Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Франтишек Нушль (; 3 желтоқсан 1867, Йиндржихув Градец – 17 қыркүйек 1951, Прага) – чех астрономы және математигі.
František Nušl (; 3 December 1867, in Jindřichův Hradec – 17 September 1951, in Prague) was a Czech astronomer and mathematician.
Өмір
Жиндржихов-Градецтегі орта мектепті бітіргеннен кейін Прагада физика және астрономияны оқыды, онда ол болашақ Чехословакия президенті Т.Г. Масарик, тіл білімі маманы Ян Гебауэр және тарихшы Йозеф Голлмен танысты, олармен бірге Отто энциклопедиясы бойынша жұмыс істеді. 1893 жылдан кейін ол әртүрлі орта мектептерде математика сабақтарын берді және дәлдік аспаптарын жасаушы Ж. Фричпен кездесті. 1898 жылы Фрич Прагадан оңтүстік-шығысқа қарай 50 шақырым жердегі Ондржевте үлкен жер учаскесін сатып алды, онда астрономиялық обсерватория құрылды. 1904 жылдан бастап Нюшль Прагадағы Карл университетінде астрономия профессорының ассистенты, ал 1908 жылдан кейін Прагадағы Чехия Техникалық Университетінде (ЧВУТ) математика профессоры болды. 1917 жылы Нюшль Чехия астрономиялық қоғамын құрушылардың бірі болды және кейінрек оның президенті болды. 1928 жылы Фрич жақсы жабдықталған Ондржев обсерваториясын Карл университетіне және Чехословакия мемлекетіне сыйлады, ал Нюшль оның бірінші директоры болды. Ол Халықаралық Астрономиялық Одақтың мүшесі және уақытша төрағасының орынбасары болды, сондай-ақ Прагадағы Петржин төбесіндегі танымал Стефаник обсерваториясын құруға қатысты. Нюшль дарынды музыкант болды, виола тартып, Прага хорында мүше болды. Ол үйленген және үш баласы болған.
After high school in Jindřichův Hradec, he studied physics and astronomy in Prague, where he met among others the future president of Czechoslovakia, T. G. Masaryk, the linguist Jan Gebauer and the historian Josef Goll, with whom he collaborated on Otto's encyclopedia. After 1893 he taught maths on various high schools and met with J. J. Frič, a manufacturer of precision instruments. In 1898 Frič bought a large piece of land in Ondřejov, 50 km south east from Prague, where they established an astronomical observatory. Since 1904 Nušl was assistant professor of astronomy at the Charles University of Prague and after 1908 professor of mathematics at the Czech Technical University in Prague (ČVUT). In 1917, Nušl was among the founders of the Czech Astronomical Society, whose president he was to become later. In 1928 Frič dedicated the well equipped Ondřejov Observatory to the Charles university and to the Czechoslovak state and Nušl became its first head. He was a member and temporarily vice chairman of the International Astronomical Union and participated in establishing the popular Štefánik's Observatory on the Petřín hill in Prague. Nušl was a gifted musician, he played viola and was member of a Prague chorus. He was married and had three children.
Жұмыс
Нюшль өте дарынды экспериментатор болды, әсіресе геометриялық оптика және геодезиялық құралдарға қызығушылық танытты. Оның Фричпен бірлесіп жасаған циркумзениталы – геодезиялық координаттарды дәл анықтауға қолданылатын тапқыр, көшпелі құрал болды. Әдіс сынап горизонтының қасиеттеріне негізделген және 10 метрге жуық қателікпен жергілікті координаттарды анықтауға мүмкіндік берді, бұл спутниктік навигациядан әлдеқайда кейін ғана басып өтілді. Байқаушының тудыратын қателікті азайту үшін Нюшль «жеке бақылаусыз микрометр» ойлап тапты: жұлдыздың өту сәтінде батырманы басудың орнына, байқаушы құралды жұлдыздың қозғалысын дәл қадағалау үшін орнатты, ал өту сәті автоматты түрде тіркелді.
Nušl was a very gifted experimenter, particularly interested in geometrical optics and in geodetical instruments. His circumzenithal, jointly developed with Frič, was an ingenious portable instrument used to precisely determine geodetical coordinates. The method was based on the properties of mercury horizon and allowed to establish local coordinates with an error about 10 m, surpassed only much later by satellite navigation. To reduce the error caused by the observer, Nušl developed an "impersonal micrometer": instead of pushing a button in the moment of the passage of a star, the observer set up the instrument to follow exactly the movement of the star and the moment of the passage has been signalled automatically.
Марапаттар мен құрметтер
1999 жылдан бері Франтишек Нушль сыйлығы Чехия астрономиялық қоғамымен өмірлік жетістіктері үшін табыс етіледі. 3424 Нушль астероиді оның құрметіне аталған. Ай бетіндегі Нушль кратері оның есімімен аталады. Оның туған қаласы Жиндрихув-Градецтегі астрономиялық обсерватория оның атымен аталады.
Since 1999, the František Nušl Award has been given by the Czech Astronomical Society as a lifetime achievement award. Asteroid 3424 Nušl was named for him. The crater Nušl on the Moon is named after him. The astronomical observatory in his native town Jindřichův Hradec bears his name.