Джон Лейтон Стюарт: Америкалық миссионер және Қытайдағы елші

Кіріспе

Джон Лейтон Стюарт (1876–1962) – американдық миссионер және дипломат. 1876 жылдың 24 маусымында дүниеге келген, 1962 жылдың 19 қыркүйегінде қайтыс болған. Ол миссионерлік педагог, Йенчин университетінің алғашқы президенті және кейін Қытайдағы АҚШ елшісі болды. ХХ ғасырдың бірінші жартысында АҚШ-Қытай қарым-қатынастарындағы елеулі тұлға, TIME журналы оны "әлдебақанда Қытайдағы ең құрметті американдық" деп сипаттады. Бір қытай тарихшысының пікірінше, "ХХ ғасырда Қытай саясатына, мәдениетіне және біліміне осы деңгейде араласып, Қытайға осыншалықты зор әсер еткен басқа американдық болған емес".

Ерте өмір

Стюарт 1876 жылғы 24 маусымда Қытайдың Ханчжоу қаласында, АҚШ-тан келген пресвитериандық миссионерлердің отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Вирджиния және Кентуккидегі танымал отбасыдан шыққан үшінші буын пресвитериандық пастор болды (туыстарының арасында Дж. Е. Б. Стюарт, Джон Тодд Стюарт және Мэри Тодд болды). Олар 1868 жылы Қытайға келді, АҚШ-тан Қытайға жіберілген алғашқы үш пресвитериандық пастордың бірі және Ханчжоуда уағыз айтқан алғашқы христиан пасторы. Стюарттың анасы Мэри Хортон (Ханчжоуда «Стюарт ана» деп лақап аталды), Қытайдағы алғашқы осындай мекемелердің бірі – Ханчжоу қыздар мектебін құрды. Оның анасының отбасы Бостон қаласындағы американдық революцияда маңызды рөл атқарды, онда олардың янки кальвинизм түрі әйелдердің білімін бағалап, дамытуға көмектесті. Стюарттың үш кіші інісі болды: Дэвид Тодд (1878), Уоррен Хортон (1880) және Роберт Кирланд (1883). Ұлты американдық болғанымен және оңтүстік акцентімен ағылшын тілінде сөйлегенімен, Стюарт өзін америкалықтан гөрі қытайлық санады. Ол Ханчжоу диалектісінде сөйледі. 11 жасында ол Қытайдан анасының туыстарымен бірнеше жылға Алабама штатының Мобил қаласына кетіп қалды. 16 жасында Вирджиниядағы дайындық мектебіне жіберілді, онда миссионерлік отбасынан мұра болған ескі киімдері мен 19 ғасырдың ортасындағы сөздері сыныптастарының қысымына ұшырады. Ол Хэмпден-Сидней колледжін бітірді, содан кейін Вирджиния штатының Ричмонд қаласындағы Юнион теологиялық семинариясын бітірді, онда Роберт Эллиотт Спирдің ықпалымен миссионер-педагог болуға ұмтылды.

Миссионерлік және академиялық

1904 жылы ол үйленгеннен кейін әйелі Алин Роддпен бірге Қытайға оралды және Қытайда екінші буын миссионері болды. Ол жерде ол кейін Чжэцзян университеті болып қайта аталған Ханчжоу пресвитериан колледжін құруға көмектесті. Олардың бір баласы болды – Джек, ол да кейін пресвитериан дінінің пасторы болды. 1908 жылы Стюарт Нанкин теологиялық семинариясында Жаңа өсиет әдебиеті мен түсіндіру пәнінің профессоры болды. Ол қызмет еткен кезеңде «Қытай тілінде Жаңа өсиет грек тілінің негіздері» және «Жаңа өсиеттің грек-қытай-ағылшын сөздігі» (1918) атты еңбектерін жариялады. Оның Қытайдағы миссионерлік қызметіне Вашингтондағы АҚШ президенті Вудро Вильсонның шіркеуі демеушілік етті. Стюарт уағыз айтып, үйіне қайтқанда Вильсонды Ақ үйге барып көрді. Стюарт отбасы Вильсонның Виргиния штатындағы Стантон қаласындағы отбасымен жақын байланыста болды, және Стюарттың әкесі Джон Линтон Вильсонның інісінің құрметіне аталған. 1919 жылдың қаңтарында Стюарт Йенчин университетінің бірінші президенті болды. Келесі екі онжылдық ішінде ол, тарихшы Джон Помфреттің сөзіне сүйенсек, «Пекин институтын Қытайдың ең ірі университетіне» айналдырды. Ол оқу орнының қаржылық, білім беру және материалдық-техникалық базасын қалыптастырды. Ол университеттің елдегі ең үздік университеттердің қатарына және жетекші христиандық оқу орнына айналдырды. Стюарт Йенчин кампусын (қазіргі Бейжің университетінің орны) дәстүрлі қытай сәулет стилінде салды, тіпті көптеген қытайлық профессорлар батыс үлгісіндегі кампусты қалағанмен. Стюарттың үміті – Қытайдың бір күні бұл институтты өз меншігіне алғаны, оны мәдени империализмнің белгісі ретінде қарастырмауы еді. Ол сондай-ақ Цинхуа университетінің қамқорлар кеңесінде жұмыс істеді. Ол Йенчин мен Гарвард университеті арасында серіктестік орнатты және 1928 жылы мәдени алмасу саласындағы маңызды мұра – Гарвард-Йенчин институтын құруға көмектесті. Ол сонымен қатар Принстон университеті, Уэлсли колледжі және Миссури университетімен де серіктестіктер құрды. Ол студенттер мен оқытушылардың қарым-қатынасына қатты мән берді және Йенчин түлектері оны олардың үйлену тойларын өткізгені үшін және кампуста студенттердің зиялылары үшін салон ұйымдастырғаны үшін жылы еске алады. 1933 жылы Принстон университеті оған гуманитарлық ғылымдар докторының құрметті дәрежесін берді. 1936 жылы Йенчин оның 60 жылдығына арналған банкет ұйымдастырды, онда ас үй және тазалық қызметкерлері оған есігінің үстіне ілу үшін «Оның мейірімділігіне ешқандай шектеу жоқ» деп жазылған тақтайша сыйлады. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Йенчин университеті таратылды. 1952 жылы Бейжің университеті Йенчин кампусына көшіп, көптеген академиялық факультеттерін өзіне қосты, ал Цинхуа университеті қалған факультеттерді қабылдады. Бейжің университетінің ресми тарих мұражайы Стюарт немесе институттың батыс байланыстары туралы ешқандай ақпарат бермейді, бірақ кампус оның ескерткіші ретінде тұр.

In 1904, after his marriage, he returned to China with his wife, Aline Rodd, of New Orleans, and became a second generation missionary in China. There, he helped to establish Hangchow Presbyterian College, which later became Zhejiang University. Together, they had one child, Jack, who would become a Presbyterian minister also. In 1908, Stuart became a professor of New Testament Literature and Exegesis at the Nanking Theological Seminary. During his tenure, he published 'Essentials of New Testament Greek in Chinese' and 'Greek Chinese English Dictionary of the New Testament' (1918). His missionary work in China was sponsored by U. S. President Woodrow Wilson's church in Washington, D. C., where Stuart preached and visited Wilson in the White House on home leave. Stuart's family had close ties with Wilson's family in Staunton, Virginia, where Stuart's father, John Linton, had been named after Wilson's uncle. In January 1919, Stuart became the first president of Yenching University. Over the next two decades, he built "the Beijing institution into China's greatest university" according to the historian John Pomfret. He established financial, educational and physical foundations of the institution. He quickly made the university among the top universities, and the leading Christian institution, in China. He developed the Yenching campus (now home to Beijing University) in traditional Chinese architectural styles, even though many Chinese faculty preferred a campus more western in design. Stuart's hope was that China would one day absorb the institution as its own, rather than view it as an imposition of cultural imperialism. He also served on the Board of Trustees of Tsinghua University. He forged partnerships between Yenching and Harvard University, and in 1928 helped to create the Harvard–Yenching Institute, an important legacy in cultural exchange. He also formed partnerships with Princeton University, Wellesley College, and the University of Missouri. He cared much about students and teachers and their interactions and is remembered fondly by Yenching alumni for performing their weddings and for hosting an ongoing salon for student intellectuals on campus. Princeton awarded him an honorary doctorate of humane letters in 1933. In 1936, Yenching threw him a 60th birthday banquet, where kitchen and cleaning workers presented him with a plaque to hang above his door that read, "His kindness knows no class boundaries." After the establishment of the People's Republic of China in 1949, Yenching University ceased to exist. In 1952, Peking University relocated to the Yenching campus and absorbed most of its academic departments while Tsinghua University absorbed other departments. The official Beijing University history museum makes no mention of Stuart or the institution's western ties, yet the campus stands as his memorial.

Саяси қызмет

"Стюарт Қытайдың адал досы еді", - деп жазды тарихшы Джон Помфрет. "1910 жылдары ол американдықтардың қытайлықтарды көбірек білім беруге және аз насихаттауға ұмтылуы керек деді. Стюарт Қытаймен жасалған тең емес шарттарды жоюды ерте жақтағандардың бірі болды және 1925 жылы АҚШ-ты "батыл ізгі ниет актісімен" бастауға шақырды. Ол қытай ұлтшылдығын қолдады. 1919-1921 жылдардағы Төртінші мамыр қозғалысына және 1925 жылғы Отыз бірінші мамыр қозғалысына қатысқан Еньчин университетінің студенттері мен оқытушыларына ықылас көрсетті. Ол Пекиндегі әскери феодалдарға қарсы Солтүстік жорығын (1926-1927) қолдады. Стюарт Еньчин студенттерімен бірге Жапонияның Маньчжурияға шабуылына (1937) қарсы наразылық акциясын ұйымдастырды. 1937 жылы Пекинге жапондықтар басып кірген кезде, Стюартқа Еньчин университетінің аумағында марионеттік үкіметтің туын көтеріп, институтты "босатуы" үшін жапон әскеріне жеке алғыс айту бұйрылды. Қытай халқының арасында қатал моральдық принциптерімен танылған Стюарт бұл ұсыныстан дереу бас тартып, жапон командиріне қысқа хабарлама жолдады: "Біз бұл бұйрыққа бағынудан бас тартамыз". Ол Қытайдағы жапондық агрессияға қарсы уағыздары мен сөздері арқылы, сондай-ақ ел бойынша саяхаттарында қарсылық көрсетті. Жапония Перл-Харборға шабуыл жасағаннан кейін, Стюарт үш жыл сегіз айға Пекинге қамалды, соғыс аяқталғанға дейін. Қытайдың саясаты, білімі және мәдениетіне терең араласуының арқасында ол 1930-1940 жылдары қытай зиялылары мен студенттерінің құрметіне ие болды. Мао Цзэдун пен қытай коммунистері жиі мақтаған ғалым Вэнь Идуо өзінің соңғы танымал сөзінде Джон Лейтон Стюартқа деген құрметін білдірді. Бірақ Вэнь Идуоның соңғы сөзі Қытай оқулықтарына енгізілгенде, Джон Лейтон Стюартты мақтаған абзац жойылды.

АҚШ-тың Қытайдағы елшісі

1946 жылдың 4 шілдесінде Стюарт Қытайдағы АҚШ елшісі болып тағайындалды және осы қызметте Джордж К. Маршаллмен бірлесіп, ұлтшылдар мен коммунистер арасында келісім жасауға тырысты. Ол Ұлттық партияның басшыларымен, әсіресе Чан Кайшымен, сондай-ақ коммунистік көшбасшы Чжоу Эньлаймен байланыс орнатты, екеуі де Стюартпен бірдей Чжэцзян диалектісінде сөйледі. Стюарт Йенчин университетінде коммунистік партияның жасырын мүшелерін оқытып, қорғады, олардың кейбіреулері партия басшылары болды. Маршалл мен Стюарттың Гоминьдан мен Қытай Коммунистік партиясы (ХКП) арасындағы келісімге жету әрекеттері Нанкин қаласындағы Чжоу Эньлай/Денг Инчао еске алу залында мәңгі есте қалды. 1947 жылдың қаңтарында Маршалл Қытайдан кеткеннен кейін Стюарт ұлтшыл үкіметке толық қолдау көрсетуден бастап, коалициялық үкіметке делдалдық жасауға және Қытай Коммунистік партиясымен (ХКП) келісімге келуге бағытталған келісімдерді жетекшілік етті. Ұлттық үкімет Нанкиннен қашқанда және 1949 жылдың сәуірінде коммунистік күштер қалаға енгенде Стюарт Нанкиндегі АҚШ елшілігін сақтап қалды. Ол Қытайдағы АҚШ-тың беделін және ықпалын сақтау үшін Коммунистік партиямен келісімге келуге тырысты, бұл үшін Нанкин әскери кеңесінің мүшесі болған Йенчин университетінің түлегі Хуан Хуа арқылы байланыс жасады. АҚШ-тың Қытайға қатысты ресми саясатына балама ретінде конструктивті қарым-қатынасты ұсынған кезде "Стюарт Джордж Ф. Кеннан көздеген және Йель университетінің профессоры Джон Гаддис 1980 жылғы Бернат сыйлығын алғанда американдық сыртқы қатынастар тарихшыларының қоғамында баяндаған коммунизмге қарсы асимметриялық суық соғыс жауабының түрін жақтады". Алайда, сол кезде Вашингтон коммунистік Қытаймен диалог құруға дайын болған жоқ. Мемлекеттік департаменттің Қытай туралы ақ парағына жауап ретінде ХКП төрағасы Мао Цзэдун "Қош бол, Лейтон Стюарт!" деген сарказмға толы эссе жариялады, ол көп жылдар бойы қытай мектептерінде революцияның негізін қалаушы құжаттарының бірі ретінде оқытылды. Мао былай деп жазды:

1876 жылы Қытайда туған Джон Лейтон Стюарт әрқашан Қытайдағы АҚШ-тың мәдени агрессиясының адал өкілі болды. Ол 1905 жылы Қытайда миссионерлік қызметін бастады және 1919 жылы Пекинде АҚШ құрған Йенчин университетінің президенті болды. Ол кең әлеуметтік байланыстарға ие болды, көп жылдар бойы Қытайда миссионерлік мектептер басқарды және Соғыс кезінде жапон түрмесінде отырды. 1946 жылдың 11 шілдесінде ол Қытайдағы АҚШ елшісі болып тағайындалды. 1949 жылдың 2 тамызында АҚШ империализмінің қытай халқының революциясының жеңісіне кедергі келтіруге жасаған барлық әрекеттері сәтсіз аяқталғандықтан Лейтон Стюарт Қытайдан сырттай кетуге мәжбүр болды. Стюарт 1949 жылдың 2 тамызында АҚШ-қа қайта шақырылды және 1952 жылдың 28 қарашасында ресми түрде елшіліктен кетті. Ол екі ел арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастар үш онжылдықтан кейін қайта жаңғырылғанға дейін осы лауазымды соңғы рет атқарушы болды. Өмірінің қалған бөлігінде оны мүгедек қылған инсульттан кейін Стюарт 1962 жылы Вашингтонда қайтыс болды. "Нью-Йорк Таймс" газетінде оның қайтысы туралы хабарда былай делінген: "Миссионер және педагог ретінде доктор Стюарт мейірімді және адамгершілігімен Қытайдағы ең құрметті американдықтардың бірі болды". Стюарттың "Қытайда елу жыл" атты естеліктері инсульттан кейін аяқталмай қалды. Кітаптың соңғы үш тарауын АҚШ Мемлекеттік департаментінің Стэнли Хорнбек аяқтады, ол сондай-ақ бұрынғы тарауларды да түзетулер енгізді.

Соңғы тілек және ресми мойындау

Стюарт өсиетімен Қытайда, Пекинде, Йенчин университетінің кампусында, оның әйелі 1926 жылы қайтыс болғаннан кейін жерленген жерге қойылғанын айтқан. 2008 жылдың қараша айында оның күлі Вашингтондан Қытайға жеткізіліп, туған жері Ханчжоуда, оның әке-шешесі мен ағасы жерленген жерге жерленді. 2016 жылдың 4 қыркүйегінде ҚКП бас хатшысы Си Цзиньпин Ханчжоуда G20 саммитіне келген шетелдік делегация басшыларын қарсы алу мақсатымен өткізілген банкетте Стюартты атап өтті. Ол жиналған дипломаттарға: "Қырық жыл бұрын, 1876 жылдың маусым айында АҚШ-тың Қытайдағы бұрынғы елшісі Джон Лейтон Стюарт осы Ханчжоуда дүниеге келді. Ол Қытайда 50 жылдан астам өмір сүрді және Ханчжоуда жерленді", – деді. Қытай тарихшылары Мао Цзэдунның танымал эссесінен кейін жоғары деңгейдегі қытайлық шенеунік алғаш рет Стюартты жария түрде мойындағанын, бұл қазіргі Қытайда Стюарттың ресми беделін қайта жаңғыртудың белгісі екенін мәлімдеді. Стюарт Қытайды тастап кеткеннен кейін 50 жыл өткен соң, Ханчжоу әкімшілігі отбасының Қытайға қосқан үлесіне арналған ескерткіш ретінде Стюарт үйін қалпына келтірді. Үйдің дизайны, арт жағында гарконьері бар Жаңа Орлеан стиліндегі екі галереясы, Алина Род Стюарттың Жаңа Орлеанның Бақ ауданындағы Каштановый көшесіндегі балалық шағының үйінен шабыттанды. Стюарттың тұлғасына қатысты қытайлық көзқарас жақсарғанын қытай телесериалы "Дипломатиялық жағдай" көрнекті түрде бейнеледі, онда ол басты оң пікірдегі кейіпкерлердің бірі болып табылады.

Анықтамалар және қосымша оқу

Юй Мин Шоу, Қытайдағы американдық миссионер: Джон Лейтон Стюарт және қытай-американдық қатынастар (Кембридж: Шығыс Азия зерттеулері жөніндегі кеңес, Гарвард университеті: Гарвард университетінің баспасы арқылы таратылды, 1992). Филип Вест, Йенчин университеті және Қытай-Батыс қатынастары, 1916–1952 (Кембридж: Гарвард университетінің баспасы, 1976). Чарльз В. Хейфорд, "Қытайдағы американдық үстемдіктің күлдері; Джон Лейтон Стюарт, Эдгар Сноу және Перл С. Бак", Азия-Тынық мұхиты журналы, 50-том, 5-шығарылым, 08, 9 желтоқсан, 2008. Кеннет В. Реа, Джон С. Брюер (ред.), Джон Лейтон Стюарт: Ұмытылған елші: Джон Лейтон Стюарттың есептері, 1946–1949 (Вествью Пресс, 1981). Джон Лейтон Стюарт, Жаңа өсиеттің грек-қытай-ағылшын сөздігі (Пресвитериан Миссия Пресс, 1918). Мао Цзэдун, "Қош бол, Лейтон Стюарт!", Мао Цзэдунның таңдамалы еңбектері (Пекин, Шетел тілдері баспасы, 1969), 4-том, 433–440 беттер.