Кіріспе

Өндірісі, иелігі және қолданылуы ұйыммен реттелетін дәрілік зат.

Бақыланатын зат – бұл әдетте өндірісі, иелігі және қолданылуы үкімет тарапынан реттелетін дәрілік зат немесе химиялық зат, мысалы, заңсыз қолданылатын есірткілер немесе заңмен белгіленген рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектер. Кейбір халықаралық шарттар, атап айтқанда, Есірткі құралдары туралы бірыңғай конвенция, Психотроптық заттар туралы конвенция және БҰҰ-ның Есірткі құралдары мен психотроптық заттардың заңсыз айналымына қарсы конвенциясы, ұлттық заңдарға енгізілген, халықаралық деңгейде келісілген бақыланатын заттардың "тізімдерін" ұсынады; алайда, ұлттық заңдар көбінесе осы халықаралық конвенцияларды кеңейтеді. Заңсыз есірткілерді өндіруге қолданылатын кейбір прекурсорлар да көптеген елдерде бақыланатын заттар болып табылады, тіпті олардың өзі есірткілерге тән фармакологиялық әсерлері болмауы мүмкін. Заттар тізімдерге сәйкес жіктеледі және негізінен психоактивті әсер ететін заттар мен анаболикалық стероидтерден тұрады. Бақыланатын заттарға антибиотиктер сияқты рецепт бойынша берілетін көптеген препараттар кірмейді.

Заңдар мен олардың орындалуы

Америка Құрама Штаттарында Есірткіні бақылау басқармасы – заңсыз есірткілерді қолдану мен таратуды, Бақыланатын заттар туралы заңды қолдану арқылы бақылауға жауапты федералды мемлекеттік мекеме. Бұл заң өзінің есірткілерді және олардың кейбір прекурсорларын реттейді. Кейбір АҚШ штаттарында федералды үкімет реттемейтін немесе реттей алатын заттарға қосымша шектеулер қойылады. Обама әкімшілігі кезінде федералды үкімет штат заңнамасына сәйкес әрекет ететін жағдайларда марихуананы шектеуші федералды заңдарды өз еркімен орындауды тоқтатты. АҚШ-тың кейбір штаттарында денсаулық сақтау қызметкерлеріне Бақыланатын заттар туралы заңның тізіміндегі заттарды өздеріне жазып беруге және/немесе қолдануға тыйым салатын заңдар бар. Бұл лицензиясы бар қызметкерлерге тізімде жоқ дәрілерді өздеріне жазып беруге кедеріс келтірмейді. Ұлыбританияда "Бақыланатын есірткі" (CD) термині 1971 жылғы Есірткілерді теріс пайдалану туралы заңмен реттелетін заттарға қолданылады. Басқа ұлттық заңдарға Канаданың Бақыланатын есірткілер мен заттар туралы заңы және Жаңа Зеландияның 1975 жылғы Есірткілерді теріс пайдалану туралы заңы және тағы да басқалары кіреді. Еуропада бақыланатын заттар туралы заңдар ЕО емес, ұлттық деңгейде қабылданады, химиялық заттардың бақыланатын заттар ретінде жіктелуі елдер арасында айтарлықтай ерекшеленеді. Еуропалық деңгейде тек есірткі прекурсорларына қатысты заңдар бекітіледі.

Ғылыми зерттеулердегі қолдану

Зерттеушілер арасында жиі кездесетін қате түсінік – көптеген ұлттық заңдар лицензиясыз бақылаудағы заттың шағын мөлшерін клиникалық емес/ин виво емес зерттеулер үшін пайдалануға рұқсат береді. Типик жағдай мысалы, үлкен химиялық жиынтықта (көбінесе 10 мыңнан астам химиялық зат) бірнеше миллиграмм немесе микролитр бақылаудағы заттың болуы мүмкін, олар in vitro скрининг үшін қолданылады. Зерттеушілер мұндай аз мөлшерде «зерттеуден босату» немесе «зерттеуге рұқсат» сияқты нәрсе бар деп жиі ойлайды. Бұл бұрыс көзқарасқа ҒЗК химиялық заттарды жеткізушілердің, сатып алынған барлық заттар зерттеу мақсатында ғана қолданылатынын растауды ғалымдардан сұрауы арқылы қосымша ықпал етуі мүмкін. Тағы бір жаңылыс түсінік – бақылаудағы заттар туралы заңдар тек бірнеше жүз затты (мысалы, МДМА, Фентанил, Амфетамин және т.б.) тізімдейді және CAS нөмірін, химиялық атауын немесе ұқсас идентификаторды тексеру арқылы сәйкестікке қол жеткізуге болады. Алайда, шындығында көптеген елдер «жалпылама ереже» немесе «химиялық кеңістік» заңдарын қабылдайды, олардың мақсаты «аталған» затқа ұқсас барлық химиялық заттарды бақылауға алу болып табылады. Бұл заңдар Markush сипаттамаларына ұқсас толық сипаттамаларды ұсынады немесе аналогтар да бақыланады деп жай ғана көрсетеді. Сонымен қатар, аталған заттардың көпшілігін бақылау олардың барлық эфирлерін, эстерлерін, тұздарын және стереоизомерлерін бақылауға дейін кеңейтіледі. Заңнаманың осы күрделілігіне байланысты зерттеулерде бақылауға алынатын химиялық заттарды анықтау көбінесе компанияның сынама логистикасы бөлімінде күтілетін немесе коммерциялық бағдарламалық қамтамасыз ету шешімдерін пайдалану арқылы есептеу жүйелері арқылы жүзеге асырылады. Автоматтандырылған жүйелер көбінесе қажет, өйткені көптеген зерттеу операцияларында химиялық жиынтықтар 1-5 мг мөлшерінде 10 мыңнан астам молекулаға дейін жетеді, олар, әсіресе дәрілік химия зерттеулерінде, бақыланатын заттарды қамтуы мүмкін. Бұл заттар жасалған кезде бақылауға алынбаған болуы мүмкін, бірақ кейіннен олар бақылауға алынды деп жарияланды.