Сахара аймағындағы Харатин этносы және олардың тарихы

Кіріспе

Африкадағы этникалық топ
жүнге негізделген толтыру

Харатиндер (حراطين, жекеше Харттани), сондай-ақ Харатин немесе Харратин деп те жазылады, – Батыс Сахель және Оңтүстік-Батыс Магрибінде қоныстанған этникалық топ. Харатиндер көбінесе қазіргі Мавританияда (онда олар көпшілікті құрайды), Мароккода, Батыс Сахарада және Алжирде кездеседі. Тунис пен Ливияда оларды Швашин (Шуачин, Шоуачин; жекеше: Швашин, Шоучан) деп атайды. Харатиндер Магрибтік араб диалектілерімен қатар түрлі бербер тілдерінде сөйлейді. Олар дәстүрлі түрде бұрынғы Сахара аймағының құлдарының ұрпақтары ретінде сипатталады. Олар Мавританиядағы ең ірі этнолингвистикалық топты құрайды, халықтың 40% құрайды (шамамен 1,5 миллион). Араб-бербер Магрибінің кейбір аймақтарында оларды кейде «әлеуметтік жағынан ерекшеленетін жұмысшы класы» деп атайды. Харатиндер кейбір Магриб елдерінде әлеуметтік оқшауланған, тек Харатиндер ғана тұратын геттоларда өмір сүреді. Олар көбінесе бұрынғы құлдардың немесе құлдар ұрпақтарының эндогамдық тобы ретінде қарастырылады. Дәстүрлі түрде көптеген Харатиндер ауыл шаруашылығында жұмыс істеген – іріктеушілер, малшылар және мерзімілі жұмысшылар. Бұл сөз араб тілінде жоқ және Бени Хассан келгенге дейін Санхаджа және Зената тайпалары қолданған. Басқалары бұл сөздің араб тіліндегі al-Hurr al-Thani немесе «екінші дәрежелі» (бос адамдардың екінші тобы) фразасынан шыққан деп санайды. Алайда, ешқайсысының нақты дәлелі жоқ. Дегенмен, Мавританияда, шамамен 1,5 миллион Харатин тұрады, олар жеке этникалық идентитітін қалыптастырды. Олар тарихи түрде құлдық статусын және отбасылық кәсібін мұра етіп алған, эндогамды және әлеуметтік жағынан оқшауланған. Олар Марокко сұлтаны Исмаил Ибн Шарифтің (өзінің анасы Харатин болған) міндетті әскери қызметке алуының жиі нысаны болды, себебі ол Магрибтегі басқа араб немесе бербер топтарына әлеуметтік немесе мәдени байланысы жоқ әскер құруға тырысты. Ол сол кезде Мароккода болған еңбекке жарамды Харатин және ‘Абидтің көп бөлігін әскери қызметке шақырды. Бұл әскер Ибн Шарифтің билігін нығайту үшін бірқатар соғыстарға мәжбүр етілді.

The Haratin (حراطين, singular Ḥarṭānī), also spelled Haratine or Harratin, are an ethnic group found in western Sahel and southwestern Maghreb. The Haratin are mostly found in modern Mauritania (where they form a plurality), Morocco, Western Sahara, and Algeria. In Tunisia and Libya, they are referred to as Shwashin (Chouachin, Chouachine; singular: Shwashin, Chouchan). The Haratin speak Maghrebi Arabic dialects as well as various Berber languages. They have traditionally been characterized as the descendants of former Sub Saharan slaves. They form the single largest defined ethnolinguistic group in Mauritania where they account for 40% of the population (~1.5 million). In parts of Arab Berber Maghreb, they are sometimes referred to as a "socially distinct class of workers". The Haratin have been, and still commonly are socially isolated in some Maghrebi countries, living in segregated, Haratin only ghettos. They are commonly perceived as an endogamous group of former slaves or descendants of slaves. Traditionally, many Haratin have held occupations in agriculture – as serfs, herdsmen, and indentured workers. This word is absent from the Arabic language and has been used by the Sanhaja tribe and Zenata tribe before the arrival of the Beni Ḥassān. Others claim it comes from the Arabic phrase al Hurr al Thani or second class (second group of free people). Neither of these claims have much proof. In Mauritania, however, where there are nearly 1.5 million Haratin, they have developed a separate sense of ethnic identity. They have historically inherited their slave status and family occupation, have been endogamous, and socially segregated. They became a common target of mandatory conscription by the Moroccan ruler Sultan Ismail Ibn Sharif (himself having a Haratin mother) as he sought to build a military that had no social or cultural attachment to any other Arab or Berber group in Maghreb. He conscripted the majority of able bodied male Haratin and 'Abid that were present in Morocco at the time. This army was then commonly coerced into a series of wars in order to consolidate Ibn Sharif's power.

Мавритания

Мавританияда харатиндер ең ірі этникалық топтардың бірі болып табылады және Мавритания халқының 40%-ын құрайды. Оларды кейде "бейдан" немесе "ақ морттарға" қарсы "қара морттар" деп атайды. Мавританияның харатиндері негізінен хасания араб тілінде сөйлейді. Батыс Африка зерттеулеріне маманданған антрополог Джозеф Хеллвегтің мәлімдемесіне сәйкес, Мавританияның харатиндері тарихи тұрғыдан 14-16 ғасырлар аралығында бедуин дәстүрінен пайда болған иерархиялық әлеуметтік топтың бір бөлігі болған. "Хассан" соғыс және саясатқа қатысты кәсіптерді монополияласа, "Зуая" (Зауая) діни рөлдерді, ал "Бидан" (ақ морттар) мүлікті иеленген және құлдарды (харатиндер, қара морттар) ұстаған. Бұл топтардың әрқайсысы өзгермейтін касталар болып, эндогамиялық принципке бағынған, мұрагерлік кәсіптері болған. Ал жоғары топтар Мавритания қоғамының төменгі топтарынан салық (хорма) жинап, оларды әлеуметтік жағынан төмен санап, жер мен қару иелену құқығынан айырған, осылайша әлеуметтік-экономикалық жабық жүйе құрған. 1981 жылы Мавританияда құлдық ресми түрде жойылды. Алайда, ресми рәсімдерге, жойылғандыққа және жаңа заңдарға қарамастан, харатиндерге қатысты кемсітушілік кеңінен таралған, көптеген адамдар практикалық тұрғыдан құлдықта қалып, көптегендер бұрынғы қожайындарына тәуелділіктің түрлі формаларында өмір сүреді. Amnesty International 1994 жылы 90 000 харатин әлі де өз қожайындарының "мүлігі" ретінде өмір сүріп жатқанын хабарлады. Бұл есепте Мавританиядағы құлдық морттардың дәстүрлі жоғары тобының ішінде ең көп таралғаны айтылған. Мавритания билігінің мәлімдемесіне сәйкес, қожайын мен құл арасындағы қарым-қатынас өзара келісімге негізделген. Бірақ БҰҰ және адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар бұл позицияны күмәнді санады. Харатиндер марокколық қоғамның құлдық тобы болып табылады. Африка зерттеулеріне маманданған тарих профессоры Шуки Эль Хамельдің сөзіне сәйкес, марокколық харатиндер – ғасырлар бойы Сахара арқылы күшпен тасымалданып, марокколық құл сауда нарықтарында сатылған Батыс Африканың қара нәсілді халқының диаспорасы. Олар ұрпақтан-ұрпаққа Исламның басым түсінігіндегі арабтық құндылықтарды сіңіріп, өздерін этникалық немесе туған тобына қарағанда мұсылман марокколықтар деп санайды. Дегенмен, олардың шығу тегі мен этнографиясы туралы тарихи мәліметтер жетіспейді, сондықтан бірнеше гипотезалар жасалған. Ал ескі марокко әдебиетінде олар туралы айтылғанда, көбінесе олардың құл ретіндегі мәртебесіне және олардың иелерінің құқықтарына назар аударылады. Олардың қазіргі экономикалық және әлеуметтік шеттетілуі олардың тарихына және ауызша тарихтарына жаңа қызығушылықты оятты. Харатиндер тарихи тұрғыдан негізгі қоғамнан бөлек, ауылдық аймақтарда оқшауланған өмір сүрген. Харатиндердің әлеуметтік қабаттануы және олардың қоғамның басқа мүшелерімен қарым-қатынасы аңғарлар мен оазистерге байланысты өзгерген. Харатиндер техникалық тұрғыдан "бостандықтан айырылған, жартылай бостандыққа шыққан немесе бостандық алған" құлдар болса да, олар қоғамның басқа топтарымен салыстырғанда "төмен" саналған. Харатиндер Марокконың шеттетілген халқы болып қала береді, әлемдегі басқа да ұқсас топтар сияқты.

In Mauritania, the Haratin form one of the largest ethnic groups and account for as much as 40% of the Mauritanians. They are sometimes referred to as "Black Moors", in contrast to Beidane, or "White Moors". The Haratin of Mauritania also primarily spoke Hassaniya Arabic. The Haratin of Mauritania, according to anthropologist Joseph Hellweg, who specializes in West African studies, were historically part of a social caste like hierarchy that likely developed from a Bedouin legacy between the 14th and 16th century. The "Hassan" monopolized the occupations related to war and politics, the "Zwaya" (Zawaya) the religious roles, the "Bidan" (White Moors) owned property and held slaves (Haratins, Black Moors). Each of these were immovable castes, endogamous, with hereditary occupations and where the upper strata collected tribute (horma) from the lower strata of Mauritanian society, considered them socially inferior, and denied them the right to own land or weapons thereby creating a socio economically closed system. In 1981, Mauritania officially abolished slavery. However, even after the formalities, abolishment, and new laws, discrimination against Haratin is still widespread, and many continue to be, for all practical purposes, enslaved, while large numbers live in other forms of informal dependence on their former masters. Amnesty International reported that in 1994, 90,000 Haratine still lived as "property" of their master, with the report indicating that "slavery in Mauritania is most dominant within the traditional upper class of the Moors." According to Mauritanian officials, any master serf relationship is mutually consensual. This position has been questioned by the United Nations and human rights advocacy groups. Haratin have been the slave strata of the Moroccan society through its recorded history. The Moroccan Haritin, states Chouki El Hamel, a professor of history specializing in African Studies, are the diaspora of black West Africans who were forcefully transported across the Sahara and sold in Moroccan slave markets over centuries. They absorbed the "Arabo centric values in the dominant interpretation of Islam", states El Hamel, over the generations and they see themselves as Muslim Moroccans, rather than by their ethnic or native group. Yet, there has been a general lack of historical records about their origins and ethnography, leading to several constructed proposals, and their mention in older Moroccan literature is generally limited to their status as slaves and more focused on the rights on their owners. It is their contemporary economic and social marginalization that has awakened renewed interest in their history and their oral histories. The Haratins historically lived segregated from the main society, in a rural isolation. The social stratification of Haratin and their inter relationships with others members of the society varied by valley and oasis, but whether the Haratins were technically 'unfreed, semi freed, or freed' slaves, they were considered as "inferior" by other strata of the society. The Haratin remain a marginalized population of Morocco, just like other similar groups around the world.

Батыс Сахара

Human Rights Watch-тың мәліметінше, Марокко Полисарио Фронты басқаратын Оңтүстік-Батыс Алжирдегі Сахаралық босқындар лагерьлерінде құлдық кеңінен таралғанын алға тартады; Полисарио мұны жоққа шығарып, хабардар ету кампаниялары арқылы құлдықты жойғанын мәлімдейді. 2009 жылғы Human Rights Watch ұйымының жедел тергеу есебі лагерьдегі аз ғана топты құрайтын қара терілі Сахаралықтармен сұхбаттасты; олар кейбір "қаралардың" "ақтарға" "қарастырылатынын", бірақ бұл қарастыру тек қыздарға үйлену құқығын "беру" арқылы көрінетінін айтты. Яғни, қара түсті қызға үйлену үшін "иесінен" рұқсат алу қажет. Бұл рұқсат болмаса, қади неке қия алмайды.

Алжир

Алжир Сахарасында Франция отарлау кезінде маргиналданған хараттар ел тәуелсіздік алғаннан кейін әлеуметтік және саяси прогреске қол жеткізді. Бұл интеграция азаттық соғысы барысында басталды; эмансипация туралы идеялар мен мемлекеттік расизмнің жоқтығы, алжир ұлтшылдығының дәстүрін құрайтын бұл факторлар, осы әлеуметтік топты жұмылдыруға септігін тигізді. Білім арқылы әлеуметтік жетістікке қол жеткізу, бұрынғы хараттарға жергілікті қауымдастықтарда өкілдік құруға және ең беделді лауазымдарға ие болуға мүмкіндік берді.