Кіріспе
Дәстүрлі будда биі. Black Hat Drum Cham – Тибет буддизмінің және буддалық фестивальдердің кейбір ағымдарымен байланысты, маска және костюм кигізілген би. Биді монахтар дәстүрлі тибет музыкалық аспаптарымен сүйемелдейтін музыкамен қоса орындайды. Билер көбінесе сезімтал тіршілік иелеріне деген (мұсапаздалық) қатысты моральдық ұстанымдарды көрсетеді және оны көретін баршаға ізгілік әкеледі деп есептеледі. Чам – медитацияның бір түрі және құдайларға шалыққан сый ретінде қарастырылады. Чамды жүргізуші әдетте музыкант болады, ол гонг сияқты соққылы аспаптармен ырғақты ұстайды, бірақ Dramyin Cham биінде ырғақ драмайнмен сақталады. "Шайтан биі" термині 20-шы ғасырдың басында пайда болған, ол орындаушылардың киімдеріне байланысты батыстық көзқарас негізінде туындаған. Лхаса кеңесіндегі екі маңызды дебатшы – Мохейян мен Камалашила арасындағы ұлы пікір-таласты жыл сайын Цинхай провинциясындағы Кумбум монастырында өткізілетін арнайы шам биі арқылы баяндалып, бейнеленеді. Бұл бидің бір нұсқасы Тибет жаңа жылы – Лосардың қарсаңында, 841 жылы Лхалунг Пелги Дорже атты монахтың қатыгез Тибет патшасы Лангдарманы өлтіргенін еске алу үшін орындалады. Монах қара шапан мен қара бас киім киіп, сарайдың алдында билеп, императордың алдында өнер көрсетуге рұқсат алғаннан кейін оны өлтірді. Бұл би – жақсылықтың жамандыққа жеңісін бейнелейді. Қара бас киімді би – Ваджракилая биі және ол суреттерде ең көп бейнеленетін би. Биді буддалық монахтар орындайды және екі деңгейде жұмыс істейді: рухани ағартуға жету және зұлым күштерді жою мақсатында. Бишілер көбінесе шапанмен байланған бас сүйекті алып, оны пурбаның сабына бекітеді. Цам биіне тантрикалық және ежелгі шамандық элементтер енген. 1924 жылы коммунистік үкімет тарапынан тыйым салынғанға дейін ол Моңғолия буддизмінің маңызды бөлігі болды. Сталиндік тазартулар Моңғолияда 700-ден астам монастырды қиратты, ондаған мың моңғол монахтары мен ламаларын өлтірді және мыңдаған монахтарды күштеп діннен шығарды. Моңғолияның монастырлық мәдениетінің жаппай қырылуы цам биін жоғалу қаупіне тікелей әкелді, өйткені тазартудан аман қалғандардың саны өте аз болды. 1991 жылы Кеңес Одағының тарауы және діни тәжірибаға рұқсат беретін жаңа конституцияның қабылдануы цам биін орындау мен дамытуға үлкен серпіліс берді. Цам биінде қолданылатын көптеген костюмдер мен маскалар советтік тазарту кезінде монастырлар мен ғибадатханаларды жоюдан аман қалды, олар жерленген, жасырылған немесе Чойжин Лама ғибадатханасы мұражайында сақталған.
[[File:ChamDance. jpg|thumb|The Black Hat Drum Cham , is a lively masked and costumed dance associated with some sects of Tibetan Buddhism and Buddhist festivals. The dance is accompanied by music played by monks using traditional Tibetan musical instruments. The dances often offer moral instruction relating to karuṇā (compassion) for sentient beings and are held to bring merit to all who perceive them. Chams are considered a form of meditation and an offering to the gods. The leader of the cham is typically a musician, keeping time with a percussion instrument like cymbals, the one exception being Dramyin Cham, where time is kept using dramyin. The term "devil dance" was an early 20th century description of the performance, derived from Western perceptions of the costumes worn by performers. The great debate of the Council of Lhasa between the two principal debators or dialecticians, Moheyan and Kamalaśīla is narrated and depicted in a specific cham dance held annually at Kumbum Monastery in Qinghai. One iteration of this dance is performed on the eve of Losar, the Tibetan new year, to commemorate the assassination of the cruel Tibetan king, Langdarma in 841 CE by a monk called Lhalung Pelgyi Dorje. The monk, dressed in a black robe and a black hat, danced outside the palace until he was allowed to perform in front of the emperor, then assassinated him. It is a dance symbolising the victory of good over evil. The Black Hat dance is a Vajrakilaya dance and is the dance most frequently depicted in paintings. The dance is performed by Buddhist monks and operates in two levels, to achieve enlightenment and to destroy evil forces. The dancers often hold a skull and scarf tied together and then attached to the hilt of a purba. Tsam came to incorporate both tantric and older, shamanistic elements of dance. It became a significant part of Buddhism in Mongolia before it was banned under communist rule in 1924. The Stalinist purges in Mongolia destroyed over 700 monasteries, killed tens of thousands of Mongolian monks and lamas, and forcibly laicized thousands more monks. The mass murder of so much of Mongolia's monastic culture seriously threatened the tsam dance with extinction, as few practitioners survived the purges. With the dissolution of the Soviet Union in 1991 and the introduction of a new constitution permitting religious practices, the practice and performance of tsam dancing has grown enormously. Many of the costumes and masks used for tsam dances survived Soviet purges of monasteries and temples by being buried, hidden, or stored in museums such as the Choijin Lama Temple Museum.
Тибет
Тибеттіктер Монлам дұға мерекесінде көрермендердің көп алдында әдетте шамдар орындайды.