Кіріспе

Чжан Цзячжэнь (張嘉貞; 666 – 19 қыркүйек 729), ресми атағы Хэдун Гонсу маркизі (河東恭肅侯), қытай әскери генералы және саясаткері. Ол У Цзэтяньнің Чжоу әулеті кезінде қызмет етіп, Тан императоры Сюаньцзунның тұсында канцлер болды. Сюаньцзун императорының билігінде ол генерал ретінде де қызмет етті. Канцлерлік қызметінде қабілетті болғанымен, өзін маңызды санауымен де белгілі болды.

Өмірбаян

Чжан Цзячжэнь 666 жылы император Гаоцзун билігінде дүниеге келген. Оның отбасы Пу префектурасынан (蒲州, шамамен қазіргі Юньчэн, Шаньси) шыққан және оның әулеті Цзинь (266–420) әулетінің канцлері Чжан Хуа мен оның үлкен ұлы Чжан И (張華 → 張祎 → 張輿 → 次惠 → 安之 → 宏策 (張緬 → 張九齡 Zhang Jiuling) → 絢 → 吒子 → 長度 → 俊興 → 思義 → 張俊義) -ға дейін жетеді. Чжан И бастапқыда Фаньяннан (范陽, қазіргі Бейжің) шыққан, бірақ оның бес атасы Чжан Цзыжа (張子吒) Тан әулетінің алдындағы Суй әулетінің Хэдун округінің (河東, шамамен қазіргі Юньчэн, кейін Пу префектурасына айналдырылған) бас хатшысы болғандықтан, отбасын Хэдунға көшірген. Чжан Цзячжэннің үш атасы Чжан Чанду (張長度), әкесі Чжан Цзюньсин (張俊興) және әкесі Чжан Сыи (張思義) Тан әулетінің кіші лауазымды шенеуніктері болды. Оның кем дегенде бір інісі, Чжан Цзяю (張嘉祐) болды. Чжан Сыи ерте қайтыс болғандықтан, Чжан Цзячжэнь мен Чжан Цзяю жас кезінде бір-бірін қолдады. Чжан Цзячжэнь жас кезінде императорлық емтиханды сәтті тапсырып, Пинсян округінің (平鄉, қазіргі Синтай, Хэбэй) басшысы болып тағайындалды, бірақ тарихи жазбаларда көрсетілмеген қылмыс үшін қызметтен алынды. Одан кейін ол Пу префектурасына қайтып келді. Император Гаоцзунның әйелі Ву Цзетянның Чанъань дәуірінде (701–705) императорлық цензор Чжан Сюньсянға (張循憲) Хэдун аймағын (河東道, шамамен қазіргі Шаньси) тексеруге бұйрық берілген кезде, ол шешуге қиын жағдайларға тап болды. Сондықтан ол жергілікті шенеуніктерге: «Бұл жерде менің ақыл-кеңес ала алатын білімді адам бар ма?» - деп сұрады. Жергілікті шенеунік Чжан Цзячжэнды ұсынды, және Чжан Сюньсян онымен кеңесті. Чжан Цзячжэннің жағдайды талдап, дұрыс шешімдер табу қабілеті Чжан Сюньсянды таң қалдырды. Сондықтан ол Чжан Цзячжэнге Ву Цзетянға баяндамасын дайындауды тапсырды. Чжан Сюньсян астанасы Луоянға оралғаннан кейін, Ву Цзетян баяндаманың сапасына қатты таң қалды. Чжан Сюньсян оған оны Чжан Цзячжэнь жазғанын айтып, өзінің лауазымын Чжан Цзячжэнге беруді ұсынды. Ол: «Менде қабілетті адамдарға лауазым жоқ па?» - деп жауап берді. Ол Чжан Цзячжэнды Луоянға шақырып, жеке кездесті. Ол оның қабілетіне риза болды және оны императорлық цензор етіп тағайындады; сондай-ақ Чжан Цзячжэнды тауып алғандығы үшін Чжан Сюньсянды жоғарылатты. Чжан Цзячжэнь кейіннен қорғаныс министрлігінде (兵部員外郎, Бинбу Юаньвайланг) төменгі деңгейдегі шенеунік болып қызмет етті, онда оның қабілеттерімен танылды; Чжуншу Шерен (中書舍人), үкіметтің заңнамалық бюросындағы (中書省, Чжуншу Шэнг) орта деңгейдегі шенеунік; Лян префектурасының (梁州, шамамен қазіргі Ханжун, Шэньси) және содан кейін Цин префектурасының (秦州, шамамен қазіргі Тяньшуй, Ганьсу) басшысы; және содан кейін Бин префектурасының (并州, шамамен қазіргі Тайюань, Шаньси) бас хатшысы болды. Ол билік етуде қатаңдығымен танымал болды және оның қол астындағылары одан қорқып жүрді.

Император Сюаньцзунның тұсында

Кайюань дәуірінің (713–741) басында, У Цзэцзяньнің немересі, император Сюаньцзунның кезінде, Чжан Цзячжэн, сол кезде Бин префектурасының бас хатшысы қызметін атқарып, бірде астана Чанъаньға префектурасының жай-күйі туралы баяндама беруге келді. Император Сюаньцзун оның қабілеттері туралы естігендіктен, оны мақтады. Чжан Цзячжэн бұл мүмкіндікті пайдаланып, ағасы Чжан Цзяюды, сол кезде Шан префектурасының (鄯州, қазіргі Хайдун префектурасы, Цинхай) бас хатшысы болған, өзіне жақын жерге көшіруді сұрады, себебі ол ағасын сағынды. Император Сюаньцзун оның бауырластық сезімі үшін мақтады және Чжан Цзяюды Син префектурасының (忻州, шамамен қазіргі Синьчжоу, Шанси) префекторы етіп тағайындады. 718 жылы шығыс тужуе халқының бір тобы шығыс тужуе ханы Ашина Мочуоның қайтысынан кейін Танға мойынсұнғаннан кейін, Чжан Цзячжэн шығыс тужуе халқының ықпалын басу үшін әскери база құруды ұсынды. Оның ұсынысы бойынша Бин префектурасында Тяньбинг базасы (天兵軍) құрылды, және Чжан базаның қолбасшысы болды. 718 жылы Чжан Чанъаньда болғанда, Бин префектурасында тым сәнділік пен жемқорлыққа қатысты айыптаулар туды. Бас императорлық цензор Ван Цзюнь оны айыптады, бірақ тергеуден кейін Чжан Цзячжэн ақталды. Император Сюаньцзун жалған айыптау үшін айыптаушыны жазалауды қарастырды, бірақ Чжан мұндай жазалау заңсыздық туралы хабарлама беруге кедері келтіретінін атап өтті. Император Сюаньцзун тек айыптаушыны жер аударып, Чжанның адал және үлкен міндеттерге қабілетті екеніне сеніп, бір күні ол канцлер болатынын хабарлады. Чжан: "Ма Чжоу [Император Сюаньцзунның атасының атасы, император Тайцзунның кезінде канцлер болған] кедей кезінде императормен кездескенде, ол әлі жас және күшті еді. Император Тайцзун оны қызметке алып, оның қабілеттерін пайдаланды, бірақ 50 жасында Мадан айырылды. Егер ол Маны кейінірек пайдаланғанда, Маның қызметін алмас еді. Егер Сіз мені масқара деп санамай, пайдаланғыңыз келсе, егер кешіксеңіз, қызмет етуге тым қартайып қалуым мүмкін. Сонымен қатар, 100 жасқа дейін өмір сүру сирек кездеседі. Мен көбінесе ордада бірінші болып өлемін деп қорқамын. Егер мен Сізге қызмет ете алсам, Сізді ешқашан ұятқа қалдырмас едім." Император Сюаньцзун: "Дереу қайтып бар, жақын арада сені шақырамын", - деп жауап берді. 720 жылы император Сюаньцзун Су Цзин мен Су Тин канцлерлерін алмастыруға дайын болғанда және кімді канцлер етіп тағайындауды ойлағанда, ол Чжан Цзячжэнды еске түсірді, бірақ Чжан Цзячжэннің есімін ұмытты. Ол ресми Вэй Канға (韋抗): "Солтүстікте қабілетті генерал есімде, оның есімі Чжан, жеке аты екі таңбадан тұрады. Оны еске түсіре аласың ба?" - деп сұрады. Вэй бұл Чжан Цицю (張齊丘) деп ойлады, ол сол кезде Шуофан округінің (朔方, штаб-пәтері қазіргі Инчуань, Нинся) әскери губернаторы (цзедуши) болды, сондықтан император Сюаньцзун Чжан Цицюны канцлер етіп, жарлық жасады. Бірақ сол түні император Сюаньцзун құжаттарды қарап жатқанда, Чжан Цзячжэннің есімін көріп, оны еске түсірді. Ол жарлықты өзгертіп, Чжан Цзячжэнды заң шығару бюросының орынбасары, Чжуншу Шиланг (中書侍郎) деп тағайындады, оған Тоң Чжуншу Менся Пингчжэнши (同中書門下平章事) атағын берді, осылайша Юань Цзяньяомен бірге де-факто канцлер етті. Кейін сол жылы Чжан Цзюньшу Лин (中書令) – заң шығару бюросының басшысы және канцлер лауазымына тағайындалды. Канцлер ретінде Чжан қабілетті және белсенді болды, бірақ өзіне маңыз беріп, икемсіздік танытты; осы кемшіліктері үшін халық оны сынады. Ол кіші лауазымды шенеуніктер Миао Янсиді (苗延嗣), Лю Таййиді (呂太一), Юань Цзяцзинді (員嘉靜) және Цюй Цюньді (崔訓) жоғарылатуды ұсынды және оларға көптеген маңызды міндеттерді тапсырды. 722 жылы император Сюаньцзун Луоянға келгенде, Луоян округінің шенеунігі Ван Цзюнь (王均, цензор Ван Цзюньнен басқа тонмен ескеріңіз), Чжанға хан сарайы салып, оны императорлық цензор етіп тағайындауға жеткілікті ықыласқа ие болуды үміттенеді. Бірақ Ван Цзюнь жемқорлықпен айыпталып, жаза ретінде сабауға кесілді. Чжан Ван Цзюньді мүмкіндігінше тез өлтірді, ластанудан сақтану үшін, содан кейін сол кездегі бас императорлық цензор Вэй Кан мен Вэй Канның орынбасары Вэй Сюсинді (韋虛心) кінәлады және оларды төмендетті. Кейін сол жылы шенеунік Цзян Цзяо (姜皎) император Сюаньцзунмен құпия әңгімелерді (император Сюаньцзун әйелі, император Ванды биліктен қуу мүмкіндігі туралы онымен сөйлескен) жариялады деп айыпталды. Чжан мен император Ванның ағасы Ван Шуй (王守一) екеуі де Цзянның сабалануын және жер аударылуын талап етті. Император Сюаньцзун осылай істеді, және Цзян жер аударылатын жерге бара жатып қайтыс болды. Одан кейін Гуан префектурасының (廣州, шамамен қазіргі Гуанчжоу, Гуандун) басшысы Пэй Чжоусянь (裴伷先) жемқорлыққа қатысты айыпталып, Чжан оны да сабалауды ұсынды. Бірақ Чжан Шюо (張說), ол да канцлер болған, жоғары лауазымды шенеуніктерді сабалау орынсыз екенін айтты, және император Сюаньцзун келісті. Император Сюаньцзунмен болған кездесуден кейін Чжан Цзячжэн, көңілі толмағандықтан, Чжан Шюоға: "Неге осылай терең сөйледің?" - деп сұрады. Чжан Шюо: "Канцлерлер келіп-кетіп жатады. Егер жоғары лауазымды шенеуніктердің барлығы сабалануы мүмкін болса, онда біз де бір күні сабалануымыз мүмкін. Мен бұл сөздерді Пэй Чжоусян үшін ғана емес, мемлекеттің барлық білімді адамдары үшін айттым." Чжан Шюо мен Чжан Цзячжэннің арасы жақсы болған жоқ, себебі Чжан Шюо, Чжан Цзячжэннен канцлерлер арасындағы үстемдік реті бойынша төмен тұрған, бұрын қорғаныс министрінің орынбасары болып қызмет еткен кезде Чжан Цзячжэннің жоғары лауазымын бағаламады және оның өзіне көбірек құрмет көрсетпегеніне ренжіді. Сонымен қатар, Чжан Цзячжэннің ағасы Чжан Цзяю 723 жылы жемқорлыққа қатысты айыпталып, жоғары дәрежелі генерал болды. Чжан Шюоның ұсынысымен Чжан Цзячжэн қара киім киіп, жаза күтіп, сарайдың сыртында тұрды, өзін өкінішпен көрсету үшін. Чжан Цзячжэн үміттенгендей жазадан құтылмады, император Сюаньцзунмен тағы бір кездеспестен, Ю префектурасының (幽州, шамамен қазіргі Бейжің) префекторы болып төмендетілді. Чжан Шюо оны Чжуншу Лин (中書令) лауазымына алмастырды, бұл Чжан Цзячжэннің өшпенділігін тудырды, ол: "Чжуншу Лин лауазымында екі адам қызмет ете алады. Неге мені ығыстыруы керек еді?" - деді. 724 жылы Чжан Цзячжэн қайтадан қызметке шақырылып, халықты есепке алу министрі (戶部尚書, Hubu Shangshu) және И префектурасының (益州, шамамен қазіргі Чэнду, Сычуань) бас хатшысы болды. Император Сюаньцзун Чжан Цзячжэнды канцлерлермен бірге банкетке шақырды. Чжан Цзячжэн әлі де Чжан Шюоға ренжігендіктен, банкетте Чжан Шюоны қарғыс сөздерімен айыптады, сондықтан Юань Цзяньяо мен Ван Цзюнь екеуі араға түсіп, оларды татуластыруға тырысты. Кейін 724 жылы Ван Шуй (王守一) император Сюаньцзунның әйелі, император Ванның ықпалын жою үшін колдовство жасады деп айыпталды. Император Ван биліктен қуылды, ал Ван Шуй жер аударылып, содан кейін өзіне-өзі қол жұмсауға бұйрық берілді. Чжан Цзячжэн Ван Шуймен байланысы болғандықтан, Тай префектурасының (臺州, шамамен қазіргі Тайчжоу, Чжэцзян) префекторы болып төмендетілді. Бірақ ол ақыры жұмыстың өркендеуіне байланысты, жұмыс істеуге шақырылып, біртіндеп қоғамдық жұмыстар министрі (工部尚書, Gongbu Shangshu) және содан кейін Дин префектурасының (定州, шамамен қазіргі Баодин, Хэбэй) префекторы болып тағайындалды. Ол сондай-ақ Хэдун маркизі атағын алды. Дин префектурасына келгеннен кейін, бірде ол Хэн тауының құдайына арналған ғибадатхана үшін стела тапсырыс берді және стеладағы мәтінді өте әдемі етіп жазды. Ғибадатханаға көптеген ақшалар сыйлық ретінде берілгендіктен, ол өзінің жауапкершілігіне...

Ескертпелер мен сілтемелер

Танның көне кітабы, 99-том. Танның жаңа кітабы, 127-том. Зичжи Тунцзянь, 207, 211, 212, 213-томдар.