Кіріспе

Хамаса (арабша حماسة – батылдық) – 9 ғасырда Әбу Тамам жинақтаған исламға дейінгі араб поэзиясының он кітаптан тұратын антологиясы. Асмаият, Муфадалия, Джамарат Аш’ар әл-Араб және Муаллақатпен қатар, Хамаса ерте араб поэзиясының маңызды көздерінің бірі саналады. Бұл еңбек ерекшелігі – араб поэзиясы бойынша филолог емес, ақын алғаш рет жинақ құрастырғандықтан және Хамаса әдеби жанрының алғашқы туындысы болғандықтан бағалы. Жинақтың бірінші және ең ірі бөлімі – әл-Хамаса (батырлық), осы типтегі басқа да бірнеше антологияларға ат берген. Антологияда барлығы 884 өлең бар, олардың көпшілігі тақырып бойынша топтастырылған, ұзақ өлеңдердің қысқа үзінділерінен құралған. Өлеңдердің таңдамалары исламға дейінгі, исламдық және ерте Аббасид дәуірлеріне жатады, бірақ олардың кейбіреулерін Әбу Тамамның өзі жазған. Жиынтақтағы ең көне өлеңдердің бірі – 534 жылға дейін аяқталған қырық жылдық Басус соғысы туралы. Аббасид халифалары тұсында өмір сүрген Әбу Тамамның өзіне қатысты он алтыдан аспайтын үзінділер бар. Хамаса шамамен 835 жылы Әбу Тамам Иранның Хамадан қаласында тұрғанда, онда өте жақсы кітапханаға қол жеткізген кезде жинақталған. Ол тез арада классикалық туынды ретінде танылды. Саладин оны жатқа білген деген аңыз бар.

Талдау

Чарльз Лайлдың төмендегі талдауы 1911 жылғы «Британ энциклопедиясының» он бірінші басылымы үшін жазылған. Көптеген өлеңдер спонтанды немесе жағдайға орай туындаған туындылар класына жатады, олар қасидалардан немесе мұқият аяқталған одалардан ерекшеленеді. Соңғылары салыстырулармен және ұзақ сипаттамалармен толы, онда ақынның шеберлігі өте көп өнер мен тапқырлықпен көрсетіледі, ал «Хамаса» өлеңдері қысқа, тікелей және көбінесе салыстырулардан бос; өтулер оңай, метафоралар қарапайым және өлеңнің мақсаты анық көрсетілген. Әбу Тамам осы стильде туындыларды іздегендіктен, өзінің жинағын құрастырғанда ежелгі дәуірдің ең танымал ақындарынан көбінесе үзінділер таңдамаған. «Хамасада» Имру әл-Қайсқа ешбір өлең кездеспейді, сондай-ақ Аль-Кама әл-Фаһл, Зухайр немесе Аʽшадан да жоқ; Аль-Набиға тек төрт және үш тармақты екі өлеңмен ғана ұсынылған; ʽАнтара төрт тармақты екі өлеңмен; Тарафа бес тармақты бір өлеңмен; Лабид үш тармақты бір өлеңмен; және Амр ибн Күлтум төрт тармақты бір өлеңмен ұсынылған. Сондықтан жинақ негізінен кішігірім ақындардың антологиясы болып табылады және (кем дегенде, ежелгі өлеңдерге қатысты) поэзиялық сөздің жалпы орташа деңгейін көрсетеді, сол кезде әрбір шөл даласының жауынгері өлеңмен сөйлеуді күнделікті әдетке айналдырған. Алайда, бұл сипаттамадан маңызды ерекшелік – әйелдер мен махаббат туралы өлеңдер жинағы «Наси». Араб поэзиясының классикалық дәуірінде барлық қасидалар, мақсаты қандай болмасын, әйелдер мен олардың сұлулығын атаудан басталуы керек еді, өйткені бұрынғы сыншылардың айтуынша, тыңдаушылардың жүректері жұмсарып, ақын ашқысы келген тақырыпқа мейіріммен қарауы тиіс. Сондықтан бұл бөлімдегі үзінділер әдетте қасидалардың бастапқы тармақтарынан алынған; егер олай болмаса, олар негізінен ерте ислам кезеңінің туындылары, онда тек эротикалық поэзия мектебі (оның ең көрнекті өкілі – Умар ибн Әби Рабиа) пайда болды. Құрастырушы өзінің заманындағы белгілі ақын болған, Мұсылман империясының көптеген провинцияларын аралап, мақтау өлеңдерімен ақша және даңқ тапқан. Ол шамамен Хорсанға барды, сол кезде Абдалла ибн Таһир билік еткен, оны мақтады және ол оған сыйлық берді; үйіне қайтар жолда Хамадан арқылы өтті және Саламаның ұлы Әбу әл-Уафаның қонағы ретінде көптеген айлар бойы тоқтатылды, ал қардың күшті жауыны жолды жапты. Хамадан қаласында Әбу Таммам Әбу әл-Уафаның кітапханасында тапқан материалдардан бес поэзиялық туынды жинақтады немесе құрастырғысы келді, олардың бірі – «Хамаса». Бұл жинақ Әбу әл-Уафа отбасында құнды мұра ретінде сақталды, олардың жағдайы нашарлағанда, ол Динаварлық Абу әл-ʽАуадилдің қолына өтті, ол оны Исфаханға алып барды және қаланың білімді адамдарына таныстырды. «Хамасаның» ежелгі аңыздардың қоймасы, пұтқа табыну дәуірінің әдет-ғұрыптары мен арабтардың ертедегі қарапайымдығы туралы сенімді мәліметтердің сақталымы ретіндегі құндылығын бағалау қиын. Оның формасы мен мазмұны жағынан таңдауындағы жоғары сапасы таң қалдырады және Әбу Таммам өзінің туындыларында емес, ежелгілерден алынған үзінділерді таңдауда ақын ретінде жоғары қасиеттерін көрсеткендігі айтылды. «Хамасаның» үлгісі болып табылатын поэзияның ең басты ерекшелігі – оның шындыққа жанасуы, жасандылықтан және әңгімелерден бос болуы, әншілердің өздері ән салған барлық нәрсені бірінші қолынан сезінгендігі. Жинақтың тарихи маңызы зор, бірақ ең бастысы, одан мықты және ержүрек мінездің, құмарлық пен шайқастың ауыр өмірінің, қорқыныш пен жомарттықтың, құлдыққа деген жек көрушіліктің толық бейнесі көрінеді, бұл Персия, Мысыр және Византия өркениеттеріне жаңа өмірдің толқынымен исламды таратушы батыр ұрпақтың ерекшелігі. Ол қаһармандық дәуірдің, оның қатыгездігі мен ысырапшылдығының, сондай-ақ оның күш-қуаты мен сұлулығының нағыз белгісін таңбалайды.

Кейінгі түсініктеме

Энциклопедияшы Катип Челеби (Хажи Халифа деп те белгілі) жиырмадан кем емес түсініктемелерді тізімдеген. Олардың ең ертесі – 257 жылы қайтыс болған Абу Рияш (немесе ар Риаши), оның үзінділері, көбінесе өлеңдердің жазылған жағдайларын түсіндіру мақсатында, Тибризи жиі келтірген. Одан кейін грамматик Әбу әл-Фатх ибн әл-Джинни (392 жылы қайтыс болды), сосын Исфахандық Әбу Әли әл-Марзуки (421 жылы қайтыс болды) келді. Әбу Закарийя Яхия Тибризидің (421-502 жж.) түсіндірмесі негізінен Әл-Марзукидің түсіндірмесіне сүйенген, оны Георг Фрейтаг латын тіліне аудармасымен және түсініктемелерімен бірге (1828–1851) жариялаған. Бұл монументалды еңбек, өмірлік еңбек, араб әдебиетінің классикалық дәуірі туралы мол мәліметтердің қазынасы. Фридрих Реккерт (Штутгарт, 1846) «Хамасаны» неміс тіліне аударған, ол шығармаға тән барлық өлеңдерді аудармаған ғана емес, Тибризидің түсіндірмелерінде, сондай-ақ Зухайрдың «Муаллақаты», ʽАнтара, дәстүрлі Аль Шанфараның «Ламият әл-ʽАраб» және Зухайр ұлы Каабтың «Банат Суʽад» өлеңдерінен алынған көптеген фрагменттерді де қосты. Сэр Чарльз Лайл 1885 жылы Лондонда түпнұсқаның ырғақтарын ұстануға тырысқан аудармалардың шағын жинағын жариялады. Әбу Тамамның жинағына ұқсас, «Хамаса» деп аталатын бірнеше жинақтар бар. Олардың ең танымал және ең ертесі – Бухтуридің «Хамасасы» (284 жылы қайтыс болды), оның Лейден университетінің кітапханасындағы бірегей қолжазбасы 1909 жылы фотолитография арқылы қайта басылды. Катип Челеби Әбу Тамамның жинағының үлгісі бойынша құрылған осы аттас тағы төрт еңбек туралы айтқан. Бұлардан өзге, Абу л-ʽАла әл-Маʽарри (429 жылы қайтыс болды) «Хамасат ар-Рах» («Шарап Хамасасы») атты еңбек жазған.