Кіріспе

10 ғасырдағы Византия империясының императрица-консоры Теофано (Θεοφανώ; шамамен 941 – 978 жылдан кейін) 941 жылы Пелопоннес аймағындағы Лакония өңірінде, мүмкін Спарта қаласында дүниеге келген грек әйелі болды. Теофаноның шын аты Анастасия, немесе көбінесе Анастасо есімдерімен танымал болды және ол Кратер есімді кедей мейрамханашының қызы еді. Теофано зор сұлулығымен танымал болды және мұрагер Романос шамамен 956 жылы оған ғашық болып, әкесі, император VII Константиннің қарсылығына қарамастан оған үйленді. Теофаноның қарапайым отбасы Византия элитасы арасында оны ұнатпауына себеп болды, ал қайын атасы VII Константин қайтыс болғанда, оны улаған деген қауесет тарады. Константин 959 жылы бірнеше айға созылған қызбадан қайтыс болды, улану белгілері байқалған жоқ. Зерек және епті Теофано күйеуі Романосқа ықпал етіп, сарайдағы қарсыластарының қызғанышын тудырды және олар оның ықпалын артық көрсетуі мүмкін.

Никефор II Фокасқа үйлену

963 жылдың 15 наурызында император Романос II жиырма алты жасында күтпеген жерден қайтыс болды. Тағы да Теофано оны уладырды деген қауесет тарады, бірақ ол бұл әрекеттен ештеңе ұтып, барлығын жоғалтар еді және, шын мәнінде, император қайтыс болған кезде Анна Порфирогенитаны дүниеге келтіргеннен кейін 48 сағаттан кейін ғана төсекте жатты. Олардың ұлдары Василий II және Константин VIII, тиісінше бес және үш жастағы мұрагерлер болды, ал Теофано регент болып тағайындалды. Дегенмен, мұрагерлік дәстүрге байланысты болды, заңға емес. Теофано өзінің және балаларының болашағын қамтамасыз ету үшін қорғаушыға мұқтаж екенін түсінді. Константинополь сарайының қызметкерлері арасындағы көптеген үміткерлерді ескермей, ол Романос қайтыс болғаннан кейін әскері император деп жариялаған әйгілі әскери қолбасшы Никефор Фокаспен одақтасты. Баласы жоқ Никефор оның қолына балаларының мүдделерін қорғауға қасиетті уәде берді. 14 тамызда Никефордың жақтастары Жозеф Брингас, евнух сарай шенеунігі және Романос бұрынғы кеңесшісінің қарсылығына қарамастан, Константинопольді басып алды. Никефор 16 тамызда Айя Софияда таққа отырғызылды және көп ұзамай император Феофаноға үйленді, бұл оның заңдылығын нығайтты. Бұл некеге дін қызметкерлері қарсылық білдірді, оның себебі - патриарх Полиевкттың жас императорға деген зор наразылығы. Теофан да, Никефор да бұрын әйелдерінен айырылған еді, ал православие шіркеуі қайтадан үйленуді тек қана көңілі толмаған түрде қабылдады. Полиевкт Никефорға император қайтадан үйленгені үшін өкініш білдіргенше, киелі алтарьды сүйіп алуына тыйым салды. Жағдай одан әрі қиын болды, өйткені Никефор Теофанның бір немесе бірнеше баласының крест әкесі болған деген күдік туды, бұл оларды тыйым салынған рухани қарым-қатынасқа енгізді. Никефор бұрынғы иконаға қарсы император Константин V Копроним шығарған ережелерді жойған кеңес ұйымдастырды. Полиевкт кеңесті заңды деп мойындамады және император Теофанды жібермегенше Никефорды қауымнан шығарды. Бардас Фокас және тағы бір куәгер Никефордың Теофанның балаларының крест әкесі емес екенін растады, содан кейін Полиевкт Никефордың толық қауымға оралуына және Теофанды әйелі ретінде сақтауына рұқсат берді. Никефордың қатал әскери стилі дипломатияда және сарайда тиімсіз болып шықты. Көп ұзамай империя бірнеше майданда соғысқа қатысты, соғыстарды қаржыландыруға қажетті ауыр салықтар халыққа ұнамады, әсіресе олар бірнеше жыл бойы аштыққа әкелген жаман егінмен сәйкес келді. Император монастырлардың байлығын шектеу арқылы азапты жеңілдетуге тырысқанда, ол шіркеумен араздасты. Императорды биліктен құлату үшін кең ауқымды қастандық жасалды. 969 жылдың 10 және 11 желтоқсанында оның жүйесі Иоанн I Цимискес (969-976) Босфорды дауылда кесіп өтіп, сарайға жасырын кірді және императордың палатасына кірді, онда ол оянды және ағасын өлтірді. Иоанн жақсы көрініспен және тартымды мінезбен ерекшеленді, ал замандас жазушылар оның Теофаномен махаббаттас екенін жазды. Олар императорға қарсы қастандық туралы келісімге келді. Қастандық түні Теофано күтпеген жерден императордың жатын бөлмесінен шығып кетті, есіктерді құлыптамай қалдырды.

Төмендеу

Енді Жүніс Теофанға үйленуді ұсынды. Алайда, императрица бұл кезде қалың есті және әңгімелерден қатты зардап шеккен еді. Патриарх Полиэвкт, егер Жүніс оны өлтіруге көмектескендерді жазаламаса, "қызыл императрицаны" сарайдан қумайынша және шіркеу мүддесіне қарсы келетін барлық бұрынғы жарлықтарын жоймаса, тәж кигізуге бас тартты. Жүніс өзінің заңдылығын шіркеудің мақұлдауымен нығайтудың, халыққа ұнамайтын императрицаға үйленуден гөрі тиімдірек екенін түсінді және патриархтың талаптарына келісті. Теофано Принкипо аралына (кейде Проте деп те аталады) жер аударылды.

Сотқа қайта оралу

976 жылы қаңтарда Цимискес қайтыс болғаннан кейін Теофанның жасөспірім ұлдары Василий мен Константин жеке билікке ие болды. Императорлардың бірінші қадамдарының бірі – аналарын шет елден қайтарып алу болды. Ол 978 жылы соңғы рет тіркелді, зейнеткерліктегі грузин генералы Т’ор’ник Таоға одақтастық жасау үшін, оның бұрынғы үстемдігінде болған Давит III Таомен келісімге келуге шақырды, осы арқылы ұлдарын генерал Бардас Склеростың алғашқы көтерілісіне қарсы қолдау үшін. Бұл Теофан туралы кездесетін соңғы мәлімет болып көрінеді, және ол ұлдарының билікке келген кезеңінде ерте қайтыс болған болуы мүмкін.