Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хамаса (арабша حماسة – батылдық) – 9 ғасырда Әбу Тамам жинақтаған исламға дейінгі араб поэзиясының он кітаптан тұратын антологиясы. Асмаият, Муфадалия, Джамарат Аш’ар әл-Араб және Муаллақатпен қатар, Хамаса ерте араб поэзиясының маңызды көздерінің бірі саналады. Бұл еңбек ерекшелігі – араб поэзиясы бойынша филолог емес, ақын алғаш рет жинақ құрастырғандықтан және Хамаса әдеби жанрының алғашқы туындысы болғандықтан бағалы. Жинақтың бірінші және ең ірі бөлімі – әл-Хамаса (батырлық), осы типтегі басқа да бірнеше антологияларға ат берген. Антологияда барлығы 884 өлең бар, олардың көпшілігі тақырып бойынша топтастырылған, ұзақ өлеңдердің қысқа үзінділерінен құралған. Өлеңдердің таңдамалары исламға дейінгі, исламдық және ерте Аббасид дәуірлеріне жатады, бірақ олардың кейбіреулерін Әбу Тамамның өзі жазған. Жиынтақтағы ең көне өлеңдердің бірі – 534 жылға дейін аяқталған қырық жылдық Басус соғысы туралы. Аббасид халифалары тұсында өмір сүрген Әбу Тамамның өзіне қатысты он алтыдан аспайтын үзінділер бар. Хамаса шамамен 835 жылы Әбу Тамам Иранның Хамадан қаласында тұрғанда, онда өте жақсы кітапханаға қол жеткізген кезде жинақталған. Ол тез арада классикалық туынды ретінде танылды. Саладин оны жатқа білген деген аңыз бар.
Ḥamāsah (from Arabic حماسة valour) is a well known ten book anthology of pre Islamic Arabic poetry, compiled in the 9th century by Abu Tammam. Along with the Asma'iyyat, Mufaddaliyat, Jamharat Ash'ar al Arab, and Mu'allaqat, Hamasah is considered one of the primary sources of early Arabic poetry. The work is especially important for having been the first Arabic anthology compiled by a poet and not a philologist and is the first in the Hamasah literary genre. The first and largest section of the work, al ḥamāsah (valour), provides the name for several other anthologies of this type. The anthology contains a total of 884 poems, most of which are short extracts of longer poems, grouped by subject matter. The selections date back to pre Islamic, Islamic and early 'Abbasid times, although some are personally by Abu Tammam. Perhaps the oldest in the collection are those relating to the forty year long Basus War, which ended about 534 CE. Of the period of the Abbasid caliphs, under whom Abū Tammām himself lived, there are probably not more than sixteen fragments. The Ḥamāsah was probably compiled around 835 CE, while Abū Tammām was staying at Hamadan in Iran, where he had access to a very good library. It quickly acquired the status of a classic work. Saladin is said to have known it by heart.
Талдау
Чарльз Лайлдың төмендегі талдауы 1911 жылғы «Британ энциклопедиясының» он бірінші басылымы үшін жазылған. Көптеген өлеңдер спонтанды немесе жағдайға орай туындаған туындылар класына жатады, олар қасидалардан немесе мұқият аяқталған одалардан ерекшеленеді. Соңғылары салыстырулармен және ұзақ сипаттамалармен толы, онда ақынның шеберлігі өте көп өнер мен тапқырлықпен көрсетіледі, ал «Хамаса» өлеңдері қысқа, тікелей және көбінесе салыстырулардан бос; өтулер оңай, метафоралар қарапайым және өлеңнің мақсаты анық көрсетілген. Әбу Тамам осы стильде туындыларды іздегендіктен, өзінің жинағын құрастырғанда ежелгі дәуірдің ең танымал ақындарынан көбінесе үзінділер таңдамаған. «Хамасада» Имру әл-Қайсқа ешбір өлең кездеспейді, сондай-ақ Аль-Кама әл-Фаһл, Зухайр немесе Аʽшадан да жоқ; Аль-Набиға тек төрт және үш тармақты екі өлеңмен ғана ұсынылған; ʽАнтара төрт тармақты екі өлеңмен; Тарафа бес тармақты бір өлеңмен; Лабид үш тармақты бір өлеңмен; және Амр ибн Күлтум төрт тармақты бір өлеңмен ұсынылған. Сондықтан жинақ негізінен кішігірім ақындардың антологиясы болып табылады және (кем дегенде, ежелгі өлеңдерге қатысты) поэзиялық сөздің жалпы орташа деңгейін көрсетеді, сол кезде әрбір шөл даласының жауынгері өлеңмен сөйлеуді күнделікті әдетке айналдырған. Алайда, бұл сипаттамадан маңызды ерекшелік – әйелдер мен махаббат туралы өлеңдер жинағы «Наси». Араб поэзиясының классикалық дәуірінде барлық қасидалар, мақсаты қандай болмасын, әйелдер мен олардың сұлулығын атаудан басталуы керек еді, өйткені бұрынғы сыншылардың айтуынша, тыңдаушылардың жүректері жұмсарып, ақын ашқысы келген тақырыпқа мейіріммен қарауы тиіс. Сондықтан бұл бөлімдегі үзінділер әдетте қасидалардың бастапқы тармақтарынан алынған; егер олай болмаса, олар негізінен ерте ислам кезеңінің туындылары, онда тек эротикалық поэзия мектебі (оның ең көрнекті өкілі – Умар ибн Әби Рабиа) пайда болды. Құрастырушы өзінің заманындағы белгілі ақын болған, Мұсылман империясының көптеген провинцияларын аралап, мақтау өлеңдерімен ақша және даңқ тапқан. Ол шамамен Хорсанға барды, сол кезде Абдалла ибн Таһир билік еткен, оны мақтады және ол оған сыйлық берді; үйіне қайтар жолда Хамадан арқылы өтті және Саламаның ұлы Әбу әл-Уафаның қонағы ретінде көптеген айлар бойы тоқтатылды, ал қардың күшті жауыны жолды жапты. Хамадан қаласында Әбу Таммам Әбу әл-Уафаның кітапханасында тапқан материалдардан бес поэзиялық туынды жинақтады немесе құрастырғысы келді, олардың бірі – «Хамаса». Бұл жинақ Әбу әл-Уафа отбасында құнды мұра ретінде сақталды, олардың жағдайы нашарлағанда, ол Динаварлық Абу әл-ʽАуадилдің қолына өтті, ол оны Исфаханға алып барды және қаланың білімді адамдарына таныстырды. «Хамасаның» ежелгі аңыздардың қоймасы, пұтқа табыну дәуірінің әдет-ғұрыптары мен арабтардың ертедегі қарапайымдығы туралы сенімді мәліметтердің сақталымы ретіндегі құндылығын бағалау қиын. Оның формасы мен мазмұны жағынан таңдауындағы жоғары сапасы таң қалдырады және Әбу Таммам өзінің туындыларында емес, ежелгілерден алынған үзінділерді таңдауда ақын ретінде жоғары қасиеттерін көрсеткендігі айтылды. «Хамасаның» үлгісі болып табылатын поэзияның ең басты ерекшелігі – оның шындыққа жанасуы, жасандылықтан және әңгімелерден бос болуы, әншілердің өздері ән салған барлық нәрсені бірінші қолынан сезінгендігі. Жинақтың тарихи маңызы зор, бірақ ең бастысы, одан мықты және ержүрек мінездің, құмарлық пен шайқастың ауыр өмірінің, қорқыныш пен жомарттықтың, құлдыққа деген жек көрушіліктің толық бейнесі көрінеді, бұл Персия, Мысыр және Византия өркениеттеріне жаңа өмірдің толқынымен исламды таратушы батыр ұрпақтың ерекшелігі. Ол қаһармандық дәуірдің, оның қатыгездігі мен ысырапшылдығының, сондай-ақ оның күш-қуаты мен сұлулығының нағыз белгісін таңбалайды.
The following analysis, by Charles Lyall, was written for the Encyclopædia Britannica Eleventh Edition (1911). Most of the poems belong to the class of extempore or occasional utterances, as distinguished from qaṣīdas, or elaborately finished odes. While the latter abound with comparisons and long descriptions, in which the skill of the poet is exhibited with much art and ingenuity, the poems of the Ḥamāsa are short, direct and for the most part free from comparisons; the transitions are easy, the metaphors simple, and the purpose of the poem clearly indicated. It is due probably to the fact that this style of composition was chiefly sought by Abū Tammām in compiling his collection that he has chosen hardly anything from the works of the most famous poets of antiquity. Not a single piece from Imru' al Qais occurs in the Ḥamāsa, nor are there any from Alqama al Fahl, Zuhayr or Aʽshā; Al Nabigha is represented only by two pieces of four and three verses respectively; ʽAntara by two pieces of four verses each; Tarafa by one piece of five verses; Labīd by one piece of three verses; and Amr ibn Kulthum by one piece of four verses. The compilation is thus essentially an anthology of minor poets, and exhibits (so far at least as the more ancient poems are concerned) the general average of poetic utterance at a time when to speak in verse was the daily habit of every warrior of the desert. To this description, however, there is an important exception in the book entitled an Nasī, containing verses relating to women and love. In the classical age of Arab poetry it was the established rule that all qasidas, whatever their purpose, must begin with the mention of women and their charms, in order, as earlier critics said, that the hearts of the hearers might be softened and inclined to regard kindly the theme which the poet proposed to unfold. The fragments included in this part of the work are therefore generally taken from the opening verses of qasidas; where this is not the case, they are chiefly compositions of the early Islamic period, when the school of exclusively erotic poetry (of which the greatest representative was Umar ibn Abi Rabi'ah) arose. The compiler was himself a distinguished poet in the style of his day, and wandered through many provinces of the Muslim empire earning money and fame by his skill in panegyric. About he went to Khorasan, then ruled by Abdallah ibn Tahir, whom he praised and by whom he was rewarded; on his journey home he passed through Hamadan, and was there detained for many months a guest of Abu l Wafā, son of Salama, the road onward being blocked by heavy falls of snow. During his residence at Hamadan, Abu Tammam is said to have compiled or composed, from the materials which he found in Abu l Wafā's library, five poetical works, of which one was the Hamasah. This collection remained as a precious heirloom in the family of Abu l Wafā until their fortunes decayed, when it fell into the hands of a man of Dinavar named Abu l ʽAwādhil, who carried it to Isfahan and made it known to the learned of that city. The worth of the Hamasah as a storehouse of ancient legend, of faithful detail regarding the usages of the pagan time and early simplicity of the Arabs, can hardly be exaggerated. The high level of excellence which is found in its selections, both as to form and matter, is remarkable, and caused it to be said that Abu Tammam displayed higher qualities as a poet in his choice of extracts from the ancients than in his own compositions. What strikes us chiefly in the class of poetry of which the Hamasah is a specimen, is its exceeding truth and reality, its freedom from artificiality and hearsay, the evident first hand experience which the singers possessed of all of which they sang. For historical purposes the value of the collection is not small; but most of all there shines forth from it a complete portraiture of the hardy and manful nature, the strenuous life of passion and battle, the lofty contempt of cowardice, niggardliness and servility, which marked the valiant stock who bore Islam abroad in a flood of new life over the civilizations of Persia, Egypt and Byzantium. It has the true stamp of the heroic time, of its cruelty and wantonness as of its strength and beauty.
Кейінгі түсініктеме
Энциклопедияшы Катип Челеби (Хажи Халифа деп те белгілі) жиырмадан кем емес түсініктемелерді тізімдеген. Олардың ең ертесі – 257 жылы қайтыс болған Абу Рияш (немесе ар Риаши), оның үзінділері, көбінесе өлеңдердің жазылған жағдайларын түсіндіру мақсатында, Тибризи жиі келтірген. Одан кейін грамматик Әбу әл-Фатх ибн әл-Джинни (392 жылы қайтыс болды), сосын Исфахандық Әбу Әли әл-Марзуки (421 жылы қайтыс болды) келді. Әбу Закарийя Яхия Тибризидің (421-502 жж.) түсіндірмесі негізінен Әл-Марзукидің түсіндірмесіне сүйенген, оны Георг Фрейтаг латын тіліне аудармасымен және түсініктемелерімен бірге (1828–1851) жариялаған. Бұл монументалды еңбек, өмірлік еңбек, араб әдебиетінің классикалық дәуірі туралы мол мәліметтердің қазынасы. Фридрих Реккерт (Штутгарт, 1846) «Хамасаны» неміс тіліне аударған, ол шығармаға тән барлық өлеңдерді аудармаған ғана емес, Тибризидің түсіндірмелерінде, сондай-ақ Зухайрдың «Муаллақаты», ʽАнтара, дәстүрлі Аль Шанфараның «Ламият әл-ʽАраб» және Зухайр ұлы Каабтың «Банат Суʽад» өлеңдерінен алынған көптеген фрагменттерді де қосты. Сэр Чарльз Лайл 1885 жылы Лондонда түпнұсқаның ырғақтарын ұстануға тырысқан аудармалардың шағын жинағын жариялады. Әбу Тамамның жинағына ұқсас, «Хамаса» деп аталатын бірнеше жинақтар бар. Олардың ең танымал және ең ертесі – Бухтуридің «Хамасасы» (284 жылы қайтыс болды), оның Лейден университетінің кітапханасындағы бірегей қолжазбасы 1909 жылы фотолитография арқылы қайта басылды. Катип Челеби Әбу Тамамның жинағының үлгісі бойынша құрылған осы аттас тағы төрт еңбек туралы айтқан. Бұлардан өзге, Абу л-ʽАла әл-Маʽарри (429 жылы қайтыс болды) «Хамасат ар-Рах» («Шарап Хамасасы») атты еңбек жазған.
No fewer than twenty commentaries were enumerated by the encylopaedist Kâtip Çelebi (also known as Ḥājjī Khalīfa). Of these the earliest was by Abū Riyāsh (otherwise ar Riyāshī), who died in 257 AH; excerpts from it, chiefly in elucidation of the circumstances in which the poems were composed, were frequently given by at Tibrīzī. He was followed by the grammarian Abu l Fatḥ ibn al Jinnī (died 392 AH), and later by Abu Ali al Marzuqi of Isfahan (died 421 AH). Upon al Marzuqi's commentary is chiefly founded that of Abu Zakarīyā Yaḥyā at Tibrīzī (421 AH502), which was published by Georg Freytag, together with a Latin translation and notes (1828–1851). This monumental work, the labour of a life, is a treasure of information regarding the classical age of Arab literature. The Hamasah was rendered into German verse by Friedrich Rückert (Stuttgart, 1846), who not only gave translations of almost all the poems proper to the work, but added numerous fragments drawn from other sources, especially those occurring in the scholia of at Tibrīzī, as well as the Mu'allaqat of Zuhayr and ʽAntara, the Lamiyyat al 'Arab traditionally by Al Shanfara, and the Bānat Suʽād of Ka'b, son of Zuhayr. A small collection of translations, chiefly in metres imitating those of the original, was published in London by Sir Charles Lyall in 1885. Several collections of a similar kind to Abu Tammam's, also called Ḥamāsa, exist. The best known and earliest of these is the Ḥamāsa of Buhturi (died 284 AH), of which the unique manuscript in the Leiden University Library was reproduced by photolithography in 1909. Four other works of the same name, formed on the model of Abu Tammam's compilation, were mentioned by Kâtip Çelebi. Besides these, a work entitled Ḥamasat ar Rāh ("the Ḥamāsa of wine") was composed by Abu l ‘Alāal–Ma‘arrī (died 429 AH).