туралы талаптарға қарсылық көрсетілді. 2020 жылы, жылдар бойы созылған келіссөздерден кейін, Ян ван дер Хейденнің "Голланд алаңының көрінісі" картинасы 1938 жылдың наурыз айында Венадан қашқан Готлиб пен Матильда Краустың мұрагерлеріне қайтарылды. Хоффман бұл картинаны нацистер кезінде сыйлық ретінде алған. Соғыстан кейін Бавария Краус отбасына осы туындыны қайтаруға әрекет етпеді, оның орнына 1962 жылы Хоффманның қызы Генриетте Хоффман фон Ширахқа мардымсыз ақшаға сатты.