Кіріспе

Оңтүстік буддизмі, Шығыс буддизмі және Солтүстік буддизмі – буддизмнің үш негізгі мектебін (Тхеравада, Махаяна және Ваджраяна) сипаттау үшін кейде қолданылатын географиялық терминдер. Бұл мектептер Үнді субконтинентінің солтүстік-шығыс аймағынан Орталық Азия, Шығыс Азия, құрлықтағы Оңтүстік-Шығыс Азия және теңіз жағасындағы Оңтүстік-Шығыс Азияға тараған.

Оңтүстік буддизм

"Оңтүстік буддизмі" – Үндістан, Шри-Ланка және құрлықтағы және теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде, әсіресе Камбоджада, Индонезияда, Лаоста, Мьянмада (Бурма), Таиландта және Вьетнамда қалыптасқан буддизм дәстүрлерін білдіреді. Оңтүстік буддистерін негізінен Пали канонына, монахтыққа және оның кең таралған монастырлық ережелеріне, медитацияға және ритуалдық тәжірибелерге қатаң ұстанулары байланыстырады. Оңтүстік буддизмі Пали жазбалары мен түсіндірмелерінің оның мәтіндік құқылы екендігінде келіседі, ал берік монахтық дәстүр аскетизммен, бойдақшылықпен және бас тарту практикасымен (өмір сүрудің ең жақсы жолы саналады) бірге, жақтастарына дүниелік мәселелерге немқұрайлы қарауға және барлық назарын тек медитациялық техникалар мен діни тәжірибелерге жұмылдыруға мүмкіндік береді, осылайша бостандыққа қол жеткізеді. Оңтүстік буддизмінің монастырлық ордендері қатаң бойдақ болу ережесімен, бейтараптықпен және монастырлық тәртіппен сипатталады. Әр мектептің өзіндік доктриналық ұстанымдары немесе белгілі бір тәжірибелердегі мамандануы бар, бірақ ежелгі буддалық ордендердегідей, қатаң секталық шекаралар жоқ. Бұл тармақтың буддизмі кейінгі Үндістан буддизмінің, әсіресе Пала әулетінен (8-12 ғасырларда Бенгалия мен Бихарды билеген), буддалық монахтық білімі, Махаяна философиясы және тантрикалық дәстүрлерді қамтиды. Онда тибет тіліндегі жазбалар мен түсіндірмелердің үлкен жиынтығы сақталады, оның ішінде санскрит әдебиетінен жасалған аудармалардың толық жинағы және кең көлемдегі жергілікті әдебиеттер бар.

Азиядағы Махаяна және Тхеравада

Бұл терминдердің қолданылуы мен мағынасы Азиядағы буддизмнің әртүрлі мектептерінің қазіргі жағдайын ғана көрсетеді, тіпті бұл да толық емес. Қазіргі уақытта Оңтүстік-Шығыс Азияда Тхеравада басым болса, 13 ғасырға дейін бұл аймақта Махаяна да кең таралған. Оңтүстік-Шығыс Азия буддизмінде Махаянаның кейбір ұғымдарының сақталуы (мысалы, Таиландтағы Авалокитсвараның бір түрі – Локешвараға табыну) «Оңтүстік буддистік» әлемде Махаяна идеологиясының ертеде болғанын көрсетеді. Оңтүстік-Шығыс Азия мен Үндістан арасындағы байланыс Махаяна және Ваджраяна дәстүрлерінен, сондай-ақ Тхеравада мен басқа да ерте буддистік мектептерден түрлі ілімдер, реликвиялар мен мәтіндерді Оңтүстік-Шығыс Азияға әкелді. Үндістанда буддизмнің әлсіреуінен кейін ғана Тхеравада буддизмі Оңтүстік-Шығыс Азияда басымдыққа ие болды, ал Шри-Ланка жаңа мәтіндер мен ұстаздардың көзі ретінде Үндістанның орнын басты. Буддизмнің Үндістаннан Шығыс Азияға таралу кезінде кейбір Оңтүстік Азия монастырларында Махаяна және Махаяна емес монахтардың бірге тұрғаны туралы тарихи мәліметтер «Солтүстік» аймақтарындағы буддизмнің түрі көптеген Махаяна емес ықпалдарды сақтап қалғанын көрсетеді. Сонымен қатар, Қытай мен Шығыс Азияның кейбір аймақтарында (әсіресе Оңтүстік Қытайда) Махаяна емес буддизм түрлері кейде басым болды. Вьетнам – Солтүстік және Оңтүстік буддистік мектептерінің арасындағы шекаралық аймақта орналасқан ерекше жағдай. Күтілгендей, вьетнамдық буддизмде Махаяна және Тхераваданың күшті ықпалы байқалады.