Кіріспе

Лю Цзю (; 128 жылдың басында – б.з.д. 91 жылдың 30 қыркүйегінде) ресми түрде Вэй ханзадасы (衛太子) деп, ал қайтыс болғаннан кейін Ли ханзадасы (戾太子, сөзбе-сөз "Өкініш білмейтін ханзада", "Ли" – жағымсыз атау) ретінде танылды. Ол Батыс Хан әулетінің ханзадасы болды. Лю Цзю әкесі, Хан императоры Удың үлкен ұлы және мұрагері болды, 38 жасында (Шығыс Азия есебі бойынша) б.з.д. 91 жылы болған саяси дүрбелең кезінде қайтыс болды. Лю Цзю әкесінің әскеріне қарсы көтеріліс көтерді және осы көтерілістің салдарынан қаза тапты. Император У Лю Цзюді ұстау үшін әскер жіберді, сондықтан Лю Цзю өз-өзіне ілмек тағып өлімге кесілді. Лю Цзюдің екі ұлы және оларды қабылдаған үйдің барлық мүшелері үкімет әскерлері үйге шабуыл жасап, барлығын өлтірген кезде қаза тапты.

Отбасылық тарихы және тууы

Лю Цзюнің анасы Вэй Цзифу – император Удың екінші әйелі болды. Император Удың бірінші әйелі император Чэнь Цзяо (оның үлкен туысы да) еді. Ол бала тумады және қызғанышпен көзге түсетін. Сонымен қатар, ол император Удың басқа ішкі әйелдерін (әсіресе Вэй Цзифуға) қарғыс салу үшін колдовство қолданғаны анықталғанда, б.з.д. 130 жылы тамыз айында императорлық лауазымы бос қалдырылып, ресми түрде тақтан түсірілді. Вэй Цзифу б.з.д. 138 жылдан бастап император Удың сүйікті әйелі болды және оған үш қыз дүниеге келтірді. Б.з.д. 128 жылы ол император Удың тұңғыш ұлы Лю Цзюйді өмірге әкелді, нәтижесінде сол жылы сәуір айында императрица болып жарияланды. Император Удың, оның тұңғыш ұлы туған кезде 29 жасқа толғаны, оның қуанышын баяндайды және ақындарға "Ұлы ханзаданың" тууына арналған мадақтар жазуды бұйырды, бұл Лю Цзюйдің әдепкі бойынша императорлық мұрагері болатынын меңзеді. Цзюй ханзадасы кейін б.з.д. 122 жылы маусымда, 6 жасында ресми түрде тәжді мұрагер болып жарияланды.

Тақ мұрагері ретінде

Император Ву принц Джуға үлкен үміт артып, оның ең жақсы білім алуына көз жеткізді, тіпті "Broad Vision Academy" (博望苑) -ді құрып, ұлына барлық мектептердің білімімен танысуға мүмкіндік берді. Лю Джуның үкімет істеріне қашан араласқаны белгісіз, бірақ ол жетіліп, император Ву астанадан көбірек уақыт ала бастаған кезде, б.з.б. 113 жылдан бастап, әкесі болмағанда регент ханзада ретінде тағайындалды. Оның анасы, императрица Вэй, жасы ұлғайып, император Вуның сүйіктісі бола алмай қалғандықтан, сарай және патша отбасының істерін қарауға, сондай-ақ мұрагер ханзадаға ережелер мен әдет-ғұрыптарды сақтауды және оның қате әрекеттерін болдырмауды ескертуге сеніп тапсырылды. Лю Джу мен императрица Вэй екеуі де император Ву үшін құрметті, сенімді және жақсы көрілетін еді. Император Ву кейде мегаломанияға бой беріп, халқын шексіз жүктеген аумақтық кеңеюді іздегенмен, Лю Джу бейбітшілік жақтасы ретінде қарастырылды, ол халықтың әлеуметтік әл-ауқаты мен экономикалық жағдайының жақсаруына көбірек қызығушылық танытты және әкесінің көптеген саясатына ашық қарсылық көрсетті. Ол меймандостығымен және түрлі пікірлерге ашық болуымен танымал болды, сондай-ақ сарайында көптеген кеңесшілер мен достары болды. Лю Джу жеңілдетілген саясатты ұстануы және әділетсіз айыптауларды жоюға көмектесуі себепті, әкесінің қатал, авторитарлық саясатын ұстанған заң қызметкерлерімен жиі қақтығыстарға түсті. Б.з.б. 113 жылы Лю Джу өзінің жалғыз танымал әйелі Ши (史良娣) -ға үйленді, одан Лю Цзинь (劉進) ұлы дүниеге келді. Лю Цзинь кейіннен жас немересін өмірге әкелді, бірақ бүкіл отбасы б.з.б. 91 жылғы саяси дүрбелең кезінде қаза тапқанда ол бірнеше айлық болған еді. Лю Джудың тағы екі ұлы мен бір қызы болды. Лю Джудың құрметке ие болған ағасы, генерал Вэй Цин тірі болғанда, мұрагер ханзада Джу саяси тұрғыдан қауіпсіздікке ие болды. 106 жылы Вэй Цин қайтыс болғаннан кейін, кейбір лауазымды тұлғалар мен топтар Лю Джуға қарсы қастандық жоспарлай бастады.

Көтеріліске мәжбүрлеу

Билік етуінің соңында дене күші нашарлаған император У, қарулы бейтаныс адамды көріп, кейде оны елестететінінен, сондай-ақ жүздеген кішкентай ағаш қуыршақтар оны таяқпен ұрып жатқан түсінен кейін, оған қарсы сиқыр қолданғандардан қатты қорқып, паранояға шалдықты. Осыған байланысты кең ауқымды шаралар қабылданды және сиқыршылыққа күдіктілер, тайпаларымен бірге, дереу өлім жазасына кесілді. 91 жылдың басында осы сиқыршылықты аулаудың құрбанына көптеген маңызды тұлғалар ілесіп, олардың ішінде премьер-министр Гонсун Хэ (公孫賀, Лю Цзюдің анасының туысы), Лю Цзюдің қарындастары (және император Удың өзінің қыздары) ханшайым Янши (陽石公主) және ханшайым Чжуй (諸邑公主), сондай-ақ Вэй Циннің ұлы Вэй Кан (衛忼) де бар еді. Бұған қоса, император Удың сүйікті кәнизасы – жас ханым Чжао (趙婕妤) болды, ол «Мұңлы жұдырық иесі» (拳夫人) немесе «Ілмек иесі» (鉤弋夫人) деп те аталды, себебі ол жұдырығы қысыңқы болып туған екен, бірақ император У оған массаж жасағанда, оның ішінде жаде ілмек табылды. Ол император Удың ең кіші ұлы Лю Фулинге 14 айлық жүктіліктен кейін, аңыз бойынша император Яо сияқты, дүниеге келтірді. 66 жасында осындай құдайлық мәнге ие ұлды әкеле алғанын қуанған император У ырымшыл болып, ханым Чжаоның үйіне «Яо анасының қақпасы» (堯母門) деп ат қойды. Бұл әрекет назарсыз қалмады және ол Лю Цзюдің орнына 3 жасар ханзада Фулинді жаңа мұрагер етіп тағайындауды көздеп отыр деген болжамдар тарады. Мұндай болжамдар Лю Цзюді тақтан құлатуға бағытталған жаңа қастандықтарға себеп болды. Мұрагер ханзада Цзюге қарсы қастандық жасағандардың бірі – құпия барлау басшысы Цзян Чун (江充) болды, ол аяусыз және пайдакүнем адам еді. Ол бұрын Лю Цзюдің көмекшісінің императорлық жолды дұрыс пайдаланбағаны үшін тұтқындағаннан кейін ханзада Цзюмен қарым-қатынасқа түскен еді. Император Удың денсаулығы нашарлап бара жатқандықтан, мұрагер ханзада Цзю бір күні таққа отырып, өзіне жасаған зиян үшін жазалайтынын сезінген Цзян Чун мұрагер ханзаданы біржола жою керек деп шешті. Тағы бір қастандық жасаушы – император Удың бас евнухі Су Вэнь (蘇文) болды, ол Лю Цзюді император Удың кіші нағашыларымен зина жасады деп бірнеше рет жалған айыптаған. Су Вэнь сондай-ақ Лю Цзю мен императрица Вэйдің император Умен байланысу әрекеттеріне кедергі келтірді, ол сол кезде Ганькуаньдағы (甘泉, қазіргі Сяньян, Шэньси) жазғы сарайында тұрды. Сол жылы Цзян Чун мен Су Вэнь Лю Цзюге қарсы әрекет жасауға шешім қабылдады, тағы да сиқыршылықты ақтау ретінде пайдаланды. Цзян император Удың рұқсатымен түрлі сарайларды іздестіріп, ақырында император Вэй мен Лю Цзюдің үйіне жетті. Цзянның адамдары барлық жерде шұңқыр қазып, император Вэй мен мұрагер ханзадаға төсек орынына орын қалдырмады. Цзян Чун Лю Цзюдің сарайына құпия жазулары бар қуыршақтар мен маталарды тығып, содан кейін сиқыршылықтың дәлелін тапқанын жариялады. Бастапқыда жасыратын ештеңесі жоқ деп сенген Лю Цзю қатты қорқып, өзінің мүмкіндіктерін қарастыруға мәжбүр болды. Оның ұстазы Ши Де (石德) Чжао Гаоның Ин Фусуды өлтіру туралы әңгімесін еске түсіріп, император Удың қаза тапқан болуы мүмкін екенін айтып, Лю Цзю Цзянды жою үшін көтеріліс бастауы керек деп кеңес берді. Лю Цзю бастапқыда күмәнмен қарап, Ганькуань сарайына барып, әкесіне түсініктеме беруге ниеттенді, бірақ Цзянның хабаршылары «қылмыс» туралы хабарлауға жолға шыққандарын білді. Сондықтан ол Шидің кеңесін қабылдады. Лю Цзю өз адамдарының біріне император Удың елшісі болып көрінуге және Цзян Чунның жақтастарын тұтқындауға бұйрық берді. Алайда Су Вэнь тұтқындалудан қашып құтыла алды. Олар басылып қалғаннан кейін Лю Цзю 1 қыркүйекте Цзянды өлім жазасына кесті. Содан кейін ол өз әрекеттерін анасына хабарлады, ол оған сарай күзетшілерін жұмылдыруға және Цзянның серіктестерінің кез келген жазасынан өзін қорғауға дайындық ретінде жинаған кез келген азаматтық қолдаушыларға қару таратуға құқық берді. Сол кезде Су Вэнь Ганькуань сарайына қашып барып, император Уға ханзаданың оны көтеріліспен құлатуды жоспарлап отырғанын айтты. Император У өзінің қайырымды ұлының сатқындық жасағанына сенуден бас тартып, (осы кезде дұрыс) ханзада Цзю Цзян Чунға ашуланғанын түсінді. Сондықтан император төменгі дәрежелі евнукті Чанъанға жіберіп, ханзада Цзюны өзінің әрекеті үшін жауапқа тартуға шақырды. Бұл хабаршы Чанъанға бармай, император Уға ханзаданың өзін өлтіретінін айтып, қашып кеткенін жалған хабарлады. Осы уақытқа дейін ашуланған император У өзінің немере інісі, премьер-министр Лю Кумаоға (劉屈犛) көтерілісті басуға бұйрық берді. Сонымен қатар, ханзада Цзю...

Өлімнен кейінгі оқиғалар

Ақырында, император Ву б.з.д. 91 жылы болған сиқыршылық істерінің көбінесе жалған айыптаулар екенін түсіне бастады. Б.з.д. 89 жылы император Гао ғибадатханасының бастығы Тянь Цзяньцзя (田千秋) оған түсінде "ақ шашты қарттың" қарулы көтеріліс жасағаны үшін принц Джу жаза ретінде өлтірілмей, ең көп дегенде таяқпен соққыға ұшырайтынын айтқанын хабарлады. Император Ву өз сеніміне қиянат жасалып, ұлының өлімін жоспарлағандарына ашуланып, Су Венді тірідей өртеп жіберді, Цзян Чунның жақын және алыс туыстарын жазалап өлтірді, сондай-ақ мұрагер ханзаданы іздеуде көзге түскен барлық шенеуніктерді өлтірді. Ол сондай-ақ Тянь Цзяньцзинді премьер-министр қызметіне тағайындап, қайтыс болған ұлының ұстанымдарын қолдаған маңызды саяси өзгерістер жасады. Ұлының өліміне себепкер болғаны үшін өкінішін білдіру үшін император Ву Лю Цзюдің есімін ресми түрде қайта жаңғыртып, Ұлын сағыну сарайын (思子宮) және Қайтуды күту алаңын (歸來望思台) салдырды. Лю Джудың жалғыз тірі қалған ұрпағы, немересі Лю Биньи, б.з.д. 74 жылы мұрагер принц Джудың баласыз інісі император Чжаоның қайтысынан және олардың туысы Чанъи ханзадасы Хэдің қысқа ғана билігінен кейін император (император Сюань ретінде) болды. Император Чжаоға деген құрметтің белгісі ретінде император Сюань әкесінің атағын дереу қайтаруға тырыспады. Б.з.д. 73 жылы ғана ол мұрагер принц Джудың атағын қалпына келтірді (бірақ өлімнен кейін "Өкінішсіз" деген мағына беретін "Ли" деген жағымсыз есіммен) және ата-анасы мен әже-шешесін қайтадан жерледі.