Кіріспе

Серб және Шығыс православие мейрамы – Георгий күні, немесе Георгий күні (, Гергьовден; Егорий Вешний, немесе Юрьев день весенний), – славяндық діни мейрам, Юлиан күнтізбесі бойынша 23 сәуірде (Григориан күнтізбесі бойынша 6 мамырда) тойланатын Георгийдің мерекесі. Хорватия мен Словенияда Киелі Георгий күні, Юрево Григориан күнтізбесі бойынша 23 сәуірде тойланады. Георгий – Шығыс православие дәстүріндегі ең маңызды әулиелердің бірі. Ол славян, грузин, черкес, казак және четник әскери дәстүріндегі әскери қамқоршы әулие. Христиандық синаксарияда әулие Георгий өзінің сенімі үшін шейіт болған адам деп есептеледі. Иконаларда ол көбінесе атқа отырған және айдаһарды өлтіріп жатқан адам түрінде бейнеленеді. Православие христиандық дәстүрінен өзге, Дүрдіевдан Балқанда көктем мерекесі ретінде де кең таралған.

Балқан дәстүрі

Георгий күні – сербтерде 6 мамыр күні (Шығыс православие шіркеуінде 23 сәуір) атап өтілетін мереке. Бұл күнді Сербияның бұрынғы Югославиядағы және серб диаспорасындағы қауымдастығы тойлайды. Бұл – көптеген отбасылық slava-лардың бірі. Болгарияда бұл күн Гергёвден, ал Македонияда Гюрговджен деп аталады. Дюрджевдан – бұрынғы Югославиядағы православиелік немесе мұсылмандық рома қауымдастықтарының маңызды мерекесі. Рома тіліндегі әртүрлі жазулар (Ederlezi, Herdeljez, Erdelezi) түрік тіліндегі Hıdırellez нұсқалары болып табылады. Бұл күнді Косоводагы Горани славян мұсылман қауымы және Черногорияның православие шіркеуінің мүшелері де тойлайды. Мерекелік рәсімдер мен тойлар аждаһаны өлтіріп, жас қызды құтқарған ақ боз атты ержүрек жас салт атты әулие Георгий туралы аңызға байланысты. Мереке көктемнің қайта оралуын тойлайды және маңызды саналады. Тойлар табиғаттың оянуымен және көктемнің келуімен байланысты, бұл Балканда басым, бірақ Еуропада да кездеседі. Бұл рәсімдер негізінен қой жаю, тоқты сою, түрлі тағамдар дайындау, өзенде немесе бұлақта шомылу, от жағу, гүлдермен және жасылдандырумен әсемдеу, махаббат сиқыры жасау сияқты амалдардан тұрады. Сербия халқының шамамен үштен бір бөлігі Георгийді қамқоршысы деп санайды, сондықтан Георгий күні немесе Дюрджевдан отбасылық той арқылы, салтанатты дұға жасаумен атап өтіледі. Георгий күні қарсаңында үйдің есіктерін жасылдандырумен және гүлдермен безендеу – әсіресе Георгийді қамқоршысы санайтын отбасыларда кең таралған дәстүр. Сербтер Дюрджевданды атап өтудің әдеттегі жолы – "ортасына жұмыртқа қойылған гүлдер мен жасыл жапырақтардан ыдыс дайындау. Гүлдерге таза су құйылады, ауа райы ыңғайлы болса, ыдысты бақшаға қояды. Балаларды осы сумен бетін жууға шақырады, ал ата-аналары мен әже-шешелері олардың денсаулығына тілек білдіреді". Сербияда бұл мереке түрік үстемдігінің аяқталуымен байланысты, жауынгерлер орманды жасырын орындарда жоспарлар құрып, жоспарлар жасаған күндерді еске түсіреді. Бұрын жауынгерлер осы күнді бөлімшелерін жинап, науқанға дайындалып, қараша айының соңына дейін шайқасқа қатысып, содан кейін ауылдарына оралып, көктемнің келуін күтетін. Сондықтан табиғатта күн өткізу де дәстүрге айналған. Сербияның кейбір аймақтарындағы басқа да дәстүрлерге тоқты құрбандығын шалу, балаларды көктемгі гүлдерге немесе қызылша мен шөптерге шомылу жатады. Миджор тауының астындағы дұға Пик – 2000 жылдан бері Вртовац ауылында ұйымдастырылып келе жатқан фестиваль. Оған дұға, ұлттық билер, жергілікті тағамдар байқауы және басқа да мәдени шаралар кіреді. Әлемдегі сербтер де ән-күй, би, спорттық жарыстармен тойлайды. Рома Дурджевдан дәстүрі көктемді қарсы алу үшін үйді гүлдермен және гүлдеген бұтақтармен әсемдеуге негізделген. Сондай-ақ, гүлдер қосылған ванналар қабылдау, шіркеу құдықтарынан алынған сумен қол жуу және боялған жұмыртқаларды сындыру да бар. Болгарияда 6 мамыр – Георгий күні, сондай-ақ болгар армиясының күні, әскери шерумен атап өтіледі. Георгий көктемгі жасылдың, құнарлылықтың, малшылар мен шаруалардың қамқоршысы саналады. Мал құрбандығы да жасалады, яғни киеліге тоқты құрбандыққа шалынады. Ауыл тұрғындары дәстүрлі болгар биін – "хоро" орындайды, таңертеңгі шөлге шомылып, "ауылдың барлық тұрғындары үшін үлкен үстелге тамақ қойылып, ем ретінде жергілікті бұлақтардан үш сорпа су ішеді". Македонияда шөп жинау маңызды символдық амал болып табылады, ол Георгий күні қарсаңында немесе сол күні таңертең жасалады. Осы арқылы түрлі салт-дәстүрлер мен әндер орындалады. Македония дәстүрінің мәні – "табиғатты, өсімдіктердің оянуын және жалпы өмірді тойлауда". Кейбір шөптердің сиқырлы күші бар деп есептеледі. Болгария мен Сербиядағы дәстүрлер сияқты, олар "тауарлар мен егістіктердің өркендеуі мен құнарлылығын, денсаулықты, бақыттылықты және адамдардың өркендеуін қамтамасыз етуге бағытталған". Кейбір ауылдарда Георгийге арналған қасиетті орындарға сапарлар жасалады. Хорватияда Юрево мейрамын 23 сәуірде негізінен Турополе мен Горня Стубицаның ауылдық аймақтарында римдік католик хорваттар тойлайды. Хорват тілінде Георгийді Юрай деп атайды, ал серб тілінде – Đorđe (Ђорђе); болгар тілінде – Георги (Георги), ал македон тілінде – Ǵorǵija (Ѓорѓија). Ошақтарды жағу Уолпургис түніне ұқсас. Турополеде Юрево славян дәстүрімен байланысты, онда ең әдемі бес қыз жапырақтармен киініп, Dodola құдайының рөлін ойнайды және мереке аяқталғанға дейін ауыл үшін ән салады. Боснияда барлық діни топтардың мерекелерін басқа діни топтар да тойлайтын, кемінде Югославия тарағаннан кейін діни мерекелер этникалық немесе ұлтшылдық өзіндік белгісіне айналғанға дейін. Римдік католик Рождествосы, православие Рождествосы және екі мұсылман Байрамы барлық этникалық топтар тарапынан кеңінен мойындалды, сондай-ақ Дюрджевдан да, ол православие мерекесі болғанымен сербтермен байланысты болды. Босниядағы мұсылмандар бұл мерекені Юржев деп атады және оны тойлағандар көп болды, әсіресе мұсылман және православиелік ауылдарда тұратындар. Мерекенің православие христиандарынан тыс, Балканда кең таралғандығын Меша Селимовичтің "Өлім және Дервиш" романында көруге болады, онда діншіл мұсылман кейіпкер оны қауіпті жазық ескілік деп санайды, бірақ бұл мереке аталмайтын қаланың барлық этникалық топтарымен тойланады (көптеген адамдар Сараево деп санайды). "Дюрджевдан" – Bijelo dugme тобының танымал әнінің атауы. Ән 1988 жылғы Ćiribiribela студиялық альбомында табылады. Бұл романдық ән (әртүрлі мәтінмен) рома халқының танымал халық әні "Ederlezi" негізінде жазылған. Оны Горan Брегович кеңінен танымал еткен.

Шығыс славян дәстүрі

Юрьев күні (Юрьев день весенний немесе Егорий Вешний) – орыс православие шіркеуінің тойлайтын екі Георгий мерекесінің бірі. Басқа да христиан шіркеулерімен бірге, орыс православие шіркеуі 23 сәуірде (Юлиан күнтізбесі бойынша) Әулие Георгий мерекесін тойлайды, бұл батыс Григориан күнтізбесінің 6 мамырына сәйкес келеді. Бұған қоса, орыс шіркеуі Киевтегі Георгий шіркеуінің Ярослав Ғұлымен (1051) қасиеттелуінің жылдығын 26 қарашада (Юлиан күнтізбесі бойынша) тойлайды, қазіргі күнтізбе бойынша бұл 9 желтоқсанға сәйкес келеді. Георгий есімінің орыс тіліндегі бір нұсқасы Юрий болғандықтан, екі мереке халық арасында Весенний Юрьев Ден ("Көктемгі Юрьев күні") және Осенний Юрьев Ден ("Күзгі Юрьев күні") деп белгілі.