Кіріспе

XX ғасырдағы француз өнері XIX ғасырдың соңында француз өнерінде үстемдік құрған импрессионизм мен постимпрессионизмден қалыптасты. XX ғасырдың бірінші жартысында Францияда кубизм, дада және сюрреализм сияқты одан да революциялық тәжірибелер пайда болды, бұл көркемдік қозғалыстар батыс және, әрі қарай, әлемдік өнерге зор әсер етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін француз суретшілері тахизм, флюкс және жаңа реализм сияқты бағыттарды зерттесе, Францияның бейнелеу өнеріндегі жетекшілігі басқа елдерде (әсіресе АҚШ-та) дамыған оқиғаларға көшті.

Импрессионизмнен Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін

ХХ ғасырдың басындағы жылдар неоимпрессионизм мен дивизионизмнің үстемдігімен еректелді, бұл түс пен мазмұндағы тәжірибелер, импрессионизм, постимпрессионизм және символизмнің нәтижесінде пайда болды. Шығыс өнімдері де жаңа ықпалдар әкелді. "Ле Наби" тобы жапондық графикалық стильдегі жазық жазықтықтардағы декоративтік өнерді зерттеді. 1904 жылдан бастап "Ле Фов" тобы түстердің жарқырауымен көзге түсті (неміс экспрессионизміне ұқсас). Африка тайпаларының маскаларының ықпалымен Пабло Пикассо 1907 жылы "Авиньон қыздары" картинасын жазды. Пикассо мен Жорж Брак (жеке жұмыс істеген) Сезанннің пәнді жазық бетте рационалды түсіну әдісін қайта қарастырып, жетілдірді; бірақ олардың кубизмдегі тәжірибелері күнделікті өмірдің барлық жақтарын – газеттерді, музыкалық аспаптарды, темекіні, шарапты – өнерге енгізуге әкелді. Пикассо мен Брак өзінің аналитикалық кубизмін Париждің 8-ші округінде, Ла-Мадленнен тыс жерде орналасқан Даниэль Генри Канвейлер галереясында эксклюзивті келісімшарт бойынша көрсетті. Сонымен қатар, Жан Метцингер, Альберт Глейз, Анри Ле Фоконье, Роберт Делоне және Фернан Леже "Салон дез Индэпендан" және "Салон д'Отомн" көрмелерінде кубизмнің басқаша формаларын көрсетті; бұл көрмелер кубизмді көпшіліктің назарына жеткізді. Бұл суретшілер күнделікті өмірден – жеміс табағы, түтікше, скрипка немесе гитара сияқты қарапайым заттарды талдап, сипаттауға мүдделі болған жоқ, керісінше, қазіргі қалалық өмірдің динамикасын көрсететін, әлеуметтік және мәдени маңызы бар үлкен масштабты тақырыптарды таңдады. Кубизмнің барлық кезеңдері мен стильдері келесі он жыл бойы Еуропа мен Американы биледі. Бірінші дүниежүзілік соғыс Франциядағы өнердің дамуын тоқтатпады. 1916 жылы Цюрихтегі бір барда (Кабаре Вольтер) наразылық білдірген топ жиналып, мүмкін болатын ең радикалды әрекетті жасады: Дада-артқа қарсылық. Сол кезде Франсис Пикабия мен Марсель Дюшан да ұқсас идеяларды зерттеді. 1917 жылы Нью-Йорктегі өнер көрмесінде Дюшан Р.Матт қол қойған ақ фарфорлық аяқты өнер туындысы ретінде ұсынды, осылайша "дайын жасалған" өнердің авторы атанды. Соғыстың салдарынан (француз ересек ер адамдарының шамамен оннан бірі қаза тапты немесе жарақат алды) көптеген адамдар өмірдің абсурдтығын сезінді. Осы кезеңде "жоғалған ұрпақ" пайда болды: 1920 жылдары тыйым салынған Францияның бостандығынан ләззат алған бай американдықтар және алғаш рет шетелге шыққан кедей Г.И. әскерлері. Париж афроамерикандықтар үшін де Америкадағы нәсілдік шектеулерден қашып, еркіндік табатын орын болды (Джеймс Болдуин, Ричард Райт, Жозефин Бейкер). Дада Парижге келгенде, оны Зигмунд Фрейдтің еңбектеріне, әсіресе санасыздық туралы түсінікке қызығушылық танытқан жас суретшілер мен жазушылар тобы құлшыныспен қарсы алды. Даданың тудырған рухы автоматты жазу, кездейсоқ әрекеттер және кейбір жағдайларда өзгертілген сана арқылы санасыздықты зерттеумен байланысты болды. Сюрреалистер тез арада сурет салу мен мүсін жасауға көшті. Күтпеген элементтердің шоғы, фроттаж, коллаж және декалькоманияны қолдану, құпия және арманды пейзаждарды бейнелеу 1930 жылдардың соңына дейін негізгі техникаларға айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс бұл мерекеге нүкте қойды. Ив Тангуй, Макс Эрнст, Андре Бретон және Андре Массон сияқты көптеген сюрреалистер оккупацияланған Франциядан Нью-Йорк пен АҚШ-қа қашып кетті (Дюшан 1936 жылдан бері АҚШ-та болған), бірақ американ қаласындағы бірлік пен жандылық жоғалды. Осы кезеңдегі суретшілердің тізімін алу үшін осында басыңыз.

Париж мектебі

"Париж мектебі" (фр. École de Paris) – 20-ғасырдың бірінші жартысында Парижде белсенді жұмыс істеген француз және эмигрант суретшілері. Бұл бір ғана өнер қозғалысын немесе мекемені білдірмейді, ал 1900-1940 жылдар аралығында Париждегі батыс өнерінің маңызды орталығы екенін көрсетеді, ол бүкіл әлемнен суретшілерді тартты және көркемдік ізденістердің ошағына айналды. Андре Варнодтың жасаған "Париж мектебі" термині, әсіресе француз емес суретшілердің, кафелерде, салон-дәкелерде, ортақ студияларда және галереяларда, әсіресе Монпарнаста жиналатын, байланысы шалқақ қауымды сипаттайды. Көптеген еврей текті суретшілер "Париж мектебінде" маңызды рөл атқарды және кейіннен Израильдегі өнерге елеулі әсер етті. Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар арасында Париждегі суретшілер кубизм, орфизм, сюрреализм және дада сияқты тәжірибелік стильдермен айналысты. Бұл шығармашылық ортаға француз және шетелдік суретшілер де қатысты, соның ішінде Жан Арп, Жоан Миро, Константин Бранкузи, Рауль Дюфи, Цугухару Фужита, белорус суретшілері Мишель Кикойн және Пинхус Кремен, литвалық суретшілер Жак Липчиц және Арбит Блатас, "Париж мектебінің" негізгі тұлғаларын кеңінен зерттеген, сондай-ақ поляк суретшілері Марек Шварц және Морис Липси, және Ресейде туған князь Алексис Арапофф. Көптеген суретшілер "Ла Руш" (француз тілінде "бал арасы" деген мағынаны білдіреді) кешенінде тұрды, ол Парижге алғаш келген "Париж мектебінің" бірнеше суретшілері үшін студиялық пәтерлерден тұратын орын болды. Монпарнас Марк Шагал, Жюль Пасьин, Чайм Сутин, Исаак Френкель Френел, Амедео Модильяни және Абрахам Минтчин сияқты көрнекті суретшілердің орталығына айналды. Бұл суретшілер жиі еврейлік тақырыптарды бейнеледі және өз туындыларына терең сезімдер сыйлады. 1925 жылы Андре Варнод "l’École de Paris" терминін қолданып, шетелдік суретшілерге, олардың көпшілігі Шығыс Еуропалық еврейлер болатын, ксенофобияға қарсы тұруды көздеді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Соғыстан кейінгі француз өнер сахнасы бірнеше бағытқа қарай дамыды. Кейбіреулері 1930 және 1940 жылдардағы көркемдік тәжірибелерді, әсіресе сюрреализм мен геометриялық абстракцияны жалғастырды, ал енді бірі – Лирикалық абстракция, Тахизм, Нуагизм, Арт Информаль және абстракт пейзаж (Нью-Йорктен шыққан абстракт экспрессионизм немесе акшн-пейнтинг сияқты көркемдік бағыттар) жақтастары болды. Осы суретшілер қатарында Уолс, Жан Фотрие, Ханс Хартунг, Жан Поль Риопель, Жан Деготтекс, Жерар Эрнест Шнайдер, Пьер Сулаж, Жан Мессажие және Жорж Матье болды. Сонымен қатар, Жан Дюбуфет соғыстан кейінгі жылдардың басында балалар суреттерін, граффити мен карикатураларды түрлі медиада зерттей отырып, "Art Brut" деп атаған (Outsider өнеріне қараңыз). Осы кезеңде Франсуа Фидлер өз туалдарына түсетін бояулардың көптеген қабаттарынан түс пен текстураның үйлесімді комбинациясын іздеді. 1960 жылы Пьер Рестани мен Ив Клейн «Жаңа реализм» (француз тілінде: Nouveau Réalisme) қозғалысын құрды, ал 1960 жылдың 27 қазанында тоғыз адам бірлескен декларацияға қол қойды: Ив Клейн, Арман, Франсуа Дюфрен, Реймонд Хейнс, Марсиаль Рэйссе, Пьер Рестани, Даниэль Споэрри, Жан Тингели және Жак де ла Вилье. 1961 жылы оларға Сезар, Миммо Ротелла, содан кейін Ники де Сен-Фаль және Жерар Дешамп қосылды. Кристо 1963 жылы топқа қосылды. Топ мүшелері әлемді бір бейне ретінде қарастырып, оның бөліктерін алып, өз туындыларына енгізді. Олар өмір мен өнерді жақындастыруға тырысты және олар көбінесе поп-артпен салыстырылды. Ив Клейн жалаңаш әйелдерді көгілдір бояуға малып, туалдарға лақтыратын, Ники де Сен-Фаль кеулеп, жарқын пластикалық фигуралар жасады, Арман қораптарда немесе шайырмен қапталған жинақтарда табылған заттарды жинады, Сезар Балдачини үлкен қысылған нысандардан мүсіндер сериясын жасады (Чемберленнің қираған машиналарын еске түсіретін), ал Даниэль Споэрри тамақ пен азық-түлікті көркемдік материал ретінде пайдаланды. «Жаңа реализммен» әртүрлі байланыста болған халықаралық «Fluxus» қозғалысының суретшілері – 1962 жылы литвалық-американ суретші Джордж Мачунас (1931–78) құрған және шала ұйымдасқан қозғалыс – өздігінен жасау эстетикасын қолдады және күрделіліктен гөрі қарапайымдылықты бағалады. «Дада» сияқты, «Fluxus» коммерцияға қарсы және өнерге қарсы көзқарастың күшті ағымдарын қамтыды, нарыққа бағытталған дәстүрлі өнер әлемін суретшіге бағытталған шығармашылық практиканың пайдасына сынайды. «Fluxus» суретшілері қолдағы бар материалдармен жұмыс істеуді ұнатты және өздерінің туындыларын жасады немесе шығармашылық процесте әріптестерімен бірлесіп жұмыс істеді. Шығармашылық процестің бір бөлігін коммерциялық өндіріс орындарына тапсыру «Fluxus» практикасының бөлігі болған жоқ. Француз «Fluxus» суретшісі Бен Вотье өз туындыларына граффити мен табылған заттарды енгізді. Осы кезеңдегі басқа суретшілер қатарында Виктор Вазарели болды, ол күрделі оптикалық үлгілерді жобалап, Op Art-ті ойлап тапты. 1968 жылдың мамыр айында радикалды жастар қозғалысы өздерінің «Atelier populaire» арқылы президент Шарль де Голльдің тоқыраған саясатына қарсы плакаттар жасады. Осы кезеңдегі суретшілердің тізімін осы жерден қараңыз.

Францияның қазіргі заманғы өнері

Қазіргі заманғы көптеген суретшілерді соғыстың қасіреттері мен Холокосттың көлеңкесі әлі де мазалайды. Кристиан Болтанскидің жоғалған және аты-жөні белгісіз адамдардың тебірентетін инсталляциялары ерекше күшті. 2005 жылы Венеция биенналесінде Францияны ұсынған оның әйелі Аннет Мессажердің туындылары жеке тұлға және феминизм мәселелерін қамтиды. Фотограф, инсталляция суретшісі және концептуалдық суретші Софи Калленің жұмысы кездейсоқ шектеулерді пайдалануымен ерекшеленеді және 1960 жылдардағы француз әдеби қозғалысы – Оулипоны еске түсіреді. Оның туындылары көбінесе адамның осалдығын көрсетеді, сондай-ақ жеке тұлға мен жақындық тақырыптарын зерттейді. Ол детективтей бейтаныс адамдардың ізімен жүріп, олардың жеке өмірін зерттеуімен танымал. Оның фотожұмыстарының ішінде көбінесе өзінің жазған мәтіндерінен алынған үзінділер болады. 1980 жылдары қалыптасқан Figuration Libre қозғалысы Реми Бланшар, Франсуа Бойсрон, Роберт Комбас, Эрве Ди Роза, Ришард Ди Роза және Луи Джамм сияқты француз суретшілерінің айналасында бірікті. 1982 және 1985 жылдар аралығында бұл суретшілер бірнеше рет американдық әріптестерімен – Кит Харинг, Жан-Мишель Баскиат, Кенни Шарф, Цэн Квонг Чи және басқалармен, соның ішінде Crash-пен бірге көрмелер ұйымдастырды (Нью-Йорк, Лондон, Питтсбург және Париж қалаларында). Figuration Libre – бұл суретшілер мен тарихи қозғалыстардың жалғасы, олардың ерекшелігі маргиналды өнер формаларына есік ашу болды, дәл сияқты Кубизм африка және Океания өнеріне (басқа да ықпалдармен қатар), ал "art brut" балалар суреттеріне, поп-арт жарнама мен комикстерге ашылды. Пьер және Жиль (Пьер Коммой және Жиль Бланшар) – француздық гей суретшілер және жақын достар. Олар өте стильді фотосуреттер жасайды, өздері декорациялар мен костюмдерін жасап, фотосуреттерді өңдейді. Олардың жұмыстарында көбінесе танымал мәдениеттен, гей мәдениетінен, соның ішінде порнографиядан (әсіресе Джеймс Бидгудтың туындыларынан) және діннен алынған бейнелер кездеседі. Басқа да маңызды қазіргі заманғы француз суретшілеріне Жан-Пьер Рейно, Орлан, Эрнест Пиньон Эрнест, Даниэль Бурен, Жан Марк Бустаманте, Пьер Хуйге, Валери Мрежен жатады.