Кіріспе

Қытай тарихшысы, әскери генерал, ақын және саясаткер Чжан Юэ (663–730), әдепті аты Даоцзи (道濟) немесе Юэчжи (說之), ресми атауы Ян Вэньчжэнь герцогы (燕文貞公), Қытай тарихшысы, әскери генерал, ақын және саясаткер болған. Ол У Цзэтяньнің Чжоу әулеті кезінде қызметкер болып жұмыс істеді, император Жуйцзун мен император Сюаньцзунның билігінде үш рет канцлерлік қызметін атқарды. Ол Тан орталық үкіметінің қарулы күштерін міндетті түрде шақырудан кәсіби жалдауға көшіруді ұсынғанымен және канцлер кеңсесін күшті атқарушылық билікке ие мамандандырылған лауазымға айналдырғанымен танымал. Чжан Юэ өз заманындағы белгілі әдеби тұлға болды және Су Тинмен (Сюй Вэньсянь герцогы, император Сюаньцзунның тағы бір канцлері) бірге Кайюань дәуірінің екі ұлы жазушысы деп есептелді. Олар бірігіп "Ян мен Сюйдің зор қолдары" (燕许大手笔) деп аталды.

Өмірбаян

Чжан Юэ 663 жылы император Гаоцзун билігінде дүниеге келді. Оның отбасы Тан әулетінің шығыс астанасы Луоян қаласынан шыққан. Оның тегі Хан әулетінің көрнекті саясаткері Чжан Лянға, сондай-ақ Цао Вэй, Цзинь әулеті (266–420), Солтүстік Вэй және Солтүстік Чжоу мемлекеттеріне қызмет еткен шенеуніктерге жетеді. Жастығында Чжан Юэ императорлық емтиханды тапсырып, бірге емтихан бергендердің арасында ең жоғары ұпал жинады. Ол тәжді мұрагердің кеңсесінде қызметкер болып тағайындалды.

У Цзэцянның тұсында

У Цзэцянның (690–705 жылдары билеген) тұсында Чжан Юе біртіндеп Ю Буюе (右補闕) лауазымына көтерілді, ол үкіметтің заң шығару бюросының (鳳閣, Фэнге) төмен деңгейдегі шенеунігі еді. Сол жерде қызмет еткенде, ол Ли Цзяо басқарған жобаға қатысып, «Үш діннің інжу-маржаны» (三教珠英, Санцзяо Чжуйин) деп аталатын туынды жасауға атсалысты. Бұл конфуциандық, буддизм және даосизм туралы поэзиялық өлеңдердің жинағы болды, және Ву Цзэцянның сүйіктілері Чжан Ицзи мен Чжан Чанцзонг та қатысты, осылайша оларға сарайға заңды түрде кіруге мүмкіндік берді. 700 жылы, Ву Цзэцян Луояннан (ол астана еткен қала) алыс, Саньян сарайында (三陽宮) жаз және күзде болғанда, Чжан Юе оны Луоянға оралуға шақыратын петиция ұсынды, бірақ ол қабылдамады. Оның Чанъань дәуірінің басында (701–705 жылдары) «Үш діннің інжу-маржаны» аяқталды, және қатысушылар марапатталды – Чжан Юе императорлық жылнамашы, сондай-ақ императорлық қызметкер болған Ю Ши (右史) лауазымын алды; сонымен қатар, ол императорлық емтихан тапсырушылардың жұмыстарын бағалауға жауапты болды. Кейін ол заң шығару бюросының орта деңгейдегі шенеунігі Фэнге Шерен (鳳閣舍人) болып тағайындалды. 703 жылы Чжан Ицзи мен Чжан Чанцзонг, сол кезде ауру болған Ву Цзэцян қайтыс болса, оларды аға канцлер Вэй Юаньчжун өлтіреді деп қорқып, Вэй мен Гао Цзянь (高戩) ресми тұлғаларын Ву Цзэцян тым қарт және оның ұлы мен мұрагер ханзада Ли Сяньды қолдау жақсырақ екенін айтқандары үшін жалған айыптады. Ву Цзэцян ашуланып, Вэй мен Гаоны тұтқындады, олар өздерінің кінәсіз екендерін мәлімдеді. Чжан Чанцзонг, егер Чжан Юе, оның жоғары тұрған бастығы Вэйге қарсы айыптауларды растаса, оған жоғарылауды уәде етті. Чжан Юе бастапқыда келісті, бірақ сарайға кіргенде, бірнеше әріптес шенеуніктер, Сонг Цзин, Чжан Тинггуй (張廷珪) және Лю Чжихи, тарихқа таза ат қалдырудың маңызды екенін оған еске салды. Ву Цзэцянның алдына келгеннен кейін, Чжан Ицзи мен Чжан Чанцзонгтың Вэйге қарсы айыптауларын растаудың орнына, ол Вэйдің кінәсіздігін жариялады және Чжан Чанцзонды жалған куәлік беруге сұрағаны үшін айыптады. Ву Цзэцян, Чжан Юеге ашуланғанымен, Вэй мен Гаоны құтқарды, оларды және Чжан Юені Линнань аймағына – Чжан Юе жағдайында Цинь префектурасына (欽州, қазіргі Циньчжоу, Гуандун) жер аударды. Чжан Юе Ву Цзэцянның билігінің соңына дейін сол жерде тұрды.

Император Чжунцзонгтың екінші билігі кезінде

705 жылы У Цзэцян құлатылды, ал бұрынғы император Ли Сянь таққа оралды (император Чжунцзонг ретінде). Ол Жан Юеді елден қуғын-сүргіннен қорғаныс министрлігінде (兵部, Бинбу) қызмет етуге шақырды. Кейіннен Чжан қоғамдық жұмыстар вице-министрі (工部侍郎, Гонгбу Шиланг) болды. Император Чжунцзонгтың Цзиньлун дәуірінде (707-710) анасы қайтыс болды, ол конфуцийлік қағидалар бойынша үш жыл дәстүрлі аза тұту үшін мемлекеттік қызметтен кетті, бірақ лауазымды адамдар үшін бұл мерзім көбінесе қысқартылатын. Ол аза тұрудың қысқартылған мерзімін өткеннен кейін, император Чжунцзонг оны емтихан бюросының (門下省, Менся Шэн) орынбасары Хуанмен Шиланг (黃門侍郎) қызметіне шақырды, бірақ ол толық үш жыл аза тұруға рұқсат сұрады. Оған рұқсат берілді, және бұл халықтың қолдауына ие болды. Үш жылдық мерзім аяқталғаннан кейін, ол қайтадан қоғамдық жұмыстар вице-министрі, содан кейін қорғаныс вице-министрі (兵部侍郎, Бинбу Шиланг) болып қызметке қайта шақырылды. Ол сондай-ақ Хунвен павильонында (弘文館) императорлық ғалым атанды. Император Чжунцзонгтың билік құрған кезінде Чжан У Цзэцянның тұсында басталған, қыстың келуіне орай хан еместердің мұнараға шығып, суық су шашуын тамашалау әдетін тоқтатуды сұрады, себебі мұндай рәсім құрметсіздік тудыратын еді. Император Чжунцзонг келісіп, мұндай шараларды тамашалауды тоқтатты.

Император Руйцзонгтың екінші билігі кезінде

710 жылы император Чжунцзонг күрт қайтыс болды – дәстүрлі тарихшылардың пікірінше, оны оның күшті әйелі император Вэй және қызы, Анлэ ханшайымы Ли Гуэр улаған. Осылайша император Вэй, У Цзэтянь сияқты «император» болуға, ал Ли Гуэр мұрагер ханшайым болуға ниеттенген. Сонымен қатар, император Чжунцзонның бір әйелінен туған ұлы, Вэнь ханзадасы Ли Чонмао император (Шан императоры) атанды, бірақ император Вэй император жесір әйел және регент ретінде билікті өз қолында ұстады. Бір айдан кейін император Чжунцзонның қарындасы, Тайпин ханшайымы, және жүрегіндегі ниеті зыян келтіруші, Ли Лонджи, Линцзи ханзадасы, көтеріліс ұйымдастырып, император жесір әйел Вэй мен Ли Гуэрді өлтірді. Ли Лонджидің әкесі, Ли Дан, Сян ханзадасы, өзі бұрынғы император болғандықтан, таққа қайта оралды (Руйцзун императоры атанды) және Шан императорын тақтан ығыстырды. Руйцзун императоры таққа отырғаннан кейін, Чжан Юэ заң шығару бюросының басшысының орынбасары – Жоншу Шиланг (中書侍郎) болып тағайындалды (бұл бюро қазір Жоншу Шэні (中書省) деп аталады), сондай-ақ астаналық Йон префектурасының бас хатшысы болды (Йон префектурасы – қазіргі Сиань, Шанси провинциясы, өйткені Чжунцзонг императоры астананы Луояннан Чанъаньға қайтарған). Кейін сол жылы Чжунцзонг императорының ұлы, Цзяо ханзадасы Ли Чонгфу, Луоян қаласында Руйцзун императорына қарсы көтеріліс жасауға тырысты, бірақ оның әрекеті сәтсіз аяқталып, ол өз-өзіне қол жұмсады. Ли Чонгфудың құйрық жануарларына қатысты деген айыппен жүздеген адам тұтқындалды, бірақ олардың кінәлі ме, әлде кінәсіз ме екенін анықтау қиын болды. Сондықтан Руйцзун императоры Чжанды Луоянға оларды соттау үшін жіберді. Чжан Ли Чонгфудың бас серіктері Чжан Лингжун (張靈均) мен Чжэн Инді тексергеннен кейін, көптеген айыпталушылардың бұл құйрық жануарларға қатысы жоқ екенін анықтады және оларды босатты. Чанъаньға оралғаннан кейін Руйцзун императоры оған ризашылық білдірді:

«Мен білемін, сіз, мырза, осы істі соттағанда, адалдарды жалған айыптамаған және кінәлілерді босатпағансыз. Бұл сіздің адалдығыңыз бен турашылдығыңыздың арқасында ғана мүмкін болды». Сол кезде Ли Лонджи мұрагер ханзада болды, ал Чжан Юэ мен Чу Вулян (褚無量) оның оқуларында кеңесшілер ретінде қызмет етті, олармен жақын қарым-қатынаста болды. 711 жылы Чжанға Тоң Чжуншу Менся Пингжанши (同中書門下平章事) шені берілді, ол де-факто канцлерге тең болды. Сол кезде Тайпин ханшайымы мен Ли Лонджидің арасында билік үшін күрес күшейді. Бір күні бір жолдаушы сарайға шабуыл болатынын болжады, бұл Руйцзун императорын қатты алаңдатты. Чжан бұл қауесетті Ли Лонджиге зиян келтіруді көздеген біреудің таратып жібергені болуы керек деді, ал қауесеттерді таратудың ең жақсы жолы – Руйцзун императорының Ли Лонджиге біраз билікті беруі екенін айтты. Бұл пікірге бас канцлер Яо Чон да келісті. Руйцзун императоры келісіп, осылай істеді. (Дегенмен, Яо мен Сонг Цзин ханшайым Тайпин мен Ли Лонджиге қарағанда мұрагерлік таққа көбірек құқы бар екі ханзаданы – Ли Ченцзи, Сонг ханзадасы, және Ли Шоули, Бин ханзадасы (Чжунцзонг және Руйцзун императорларының үлкен ағасы Ли Сяньның ұлы, есімдері әртүрлі) астанадан жіберуді ұсынғанда, Тайпин ханшайымы бұл туралы біліп алып, Яо мен Сонгты астанадан қуғызды, бірақ Чжан сол кезде қызметтен алынбады. Бірақ сол жылдың соңында үкіметтік реформа аясында Чжан және басқа канцлерлер канцлерлік лауазымдарынан босатылды. Чжан Шаншу Зуо Ченг (尚書左丞) атанды, ол атқарушы бюроның (尚書省, Шаншу Шэні) бас хатшыларының бірі болды, және оған Чанъаньнан алыс, Луоян қаласында кеңсе берілді.

Император Сюаньцзунның тұсында

712 жылы император Руйцзун тақты Ли Лонджиге тапсырды, ол император Сюаньцзун ретінде таққа отырды. Алайда, император Руйцзун Тайшанг Хуан (зейнеткерген император) ретінде императорлық биліктің көп бөлігін сақтап қалды, ал Тайпин ханшайымы оның арқылы басқаруға тым көп әсер етуді жалғастырды. Ол император Сюаньцзунмен әр мәселе бойынша қызу пікірталасқа түсті, ел және әскер істерін, тіпті сыйлықтар мен жазаларды шешуге оны ешқашан жібермеді. 713 жылы сол кездегі жеті канцлердің бесеуі – Доу Хуэйчжэнь, Цэнь Си, Сяо Жичжун, Цюй Ши және Лу Сянсян, сондай-ақ сол кездегі Тыйым салынған әскерлердің төрт генералының үшеуі – Чан Юанькай, Ли Чи және Ли Цинь оның ұсынуымен тағайындалды (Лу оның ізбасары саналмаса да). Император Сюаньцзун мен Тайпин ханшайымы билік үшін күреске кіріскенде, Чжан Юэ Луоянгтағы орнынан император Сюаньцзунға хабаршы жіберіп, қылышын сыйлады – бұл оған шешуші әрекет жасау уақыты келгенін білдірді. Осы арада Тайпин ханшайымы, Доу, Цэнь, Сяо және Цюй; сондай-ақ басқа шенеуніктер Сюй Цзи, Ли Цзинь (李晉) Синьсин ханзадасы (Ли Делианның немересі, Танның негізін қалаушы император Гаодзудың туысы), Ли Ю (李), Цзя Инфу (賈膺福), Тан Цзюнь (唐晙); генералдар Чан Юанькай (常元楷), Ли Чи (李慈) және Ли Цинь (李欽); және монах Хуйфан (惠範) император Сюаньцзунды құлатуға сүмен жоспарлап жатқандары айтылды. Олар ханшайымның күйеуімен бірге император Сюаньцзун әдетте қабылдайтын гастродия элатанымен улауды да талқылаған. Бұл жоспар туралы Вэй Цзигу император Сюаньцзунға хабарлағанда, император Сюаньцзун, Чжаннан, Ван Джу (王琚) мен Цюй Риённан (崔日用) кеңес алғаннан кейін, бірінші болып әрекет етті. Ол ағалары Ли Фан (李範) – Ци ханзадасы, Ли Е (李業) – Сюэ ханзадасы, Гуо және бірқатар серіктестерімен кездесу өткізді: генерал Ван Маочжун (王毛仲), шенеуніктер Цзян Цзяо (姜皎) және Ли Лингвэнь (李令問), оның қайын інісі Ван Шоуи (王守一), евнух Гао Лиши және әскери офицер Ли Шоуде (李守德). 29 шілдеде император Сюаньцзун Ван Маочжунға 300 сарбазды алып, император сақшыларының лагеріне Чанг пен Ли Чидің басын шауып тастауға бұйырды. Кейін Цзя, Ли Ю, Сяо және Цэн де тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Доу мен Тайпин ханшайымы өз-өзіне қол жұмсады. Император Руйцзун императорлық билікті император Сюаньцзунға тапсырды және одан кейін маңызды шешімдерге қатыспады. Император Сюаньцзун кейіннен Чжанды Луояннан Чжуншу Лин (中書令) қызметіне шақырды, ол заң шығару бюросының басшысы және канцлер саналатын лауазым еді. Жыл соңында император Сюаньцзун көптеген ресми атауларды өзгерткенде, заң шығару бюросының атауы Зивей Шэнь (紫微省) деп өзгертілді, ал оның басшысының атауы Зивей Лин (紫微令) болып өзгерді; Чжанның атағы да сәйкес өзгерді. Императрица Вэйдің регенттігі кезінде бұрынғы канцлер Ли Цзяо император Руйцзунның ұлдарын Чанъаньнан жергілікті лауазымдарға жіберуді ұсынғанын білгенде, Ли Цзяоны өлім жазасына кесу керек деген ұсыныстар туды, бірақ Чжан Ли Цзяоның орынсыз ұсыныс жасаған болуы мүмкін екенін, бірақ ол императрица Вэйге адал болғанын айтты. Император Сюаньцзун келісті, Ли Цзяоның ұлы Ли Чанды (李暢) ғана Чанъаньнан префектура префекті ретінде қызмет етуге жіберді және Ли Цзяо ұлымен бірге барды. Сол кезде император Сюаньцзун Яо Чонды да канцлер қызметіне шақыруға дайын болды. Чжанның Яоды ұнатпағаны және оның жоғарылауына жол бермеуге тырысқаны айтылды. Ол бас императорлық цензор Чжао Янжао Яоға қарсы айыптау құжатын жазып, содан кейін император Сюаньцзунның серіктесі Цзян Цзяо (姜皎) Яоны Бинг префектурасының (并州, шамамен қазіргі Тайюань, Шанси) коменданты ретінде қызмет етуге ұсынды. Император Сюаньцзун екеуін де қабылдамады және Яо Чонды қорғаныс министрі және де-факто канцлер ретінде қайта шақырды. Яо, жыл соңында Чжанды император Сюаньцзунның ағасы Ли Фанмен жасырын кездескен деп айыптады. 713 жылдың жаңа жылына таяу император Сюаньцзун Чжанды Сиан префектурасының (相州, қазіргі Ханьдан, Хэбэй) префекті және Хэбэй округінің (河北道, шамамен қазіргі Хэбэй, Пекин және Тяньцзинь) сарапшысы ретінде қызмет етуге төмендетті. Тарихқа жоғалған себептермен ол кейіннен Юэ префектурасының (岳州, шамамен қазіргі Юэян, Хунань) префекті болып төмендетілді және оның феодалы жерінен алатын пайдасы тоқтатылды. Чжан келесі не болатынын ойлап қорқып кетті. Сол кездегі канцлерлердің бірі Су Тинг еді, оның әкесі Су Гуй Чжанның досы болған. Сондықтан Чжан Су Гуйді қоса алғанда, бес билікті мақтап өлең жазып, Су Тингке сыйлады. Су Тинг өлеңге қатты риза болды және император Сюаньцзунға Чжанның үлкен еңбегін көрсететін өтінішхат жолдады. Содан кейін Чжан маңызды Жинг префектурасының (荊州, шамамен қазіргі Цзинчжоу, Хубэй) бас хатшысы болып тағайындалды. Кейіннен оған әскери атақ берілді және Ю префектурасының (幽州, шамамен қазіргі Пекин) коменданты болып тағайындалды. Бірде ол император Сюаньцзунмен кездесу үшін Чанъаньға барғанда, әскери формада болды, бұл император Сюаньцзунды оның дайындығымен әсер етті. Император Сюаньцзун оны Бинг префектурасының (并州) бас хатшысы, Тяньбин әскерінің (天兵軍) қолбасшысы және бас императорлық цензор етіп тағайындады, сонымен қатар оған императорлық тарихты түзетуге жауапты болуын тапсырды, Чанъаньнан кеткеніне қарамастан, тарихи мұрағаттарды оған жіберіп, олар армияда түзету үшін берілді. 720 жылы Шуофандағы (朔方, қазіргі Иньчуань, Нинся) әскер командирі Ван Цзюнь Пугу (僕固) және Жиади (name not in Unicode) тайпа басшыларының Тан жерін Шығыс Түріктерге сатуға сүмен жоспарлап жатқанын айыптап, оларды қырды. Бұл туралы естіген Баегу (拔曵固) және Тунлуо (同羅) тайпалары, Чжанның аумағында қоныстанған, қорқып кетті. Чжан тек 20 атты әскерін алып, тайпалық аймақтарды аралап, оларды жұбатты, түнде шатырларында олармен бірге тұрды. Чжанның орынбасары Ли Сянь (李憲, император Чжунцзун мен бұрынғы тәж мұрагерінен өзгеше таңбасы бар) тайпаларға осылай сенудің дұрыс еместігіне сенді және Чжанды одан бас тартуға көндіруге тырысқан хат жіберді. Чжан оған мынандай жауап берді:

Мен сары ешкі емеспін, бірақ етім желгеніме қорқымаймын. Мен жабайы жылқы емеспін, бірақ қаным төгілгеніне қорқымаймын. Шенеунік қауіпті уақытта міндеттеріне жауапты. Менің өмірімді қауіпке тігу уақыты келді. Чжанның сапары нәтижесінде Баегу және Тунлуо тайпалары тынышталды және ешқандай проблема тудырмады. Кейіннен 721 жылы Кан Дайбин Шуофан аймағында көтеріліс көтергенде, император Сюаньцзун Чжанды Ван Цзюнь мен Ван Маочжунмен бірге Канға шабуыл жасауға жіберді. Ван Цзюнь Канны тез ұстап алып, император Сюаньцзунға тапсырды. Осы арада Чжанның бағыныштысы, генерал Ашина Сян (阿史那獻), Канмен бірге көтеріліс жасалмаған, бірақ Кан күштерімен байланысы бар Дансян тайпаларын қырып тастауды ұсынды, бірақ Чжан бас тартты, Кан жеңілгенін және өлтірудің шамадан тыс болуын айтты. Кейін сол жылы Чжанды Чанъаньға қорғаныс министрі (兵部尚書, Bingbu Shangshu) және де-факто канцлер ретінде, Tong Zhongshu Menxia Sanpin тағайындады, сонымен қатар императорлық тарихты түзетуге жауапты болды. 722 жылы Чжанға Шуофан базасының әскери губернаторы (жақында құрылған jiedushi атағымен) атағы берілді және ол Шуофанды аралап көрді. Кан Дайбиннің бұрынғы серігі Кан Юаньцзы (康願子) көтеріліс көтеріп, хан атағын алғанда, Чжан...