Кіріспе

Римдіктер арасындағы тақ үшін күрес Антиохия шайқасы (8 маусым 218) император Макриннің рим армиясы мен оның қарсыласы Элагабалдың арасында, оның әскерлеріне генерал Ганнис басшылық еткен, Антиохияға жақын жерде болды. Ганнистің Макринге қарсы жеңісі императордың құлауына және оның орнына Элагабалдың келуіне әкелді. Макриннің ізашары, Каракалла, 217 жылдың 8 сәуірінде Парфияға қарсы жорық кезінде наразы қарулы әскердің бірінен өлтірілді. Макриннің өзі де Каракалланың өлтірілуіне қатысқан болуы мүмкін. Каракалланың өлімінен кейін бірнеше күн өткен соң, Макрин әскердің қолдауымен император деп жарияланды. Ол билікке келген кезде, Каракалла Римге қалдырған барлық мәселелерді мұра етті – Парфиямен соғыс, Армения мен Дакиядан келетін қауіптер және үлкен қаржылық шығындар. Макрин Парфиямен бейбіт келісімге қол жеткізді, бірақ бұл Рим үшін қымбатқа түсті. Оның ақшалай шығындарды азайту саясаты әскерилердің наразылығын одан әрі күшейтті. Каракалланың әпкесі, анасының қарындасы Юлия Маэса, әскерлердің наразылығын пайдаланып, өзінің байлығынан немересі Элагабалды империяның заңды мұрагері ретінде жақтады. Элагабал, құдай Элагабалдың бас діни қызметкері, 218 жылдың 16 мамырында Рафанеядағы III Галл легионының әскерлерімен император деп жарияланды. Жауап ретінде Макрин өзінің генералдарының бірі, Ульпий Юлианды, аз ғана атты әскермен бүлікші әскерлерді басуға жіберді. Бірақ атты әскер дезертирлік жасап, Ульпий Юлианды өлтіріп, оның басын Макринге Антиохияға жіберді. Шешуші шайқас бір айдан кейін өтті. Ганнис сандық артықшылыққа ие болғанымен, шайқастың басында Макриннің преториандық гвардиясы Ганнистің қатарларын бұзып өтті, ал оның әскерлері қашуға басталды. Оған жауап ретінде Элагабалдың анасы мен әжесі шайқасқа қосылып, әскерлерді қайта жинады, ал Ганнис өзінің шабуылын бастады. Ганнистің әскерлері кері қайтып, шабуылды жаңартты, бұл Макриннің қорқып шайқастан қашуына және Антиохияға оралуына себеп болды. Ол өзінің ұлы және бірлескен императоры Диадуменді Парфияға жіберіп, Римге қайтуға тырысты. Олар екеуі де жол үстінде ұсталып, өлім жазасына кесілді. Элагабал Римнің жаңа императоры ретінде Антиохияға кірді, ал Макрин өлгеннен кейін Сенат Элагабалдың билікке көтерілуін мойындаудан басқа амал қалмады. 222 жылдың наурызында Элагабалдың өзі наразы преториандық гвардияның қолынан қаза тауып, Римнің жауы деп жарияланды және damnatio memoriae жазасына ұшырады.

Каракалланың өлімі мен Макриноның көтерілуі

217 жылдың 8 сәуірінде Парфянмен соғыс кезінде, Карре қаласына жақын жерде, ғибадатханаға жол тартқанда оның алдыңғы императоры Каракалла қаза тапты. Оны жүзбасы шеніне ие болмағандықтан ашуланған әскер Юстин Марциал өлтірді. Марциал дереу Каракалланың германдық сақшылары тарапынан өлтірілді, бұл сол кезде преториан префекті болған және кісі өлтіруге қатысқан Макрин үшін қолайлы жағдай болды. Макриннің Каракаллаға қарсы қастандық жасауының бір себебі – өміріне қауіптенгендігі еді. Римдік жазушы Геродиан жазған және кейінгі тарихшылар қолдаған оқиғада Каракалланың өліміне әкелген оқиғалар егжей-тегжейлі сипатталған. Макрин қызметінің барысында жиі Каракаллаға жіберілген хабарларды оқып, жеткізіп отырды. Мұндай хабарлардың бірінде Дельфи оракулының болжамы жазылған, онда Макриннің Каракалланы өлтіріп, оның орнына император болатыны айтылған. Каракалланың өлімінен кейін Адвент императорлық таққа отыруға тағайындалды, бірақ қарттығына байланысты осы ұсыныстан бас тартты. Содан кейін әскер Макринды таңдады; олар оған «сүйіспеншілік немесе құрмет» сезімі болмады, бірақ таққа таласушы ешкім болған жоқ. Әскер Каракалланың өлімінен үш күннен кейін Макринды император деп жариялады және оны Август деп атады. Бұл жаңалық алғашқыда Сенат тарапынан қуанышпен қабылданды, олар бұрынғы императордан құтылуға риза болды. Алайда дәстүр бойынша император тек Сенат қатарынан таңдалуы керек еді; сонымен қатар, Макрин екі аристократиялық топтың төменгісіне жататын атты әскер тобының мүшесі болды. Осы кемшіліктер Сенаттың оның әрбір әрекетін қатаң бақылауға алуына себеп болды. Дегенмен, олардың қарсылығына ешқандай билік қолдау көрсетпеді. Сол кездегі әскер Эдесса (қазіргі Шанлыурфа, Түркия) маңында парфтарға қарсы күшін шоғырландырғандықтан, империяның ешбір бөлігінде Макриннің мәртебесіне қарсы тұра алатын күш болған жоқ. Жаңа император ретінде Макрин Риммен соғысып жатқан парфтардың күшті қаупіне қарсы тұруға тиіс болды. Нисибистегі шешілмейтін шайқас бейбіт келіссөздерді бастауға себеп болды. Келіссөздер екі тарап үшін де пайдалы болуы мүмкін еді; Римге Армения мен Дакия қауіп төндіріп отырды, ал парфтар үйден алыс және азық-түлік жетіспей жатты. Алайда, көптеген адамдар бұл келісімді Рим үшін жағымсыз деп санады. Римдік тарихшы Кассий Дион парфтарға бейбітшілік орнату үшін 200 миллион сестерций берілгенін жазды. Тарихшы Эндрю Скотт Дионның қаржылық мәселелердегі жазбаларының жиі сенімсіз екенін атап, осы жоғары санның сенімділігіне күмән келтірді. Дегенмен, басым пікір Макриннің келіссөздер кезінде қорқақ және әлсіз болғанын айтады. Бейбітшілік шарты жасалғаннан кейін Макрин Римнің шығыстарын бақылауға шаралар қабылдады, Каракалланның жасаған өзгерістерін кері қайтарып, Септимий Севердің салық саясатын тиімді түрде қалпына келтірді. Бұл оның әскерге басшылық еткен әскерге ұнамайтын легионерлердің жалақысын және жәрдемақысын азайтуды қамтыды. Бұл саясат жаңадан келген сарбаздарға ғана қатысты, бірақ сарбаздар мұны Каракалланның енгізген салық саясатына одан әрі өзгерістер енгізуге жасалған қадам ретінде қарастырды. Жаңадан қызметке қабылданған сарбаздардың аз жалақыға көп жұмыс істеуге дайындығы сарбаздардың арасында наразылықты күшейтті. Эдвард Гиббонның пікірінше, көтеріліс басталуы үшін осы жерде кішкентай ұшқын жеткілікті болды.

Элагабалдың өрлеуі

Каракалла қайтыс болғаннан кейін Макрин Каракалланың анасы Юлия Домна мен оның әпкесі Юлия Мейсаға туған қалалары Эмесаға қоныстануға рұқсат берді. Каракалла қайтыс болған кезде Антиохияда жұмыс істеп жүрген Юлия Домна өзін-өзі өлтіруге тырысты және ақырында аштықтан көз жұмды. Алайда оның әпкесі Юлия Мейса отбасының қаржысын сақтап, Эмесаға қайтып келді. Юлия Макриннің Каракалланың өліміне қатысы бар деген күмәндігінен, немересі Элагабалдың император болуына қолдау көрсетті. Ол кезде Элагабал Эмесадағы финикиялық құдай Элагабалдың бас діни қызметкері болатын. Жақын жердегі сарбаздар Элагабалдың діни рәсімдерін тамашалау үшін, ол бас діни қызметкері болған ғибадатханаға жиі баратын. Осы сапарлардың бірінде Юлия Мейса сарбаздарға Элагабалдың Каракалланың ұлы екенін хабарлауға мүмкіндік алды, бұл шындық па, жоқ па белгісіз. Сонымен қатар, ол отбасының байлығы мен беделін пайдаланып, жоспарын іске асыруға тырысқан болуы мүмкін. 218 жылдың 15 мамыр күні түнде Элагабал Юлия Мейса немесе Ганнис тарапынан Рафанеадағы III Галлия легионының лагеріне жеткізіліп, ондағы сарбаздарға ұсынылды. Бір дерек бойынша, сарбаздар Элагабалды оның әкесі саналған Каракалланың құрметіне «Антонинус» деп сәлемдеді, өйткені Каракалланың ресми аты – Марк Аврелий Антонинус еді. Юлияның парасына көнген легион 218 жылдың 16 мамырында Элагабалды Римнің заңды императоры деп жариялады. Гиббонның пікірінше, Макрин бүлікті осы кезеңде тоқтатуға мүмкіндігі болған, бірақ тиісті шешім қабылдай алмағандықтан және Антиохияда қалып қойғандықтан, оны тоқтатуға қол жеткізе алмады.

Көтеріліс

Бүкіл легионның қолдауымен, жалақыға наразылық білдірген басқа легионерлер де Макринді тастап, Элагабалдың қатарына қосылды. Өсіп келе жатқан қауіпке жауап ретінде Макрин бүлікші сарбаздарды қайта бағындыру үшін Ульпиус Юлиан басқаратын ат әскерін жіберді. Бірақ, көтерілісшілерді тұтқындаудың орнына, ат әскері Ульпийді өлтіріп, Элагабалға қарай бұрылды. Осы оқиғалардан кейін Макрин Эмесаға қарсы жорыққа шығар алдында, II Парфия легионының адалдығын қамтамасыз ету үшін Апамеяға сапар шекті. Дионың мәлімдемесінше, Макрин өзінің ұлы Диадуменді императорлық лауазымға тағайындады және әрбір сарбазға 20 000 сестерцийден, оның 4 000-і дереу төленеді деп уәде берді. Дио сондай-ақ, Макрин Диадуменнің құрметіне Апамея тұрғындары үшін кешкі ас ұйымдастырғанын айтады. Кеш барысында Макринге оның сарбаздары өлтірген Ульпиус Юлианның басы табыс етілді. Оған жауап ретінде Макрин Апамеядан оңтүстікке қарай жол тартты. Макрин мен Элагабалдың әскерлері Сирия Коэле мен Сирия Фенике шекарасының маңында кездесті. Макрин бүлікшілікті басуға тырысқанына қарамастан, оның бүкіл легионы Элагабалға көшті, осылайша Макрин Антиохияға шегінуге мәжбүр болды. Элагабал шабуылға көшіп, Антиохияға қарай жорық жасады.

Сенаттың жауабы

Үшінші ғасырдың басында билік тепе-теңдігі Сенаттан әскерге ауысты, және Сенаттың мәртебесі едәуір әлсіреп қалды. Рим императоры әскери қолдаумен тағайындалды, ал Сенаттың нақты билігі болмай, мемлекеттік істерді реттеумен ғана айналысты. Макрин де, кейін Елагабал да әдетте Сенаттың пікірін ескермей, әскерилердің қолдауын алды. Елагабалдың көтерілісінен кейін Макрин қиын жағдайға түсіп, Сенаттан көмек сұраудан басқа жолы қалмады. Антиохияда Макрин Римнен де қолдау алуға соңғы әрекет жасады. Бірақ Сенаттың сенімсіздігі, жеткіліксіз қаржы және Елагабалдың жақындап келе жатқаны Макринды тек Преториандық гвардиясымен ғана Елагабалдың әскерлеріне қарсы тұруға мәжбүр етті. Егер көбірек уақыт болғанда, Римнің қалалық префекті Мариус Максимус Макринға көмек үшін әскер жинап жіберуге мүмкін болған еді. Өздерінің биліксіздігіне қарамастан, Сенат узурпаторға және оның отбасына қарсы соғыс жариялады.

Шайқас

Бұл шайқастың сипаттамалары әртүрлі, ал оның орны күмәнда. Шешуші, және мүмкін жалғыз шайқас 218 жылдың 8 маусымында болды; Дио оны Антиохия мен Берея қалалары арасындағы жолмен шамамен жиырма төрт шақырымдай жерде, Имме ауылы деп саналатын жердің сыртындағы тар жолда орналастырды. Иродиан бұл пікірге қарсы шығып, шайқас Сирия Коэле және Сирия Фенике провинцияларының шекарасына жақын, мүмкін Емеса маңында болған деседі. Дауни екі шайқас болғанын айтады: біріншісі Иродиан сипаттағанға ұқсас, ал екіншісі Антиохия маңында болған, және Дауни осы шайқасты бүліктің шешуші нүктесі деп есептейді. Басқа тарихшылар Дио ұсынған Антиохия маңындағы жерді қолдайды немесе шайқас орны туралы ешқандай мәлімдеме жасамайды. Елагабал әскеріне, тәжірибесіз бірақ нық қадамды Ганний басшылық етті, және олар Макриннің преториандық гвардиясымен қызу шайқасқа түсті. Ганний кем дегенде екі толық легионға қолбасшылық етті және Макриннің жинаған азаттық сарбаздарынан сандық артықшылыққа ие болды. Дегенмен, шайқас Макриннің пайдасына басталды. Дионың айтуынша, Макрин шайқасқа дейін преториандық гвардияға ауыр қанатты қалқандар мен ойысты қалқандарды жеңіл, сопақ қалқандарға алмастыруды бұйырған. Бұл оларды жеңілдетіп, маневрлеуге мүмкіндік берді, және жазғышпен қаруланған легионерлік ланциарийлердің кез келген артықшылығын жойды. Преториандық гвардия Ганний әскерінің қатарын бұзып, олар қашқа ұшты. Бірақ, кері шегіну кезінде Юлия Маэса мен Соэмиас Бассиана (Элагабалдың анасы) күштерді қайта жинау үшін шайқасқа қосылды, ал Ганний ат үстінде жаудың қатарына батыл шабуыл жасады. Бұл әрекеттер шегінуді тоқтатты; әскерлер жаңа рухпен шабуылға көшті, шайқастың бағытын өзгертті. Жеңіліске ұшырар опасынан қорқып, Макрин Антиохия қаласына қашып кетті. Дауни мен Гиббон екеуі де Макрин қашпағанда, ол жеңіске жете алатын және императорлық тағын нығайта алатын еді деп санайды.

Салдары

Жеңіліске ұшырағаннан кейін Макрин өзінің ұлы Диадуменді Парфияның Артабан V-ге жіберді, ал өзі Антиохияға оралып, Елагабалдан жеңіс алғанын жариялады. Макриннің жеңілгені туралы жаңалықтар таралып, оны қолдаған көптеген азаматтар қалада және жолдарда қаза тапты. Макрин әскери полицияның қызметкері болып көріну үшін сақалын және шашын қырқып алды. Түнде атпен қаладан қашып, бірнеше серігімен Киликияға жетіп, әскери елші болып белгілі болды. Одан ол Халкидонға жол тартты. Макрин Каппадокия, Галатия және Вифиния арқылы Халкидонға келді. Мұнда ол тұтқындалды, ақша сұрағаннан кейін оның жасырынышы ашылды. Елагабалдың жіберген адамдары Макринды ұстап, Каппадокияға жеткізді. Диадумен Парфияға сапарлағанда басқа жерде тұтқындалып, Цюгмада жүзбасы Кладиус Полионың қолынан қаза тапты. Француз жазушысы Жан Батист Кревье Макриннің ұлының қазасы туралы хабар алғаннан кейін Каппадокияда аттан секіріп, иығын сындырғанын айтады. Макрин қашып кетуге тырысқаннан кейін Каппадокиядағы Архелайда өлім жазасына кесілді; Дио жүзбасы Маркиан Таврдың оның өліміне жауапты екенін мәлімдейді. Осылайша, Макриннің Рим императоры ретіндегі билігі шамамен он төрт айдан кейін аяқталды. Осы уақыт аралығында Елагабал Антиохияға кіріп, Рим Сенатына және халқына жолдаған хатында өзін Римнің жаңа билеушісі деп жариялады. Сенат тағы да, Макринге жасағандай, Елагабалды жаңа император деп мойындауға мәжбүр болды. Елагабалдың талабы да күмәнсіз болған жоқ, өйткені бірнеше адам императорлық мақұлдауға үміттенеді. Олардың арасында Legio III Gallica-ның қолбасшысы Верус және Legio IV Scythica-ның қолбасшысы Геллий Максим болды. Тарих профессоры және жазушы Мартин Икс Верустің талабының ирониясын атап өтеді, өйткені оның легионы Елагабалды Римнің заңды императоры деп жариялаған бірінші болып табылды. Бұл бүліктер басылып, оларды ұйымдастырушылар өлім жазасына кесілді. 222 жылдың наурыз айында Елагабал Преториандық гвардиясы тарапынан өлтіріліп, денесі Тибр өзеніне тасталды, ал Сенаттың бұйрығымен оның есімі тарихтан жойылды.