Кіріспе

Ирландия сот жүйесі, 1920–1922 жылдар. Дэйл соттары (кейде Республикалық соттар деп те аталады) 1919 жылы бір жақты түрде тәуелсіздігін жариялаған Ирландия Республикасының сот билігінің бір бөлігі болды. Олар 1920 жылғы 29 маусымда Бірінші Дэйлдің қаулысымен ресми түрде құрылды, бұған дейін бір жыл бұрын мақұлданған, шектеулі арбитраждық соттардың орнына келді. Дэйл соттары – Ирландия Республикасының Ирландиядағы британдық үстемдікті күш қолдану монополиясын орнату арқылы әлсірету саясатының маңызды бөлігі болды. Олар 1922 жылғы 6 желтоқсанда Англо-Ирландия шарты бекітілгеннен кейін құрылған Ирландия еркін мемлекетінің қызмет ету кезеңінің басында да жұмыс істеді.

Арбитраждық соттардың прекурсорлары

Дэйл соты жүйесінің алдындасы – жалпыға белгілі Синн Фэйн соты деп танылатын төрелік форумы болатын. 1904 жылы Артур Гриффит әр округте Ұлттық төрелік соттар туралы идеяны қайталады: 1919 жылғы 23 маусымда Дэйл Эйреннің министрлігінің отырысында төрелік соттар жөніндегі комитет құру туралы шешім қабылданды. Бейбітшілік судьясы бола алатын адамды реттейтін ережелерден өзгеше, әйелдер жаңа соттарда судья болуға толық құқылы болды. Оңтүстік Майо, Галвей және Батыс Клэр округтеріндегідей, приходтық және округтік соттардың жалпы идеясы мақұлданды. Қауымдық соттарда жергілікті Ирландия Республикалық Армиясы, католик дін қызметкерлері немесе сол аймақта билікке ие болған Синн Фэйн өкілдері төрелік жүргізді. Олар британдық азаматтық соттарға қарағанда формальды емес болды, ал олардың қызметкерлері сол кездегі заңгерлік мамандықпен байланысты регалияларды, мысалы, мантилер мен перукаларды кимеді. Олар қақтығыс тудырған сұранысты қанағаттандырып, ИРА-ның революциялық сипатына қорқынышпен қараған адамдарға тәуелсіз Ирландия жеке және мүліктік құқықтарды жоққа шығармайды деген сенімді ұқтыруға тырысты. Соғыс кезінде соттар біртіндеп елдегі ықпалын кеңейтіп, британдық соттардың орнын басып алды, себебі британ үкіметі көпшіліктің көзінде билігін жоғалтты. 1920 жылғы 4 наурызда Остин Стак «мәжбүрлеу құзыреті бар соттар» туралы есеп ұсынды. Алайда, оларды бірден іске қосу мүмкін емес деп санайды және Dáil Жарлығы (№8, 4-сессия, 1919 ж.) төрелік соттар туралы ғана қарастырған. Дэйл соттары 1919 жылғы маусымда бекітілген Синн Фэйн төрелік соттарының орнын басты. Соңғысы тек Ирландияның батысында толыққанды жұмыс істеді және мүліктік даулар бойынша шектеулі құзыреті болды, сондай-ақ қылмыстық істерді қарау үшін қысымға ұшырады. Екі жүйенің арасындағы маңызды айырмашылық – жаңа соттардың тараптардың пікіріне қарамастан шешім қабылдауға өкілеттігі болды. Арбитраждық соттар келісім-шарт құқығының дәстүріне сәйкес қарастырылса, соңғысы мемлекетке тән мәжбүрлеу құқықтарын қабылдады. 1920 жылғы 29 маусымда құрылған Дэйл соттарының жаңа жүйесі алдыңғысына қарағанда әлдеқайда амбициялы және географиялық жағынан кеңірек болды. Олстер депутаттары Джозеф О’Доэрти мен Эрнест Блайттың дін қызметкерлерінің экс-официо мүшелер ретінде отыру құқығын жою туралы ұсынысы қабылданбады. Синн Фэйн/республикалық соттың алғашқы отырысы Оңтүстік Майодағы Баллинроб қаласында өтті. Әскери тарих бюросының куәлік мәлімдемесінде Оңтүстік Майо бригадасының штаб офицері Уильям Т. О’Кифф, ИРА, Кларморрис батальонынан шыққан адамдарды, әсіресе командир П.Р. Хьюзді (Хьюз ИРА барлау және байланыс бөлімінің командирі болды, кейін 1923 жылы Ирландия еркін мемлекетінің алғашқы аудандық судьяларының бірі болып тағайындалды) және адвокат Коннор А. Магуайрді (1922 жылы заңгер болып, кейіннен Ирландия еркін мемлекетінің бас прокуроры (1932), Жоғарғы соттың президенті (1936) және Бас судья (1946) болды) алғашқы Синн Фэйн соттарын құруға жауапты деп атады. Содан кейін, комт. Хьюз және Магуайр соттарда судьялар ретінде қызмет етті.

Тиімділік

Соттарға деген қарсылық тек Ирландия Республикасына қарсы болғандармен шектелмеді. Солтүстік-шығыс Донегал графтығындағы социалист және жоғары дәрежелі ИРА офицері Пидар О’Доннелл, ірі жер иеленушілердің мүдделері қорғалып жатқанда олардың шешімдерін құлатуға тырысты. Ол өзінің бригадалық аймағындағы Республикалық полицияның, әсіресе Жерді шегерту соттарының үкімдерін орындауына кедергі келтірді. О’Доннеллдің бағынбауы, соңында Бас штабтың араласуына әкелді. 1921 жылдың шілдесінде британдықтар мен ирландтықтар арасындағы бітімге қол қойылғаннан кейін, жаушылық кезінде көбінесе таратылған Dáil соттары ел бойынша қайта жанданды. Министр Остин Стак жергілікті Sinn Féin және ИРА жетекшілеріне барлық жерде соттар құрып, басқаруды тапсырды, ал 1920 жылы тұтқындалған Диармуид Кроули сияқты республикалық судьялар босатылып, жұмысын жалғастыра алды. Осы бітім кезеңінде республикалық соттар Ирландия бойынша әділеттің көп бөлігін өз мойнына алды. Дегенмен, Dáil сот жүйесінде де қиындықтар туды. Кен Лоучтің «Жемді шайқаған жел» фильмінде Dáil сотының отырысынан алынған кеңейтілген көркем эпизод көрсетілген. Сот төрағасы Лили (Фиона Лоутон) жергілікті жоғары дәрежелі ИРА офицері Тедди О’Донован (Падрейк Делани) тарапынан әлсіретіледі. Тедди сот шешімін орындамай, сотталған тұтқынды босатады, өйткені ол мылтықтар сатып алуын қаржылаған. Лили оны сотқа қайта оралуға шақырады, онда ИРА Гомбинге қарсы шығады (жасы қарт әйелден тым жоғары пайыз талап етеді). Сценарийде «прагматикалық» жақтастардың Республиканың басқа институттарын өздеріне қажет деп санаған жағдайда қалай құлатып жатқаны көрсетілген. Бұл екіжүзділік «практикалық пен принциптің» дилеммасының алғы құрлысы болып табылады, ол жақын арада Азамат соғысына әкеледі.