Кіріспе

Иерусалимдегі көне құрылыс

Милло (המלוא) – еврей Киелі кітаптарында айтылған Иерусалимдегі құрылыс. Ол алғаш рет Самуил кітабының 5:9 (NRSVA) аятында Дәуіт қаласының бір бөлігі ретінде, сондай-ақ Патшалар кітабының (9:15 (NRSVA)) және Тарих кітабының (11:8 (NRSVA)) сәйкес аятында еске алынады. Дегенмен, бұл құрылыс Иерусалимді израильдіктер басып алуға дейін ебустиктер салған қамалдың бөлігі болған сияқты. Мәтіндерде Сүлеймен салған және Езекия жөндеген Милло туралы да айтылады, бірақ Миллоның нақты қандай екені түсіндірілмейді, сондықтан ғалымдар арасында Миллоның мәні туралы пікірталас жүріп жатыр. Ежелгі Израильдің археологтары мен тарихшылары арасындағы ең көп таралған пікір – Миллоның Кэтлин Кенион ашқан және Эйлат Мазардың 2005 жылы тапқан Үлкен тас құрылысына байланысты екендігін көрсеткен қадамды тас құрылыс екендігі.

Еврей Киелі кітап

Самуил кітабында Мило, ебустіктерден Иерусалимді басып алғаннан кейін Дәуіт патшаның Дәуіт қаласын салу кезіндегі құрылыс шекарасы ретінде айтылады. Жаңа корольдік нұсқасында Мило сөзі тікелей "толтырылған жер" деп түсіндіріледі, ал Жаңа халықаралық нұсқасында "қолдау террасалары" деп аударылған. Езекияның Милоны жөндеуі әскери бекіністерді жөндеу тізімінде көрсетілген, және көптеген ғалымдар бұл әскери қызметке байланысты нәрсе болған, мысалы мұнара, цитадель немесе қабырғаның маңызды бөлігі деп санайды. Дегенмен, ассирия тілінен алынған, жер қазу жұмыстарын білдіретін "мулу" деген сөзді ескере отырып, Мазар Үлкен тас құрылысының б.з.д. X ғасырынан бастап 586 ж. дейін үздіксіз қолданылған Израиль патшалық сарайы болғанын дәлелдейді. Оның қорытындысы бойынша, сатылы тас құрылым мен Үлкен тас құрылым – бір, алып патша сарайының бөліктері. Бұл түсінік Киелі кітапта Милоның "Милло үйі" ретінде 1 Патшалар 12:20 (RSV) және 2 Тарихнама 24:25 (RSV) кітаптарында, 799 ж.б.д. патша Иоас ұйықтағанда өлтірілген жер ретінде көрсетілуін түсіндіреді. Мило сөзі "толтыру" (еврейше "милуи") сөзінен шыққан. Сатылы тас тіреу құрылымы толтырылған топырақтан салынған. Бұл анықтаманы Надав Нааман да қолдады. Соңғы кезде кейбір ғалымдар Киелі кітаптағы Милоның Гихон бұлағының маңындағы бекітілген аймақта орналасқандығын ұсынды.