Кіріспе

Қытай тарихындағы ежелгі этнос Ди (ді; < Шығыс Хань қытайшасы *tei < Ескі қытайша (B S): *tˤij) – Қытайдың батысында өмір сүрген ежелгі халық. Олар Солтүстік Қытайда билікті басып алған «Бес варвар» деп аталатын халықтардың бірі ретінде ең жақсы танымал, бұл оқиға Он алты патшалық дәуірінде болған. Бұл этносты ертерек Ди (狄) есімімен шатастыруға болмайды, себебі ол ертерек Чжоу әулеті кезінде Солтүстік Қытайдағы байланысы жоқ көшпелі халықтарды білдіреді. Дилердің прототибеттік тектен шыққандығы айтылады, бірақ қытай ғалымдарының көпшілігі Дилер түркі тілінде сөйлегенін қабылдайды. Ба Ди (巴氐) – Дидің конг халқы (賨) деп аталатын басқа этностық топпен араласқан бір тармағы болды. Ескі қытай кітаптарында сақталған Дилерге тән бірнеше есімдер мен жер-су атаулары бар.

Шығу тегі

Көктем мен күз кезеңінде Ди халықтары қазіргі Ганьсу, Цинхай, Сычуань және Шэньси облыстарында қоныстанған. Олар мәдени жағынан Цян тайпаларымен байланысты болған, бірақ өзендердің аңғарларында шаруашылық жүргізіп, саз қабырғалы ағаш үйлерде тұрған. Цян халықтарының әңгімелерінде олар Геджи (戈基) тайпасымен туыс болуы мүмкін. III ғасырда Ди ішінде Ба Ди деп аталатын ерекше тармақ пайда болды. Ба Дилер бастапқыда Сычуаньнан көшіп келген Конг халқынан шыққан, Қытайдың солтүстік-батысына қоныс аударып, жергілікті Ди халқымен араласып кеткен. Ба Дидегі "Ба" атауы олардың ата-бабаларының шыққан жері – Ба аймағын көрсетеді.

Хан әулеті

111 жылы Хан әулеті жергілікті Ди тайпаларын жеңгеннен кейін Вуду әкімшілігін (武都郡; қазіргі Лонгнан, Гансу) құрды. Кейбір Ди тайпалары батысқа қарай Цинхай көліне қарай, аңғарларда қоныстану үшін қашып кетті, ал қалғандары Орталық жазықтарға таралып кетті. 108 жылы Ди тайпалары Хан әулетіне қарсы көтерілді, бірақ жеңіліске ұшырады, соның салдарынан Хан императоры Ву олардың бір бөлігін Цзюань әкімшілігіне көшірді. Хан әулетінің соңында Сингуоның (興國; қазіргі Циньань округі, Гансудың солтүстік-шығысы) Агуи (阿貴) және Ақ мойын Ди (白項氐) тайпасының Ян Цзяньуаны (楊千萬) сияқты Ди басшылары, Хан канцлері Цао Цаоға қарсы Ма Чаомен бірікті. Агуи Цао Цаоның генералы Сяо Юаньмен шайқаста қаза тапты, ал Цзяньуан И провинциясына қашты. Қалған Ди тайпаларының барлығы Цао Цаоға бағынды. 219 жылы Цао Цао Вудудан шамамен 50 000 Ди тайпасын Тяньшуй және Фуфенг әкімшіліктеріне көшірді, олардың өзінің қарсыласы Лю Бэймен одақтасуына жол бермеу үшін.

Цзинь әулеті, Он алты патшалық және Солтүстік және Оңтүстік әулеттер

Ди тайпалары IV ғасыр мен V ғасырдың басында он алты патшалықтың көп бөлігін құрған Бес варвардың бірі болды. Осы кезеңде Ди тайпалары Бұрынғы Цинь (351–394) және Кейінгі Лян (386–403) мемлекеттерін биледі, ал Ба Ди тайпалары Ченг Хан (304–347) мемлекетін биледі. Чжоучи (296–580) – Ди тайпалары басқарған тағы бір мемлекет болды, ол он алты патшалық және Солтүстік және Оңтүстік династиялар дәуірімен бірге өркендеді.

Чэнь-Хан (304347)

Бес варвардың көтерілісіне дейін Ди тайпасы, Солтүстік-Батыс Қытайдағы көптеген басқа көшпелі халықтармен бірге Батыс Цзинь әулетіне қарсы бірнеше көтерілістерге қатысты. 296 жылы Ди басшысы Цы Ванньян император деп жарияланды және төрт жылдық көтеріліс ұйымдастырды, ол Гуанчжун аймағын қиратты. Көптеген босқындар, оның ішінде Ба Ди, Ли Те, жағдайдың шатасуынан қашып, оңтүстікке, Ханжун мен Сычуаньға қашты. Ли Те босқындар отбасыларының өкілі болды, ал 301 жылы императорлық бұйрықпен босқындарды Гуанчжунға қайтаруға мәжбүрлегендіктен, Цзиньге қарсы көтерілді. 304 жылы Ли Те-нің ұлы Ли Сюнь провинциялық астана Чэндуды басып алып, он алты патшалықтың біріншісі және Солтүстік Қытайда орналасқан жалғыз Чэнь мемлекетін құрды. Бұл аймақ солтүстіктегі соғыстардан қашып келген босқындарға пана болды. Аймақта даосизм кең таралғандықтан, даос саңлағы Фань Чаншэн мемлекеттің алғашқы қанағат етушісі болып тағайындалды. Ли Сюнь бастапқыда патша атағын алды, ал 306 жылы император болып билік құрды. 338 жылы Ли Сюньның туысы Ли Шу төңкеріс жасап, Хан мемлекетін жариялады. Чэнь мен Ханды Ли әулеті басқарғандықтан, тарихшылар оларды бір мемлекет деп есептейді, сондықтан олар Чэнь Хан деп аталды. Ханды 347 жылы Шығыс Цзинь қолбасшысы Хуан Вэнь басып алды.

Бұрынғы Цинь (351394)

Батыс Цзинь құлаған кезде Гуанчжуңдағы Ди тайпалары аймаққа толық билік етті. Ди тайпаларының басшысы Пу Хун 310 жылы өзін Люэян герцогы деп жариялады және 319 жылға дейін аймақты тәуелсіз басқарды, содан кейін Хан Чжаоға бағынды. 329 жылы Кейінгі Чжаоға бағынып, оның билеушісі Ши Худың жоғары шенді генералы болды. Ши Худың өлімінен және Кейінгі Чжаоның құлауынан кейін Пу Хун Гуанчжуңға қайтып оралып, әулетінің тегін Фу (苻) деп өзгертті және Үш Цинь патшасы атағын алды. 351 жылы оның ұлы Фу Цзянь Чанъаньды басып алып, өзін (Бұрынғы) Циньдің Көк патшасы деп жариялады. 357 жылы Фу Цзянь (піньині басқаша) өзінің туысын құлатып, таққа отырды. Хан қытайы Ван Мэньнің ерте көмегімен Бұрынғы Цинь қысқа мерзімге Солтүстік Қытайды біріктірді және 376 жылға қарай Бұрынғы Ян, Чжоучи, Бұрынғы Лян және Дайды, сондай-ақ Шығыс Цзинь әулетінен Сичуаньды жаулап алып, Он алты патшалықтың ең ірісіне айналды. Фу Цзянь Қытайдың толық бірігуін аяқтауға талпынды, бірақ 383 жылы Фэй өзені шайқасында Шығыс Цзиньге талқан жеңілгеннен кейін, генералдарының ажыратылу мүмкіндігін пайдалануынан империясы ыдырады. Фу Цзянь 385 жылы көтерілісші генерал Яо Чанның қолынан қаза тапты, ал 394 жылы Бұрынғы Цинь билеушілерінің соңғысы өлтірілді.

Кейінгі Лян (386403)

Лю Гуан – бұрынғы Цинь мемлекеті қызметінде болған белгілі ди генералы. 383 жылы оған Батыс аймақтарына жорық жүргізуге бұйрық берілді, осылайша Фэй өзені шайқасынан кейінгі салдардан қашып құтылды. 385 жылы буддалық монах Кумарадживаның кеңесімен Лю Гуан Кучадан оралып, Лян провинциясын жаулап алды және Гузаңды (қазіргі Ууэй, Гансу) өзінің астанасы етіп белгіледі. 386 жылы ол жаңа тәуелділік дәуірін енгізді, бірақ 389 жылы ғана өзін Санхэ патшасы деп жариялады, ал 396 жылы (Кейінгі) Лянның Аспан патшасы атанды. Кейінгі Лян Лонгсидегі Батыс Циньге бірнеше рет шабуыл жасады, тіпті оны қысқа мерзімге бағындыруға мәжбүр етті, бірақ ішкі тұрақсыздыққа ұшырады. 397 жылы Батыс Циньге жасаған сәтсіз жорықтан кейін Кейінгі Лян мемлекетінде бірқатар көтерілістер басталды. Ең ірісі – Туфа Сяньбэйлер бөлініп, Оңтүстік Лянды құрды, содан кейін Лушуйху Джуку кланының қолдауымен Хан ұлтының губернаторы Дуань Е Солтүстік Лянды құрды. Кейінгі Лян көтерілістерді тоқтатуға күш жеткізбеді, ал 403 жылы бәсекелес Лян мемлекеттерінің қысымына тап болған соңғы билеушісі Лю Лонг өзін және барлық аумағын Кейінгі Циньге тапсырды.

Шоучи (296580)

Чжоучи қазіргі Ганьсудың оңтүстік-шығысында орналасқан шағын мемлекет болды. Ол қысқа мерзімге аймақта тұрған, бірақ кейін Лүэянға көшіп кеткен, ақ мойынды Ди тайпасымен басқарылды. 296 жылы Цы Ваннянның бүлігінен қашу үшін Ян Маосу басшылығымен қайта оралды. Чжоучи бес кезеңге бөлінеді: Бұрынғы Чжоучи, Кейінгі Чжоучи, Вуду, Инпин және Вусинг. Бұрынғы Чжоучи 371 жылы Бұрынғы Цинь мемлекетіне бағындырылды. 385 жылы Ян Дин оны Кейінгі Чжоучи ретінде қайта жаңғыртты, бірақ 443 жылы Солтүстік Вэй оны жаулап алды. Сол жылы Ян Венде Чжоучини қалпына келтіріп, Ян Венду 477 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасқан Вуду кезеңін бастады. Кейіннен мемлекет Ян тайпасының екі тармағы арасында – Усиң және Инпинде бөлінді. Усиң билігі 553 жылы Батыс Вэй мемлекетімен басып алынды, ал Инпин билігі шамамен сол кезде жойылды. 580 жылы Шажоудағы Ди тайпасының басшысы Ян Йонган (楊永安), Оңтүстік династиялары Инпин билеушілеріне берген лауазымдарда кездесетін аймақтың атауы), Ван Цзяньмен бірге болашақ Суй императоры Вэньге қарсы көтерілді, бірақ Дакси Чанрудан жеңілді. Соңғы Чжоучи мемлекеттерінің құлауымен Ди тайпасы басқа халықтардың құрамына сіңірілді. Қазіргі Ганьсудың оңтүстік-шығысында және Сычуаньның солтүстік-батысында тұратын Байма халқы Ди тайпасының ұрпағы болуы мүмкін.