Нсенга – Замбия мен Мозамбиктегі банту тайпасы. Өмір салты, географиясы, басшылары (Калиндавало М'ндикула) және аудандары (Нымба, Петауке) туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нсенга тайпасы – Замбия және Мозамбик елдерінде қоныс ететін банту этникалық тобы. Замбияда олар Шығыс провинциясының Ньимба және Петауке аудандарында кездеседі. Сонымен қатар, Луангва аңғарындағы Нсенга Лузи (Ньялугве, Мболома және Лвембе басшылықтарында) мен Луангва Бома (Фейра) Чикунда диалектілері де оларға жатады. Олардың бас басшысы – Калиндавало М'ндикула, ол Петауке Бомасынан 10 шақырым қашықтықтағы Мерведе тұрады. Нсенга басшылары: Мвапе, Нямфанде, Нянже, Мумби, Сандве, Ньялугве, Ндаке, аға бас Лвембе, аға бас Мболома және Мванжавантху. Олар мәдениеттерімен және қолөнерлерімен, оның ішінде әшекей жасау және себет өрумен әйгілі. Сондай-ақ, олар тұтыну үшін жер жаңғағы, жүгері, қарақұмық және сорго өсіреді, ал ақша табу үшін мақта (Тонже) өсіреді. Олардың Mbewa (тышқан) жеуі де кең таралған, осылайша олар көбінесе қызықтап қаралады. Осы тайпаның адамдары сөйлейтін Нсенга тілі (Чинсенга деп те аталады) Замбиядағы көптеген топтар тарапынан қабылданып, Замбияда кең таралған Чиньянжа немесе Нянжа тіліне айналды.
The Nsenga, not to be confused with the Senga, are a Bantu ethnic tribe of Zambia and Mozambique. In Zambia, they are found in two districts of Eastern province namely Nyimba and Petauke. They are also dialects with the Nsenga Luzi of the Luangwa valley in Chief Nyalugwe, Mboloma and Lwembe and the Chikunda of Luangwa Boma (Feira). Their Senior Chief is Kalindawalo M'ndikula, who resides in Merwe 10 kilometers from Petauke Boma. The following are Nsenga Chiefs: Chiefs Mwape, Nyamphande, Nyanje, Mumbi, Sandwe, Nyalugwe, Ndake, Senior Chief Lwembe, Senior Chief Mboloma and Mwanjaw'anthu. They are well known for their culture and artwork which includes bead work and basketry. They also grow groundnuts, maize, millet and sorghum for consumption and cotton (Thonje) as cash crop, and are popular for their Mbewa (Mice), a practice which they are often teased for. The Nsenga language (also called Chinsenga) spoken by people of this tribe has been adopted by many groups in Zambia and diluted to Zambia’s widely spoken language Chinyanja or Nyanja.
Шығу тегі
Нсенга халқының 14 ғасырда Конгоның Люба – Лунда патшалығынан, қазіргі Конго Демократиялық Республикасынан Замбияға көшіп келгеніне сенімді. Нсенга сөзі «сапар» дегенді білдіреді, бұл тайпаның Люба патшалығынан жасаған ұзақ саяхатына сілтеме жасайды. Нсенга халқы тарихи байланыстардың арқасында, лала, ламба, ауши, свака, бемба және биса халықтарымен ортақ мәдениетті бөліседі. Олар Люба патшалығын одан құнарлы жерлерді іздеу үшін тастап, лама, свака, бемба, лала және биса тайпаларымен бірдей қоныс аудару үлгісін ұстанды. Нсенга диалектісі Чичеваға қарағанда Бемба, Биса және лала тілдеріне көбірек ұқсайды. Луба патшалығымен байланысы бар тайпалардың сөздік талдауы Нсенганың ерекше тіл екенін дәлелдейді және Нсенганың шева тілді халықтан тараған болуы мүмкін деген пікірді жоққа шығарады. Нсенга халқы Люба патшалығынан лала, бемба, ламба және биса тайпаларымен бірге шыққан. Нсенга халқы Тонга тілінде сөйлейтін халықтан кейін қазіргі Замбияға көшіп келген алғашқы тайпалардың бірі. Нсенга тілін білетін халық Бемба, Биса, Лала тайпаларымен шамамен бір уақытта саяхатқа (Нсенга) шыққан деп есептеледі. Бұл ұзақ саяхат барысында Нсенга халқы Бемба тайпасымен тығыз қарым-қатынаста болды. Олардың басшысы Читимукулудың бұйрығымен, Бемба жауынгерлері әдемі Нсенга әйелін (Лумбве) тұтқынға алып, Читимукулу оны әйелі ретінде алды. Қарымда, Нсенга аңшылары отбасылық кландардың (Тумви) басшыларынан Бемба әйелдерін аулауға бұйрық алды. Сол кезде Нсенга халқының басшылары болмаған, олар "enetembo, enemwanza, eneng'oma, enelungu, enemumba, enemvula" сияқты кландық басқару жүйесімен ұйымдастырылған. Бемба және Нсенга әйелдерін тұтқынға алу осы тайпалар арасындағы ұқсастықтарға себеп болды. Бүгінде Нсенга халқының арасында Нконде, Мвапе, Нгоса (Нсенга тілінде Нгоза), Лумбве сияқты Бемба есімдері кездеседі. Бемба тайпасы қонақтарды "мулишани" деп қарсы алса, Нсенга халқы да солай "мулитани" деп сәлем береді. Бұл екі тайпаның диалектілік ұқсастықтарының көптеген мысалдарының бір бөлігі ғана.
The Nsenga people are believed to have migrated into Zambia around the 14th century from the Luba – Lunda kingdom of Congo, the current Democratic Republic of Congo, as distinct language. Nsenga means journey in reference to the tribe's long trek from Luba Kingdom. The Nsenga people share much more same culture with the lala, Lamba, Aushi, Swaka, Bemba and Bisa people due to strong historical links to the same pattern of migration movements as the lamba, swaka, Bemba lala and Bisa speaking people as they left Luba Kingdom in search for more fertile land. Nsenga dialect has much similarities to Bemba, Bisa and lala compared to Chichewa. A typical vocabulary analysis on selected tribes with links to theLuba Kingdom, further proves that Nsenga was indeed a distinct language and clearly dispels the assumption that Nsenga could have been an off short of Chewa speaking people. Nsenga people originate from Luba Kingdom alongside other tribes such as lala, Bemba, lamba and the Bisa people. The Nsenga people are among the earliest tribes to migrate into modern day Zambia after the Tonga speaking people. It is believed that the Nsenga speaking people embarked on the trekking journey (Nsenga) almost at the same time with Bemba, Bisa, Lala. During this long journey, the Nsenga people had an intimate encounter with the Bemba people. Under the instruction of their leader Chitimukulu, the Bemba fighters ambushed a beautiful Nsenga woman (Lumbwe) whom Chitimukulu took as one of his wives upon capture. In retaliation, the Nsenga hunters were also ordered by heads of family clans (Tumvi) to hunt down Bemba women. At the time the Nsenga people had no Chiefs but organised under clan system of governance such as "enetembo, enemwanza, eneng'oma, enelungu, enemumba, enemvula" headed by Tumvi. It was this hide and seek tribal game, captivity of Bemba and Nsenga women that produced some similarities. Today, we have, for instance, some Bemba names such as Nkonde, Mwape, Ngosa (Nsenga call Ngoza), Lumbwe among the Nsenga people. While the Bembas will greet their visitors "mulishani", the Nsenngas will do the same by saying "mulityani). These are some of the many dialect similarities between the two tribes.
Чевалардың ықпалы
Тарихи шолулар Нсенга халқының тіліне, мәдениетіне және өмір салтына Чева халқының үлкен әсер еткенін көрсетсе де, Нсенга тайпасы өзінің диалектісі, дәстүрлері және мәдени тәжірибесімен ерекше болып қала береді. Керісінше, Нсенга тайпасы – Замбия мен Мозамбиктегі банту этносы. Замбияда олар Шығыс провинциясының Ньимба, Лусангази, Петауке және Синда аудандарында, ал Лусака провинциясында Луванга ауданында қоныстанған. Үш аға басшы бар: Петаукедегі Аға басшы Калиндавало, Ньимбадағы Аға басшы Лвембе және Луванга ауданындағы Аға басшы Мбулума. Басқа Нсенга басшылары: Әйел басшы Мвапе, Басшы Нямфанде, Басшы Нянже, Басшы Мумби, Басшы Сандве, Басшы Ньялугве, Басшы Ндаке және Әйел басшы Мванджабанту. Олар аң аулау және қолөнер мәдениетімен, соның ішінде мұныздан жасалған әшекейлермен және себеттермен танымал. Сондай-ақ, олар тұтыну үшін жер жаңғағы, жүгері, қарақұмық және сорго өсіреді, ал ақша табу үшін мақта (Нтову) өсіреді. Олар өздерінің «Мбеба» (тышқан) тағамын дайындаумен әйгілі, және осы әдеттері үшін Бемба тайпасынан келген туыстары әзіл етеді. Бұл тайпаның халқы сөйлейтін Нсенга тілі (сондай-ақ Чинсенга деп те аталады) Замбиядағы көптеген топтар тарапынан қабылданып, кең таралған Чиньянжа немесе Ньянжа тілінің бір бөлігін құрайды. Бұл Нсенга халқының Чевалардан бұрын Замбияның шығыс провинциясында қоныстанғанын көрсетеді. Бұл Чева халқы Малави мен Мозамбиқке көшкенге дейін болған. Нсенга халқы қазан айының соңғы сенбісінде өткізілетін «Тубимба» атты салтанатымен де танымал. Осы салтанат кезінде Нсенга халқы жақсы жаңбыр және басқа да апаттардан сақталу үшін ата-бабаларына дұға етеді.
Despite historical review that shows the Nsenga people were to a large extent influenced by the Chewa people interns of language, culture and way of living, the Nsenga tribe remains distinct in its dialect, traditions and cultural practice. To the contrary, the Nsenga tribe is a Bantu ethnic tribe of Zambia and Mozambique. In Zambia, they are found in districts of Eastern province namely Nyimba, Lusangazi, Petauke and Sinda while in Lusaka province they are found in Luangwa district. There are three Senior Chiefs namely Senior Chief Kalindawalo in Petauke, Senior Chief Lwembe in Nyimba and Senior Chief Mbuluma in Luangwa district. Other Nsenga Chiefs are: Chieftness Mwape, Chief Nyamphande, Chief Nyanje, Chief Mumbi, Chief Sandwe, Chief Nyalugwe, Chief Ndake and Chjieftainess Mwanjabanthu. They are well known for their culture of hunting and artwork which includes bead work and basketry. They also grow groundnuts, maize, millet and sorghum for consumption and cotton (Nthovu) as cash crop, and are popular for their Mbeba (Mice), a practice which they are often teased for by their Bemba traditional cousins. The Nsenga language (also called Chinsenga) spoken by people of this tribe has been adopted by many groups in Zambia and forms part of the widely spoken language Chinyanja or Nyanja. This suggests that the Nsengas could have been settled in the eastern province of Zambia much earlier than the Chewa. This was actually done before the Chewa people had actually moved toward Malawi and Mozambique. The Nsenga people are also well known for their ceremony called Tubimba which is held every last Saturday of the month of October. During this ceremony, the Nsenga people pray to their Ancestors for good rain and other calamities.