Кіріспе
Судандағы Африка Одағы Миссиясы (AMIS) – Африка Одағының (АО) бейбітшілікті сақтау күштері, ол негізінен елдің батыс Дарфур аймағында Дарфур қақтығысымен байланысты бейбітшілік сақтау операцияларын жүзеге асыру үшін жұмыс істеді. Ол 2004 жылы 150 сарбаздан тұратын күшпен құрылған. 2005 жылдың ортасына қарай олардың саны шамамен 7000-ға дейін артты. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 1564 қаулысына сәйкес, AMIS Біріккен Ұлттар Ұйымының Судандағы Миссиясымен (UNMIS) «барлық деңгейде тығыз және үздіксіз байланыста болып, үйлестіру жұмыстарын жүргізуге» тиіс болды. AMIS ЮНАМИД құрылғанға дейін Суданның Дарфур аймағындағы жалғыз сыртқы әскери күш болды. Ол Дарфурдағы зорлық-зомбылықты тиімді тоқтатуға мүкіндік бермеді. 2006 жылдың қыркүйегінде үлкенірек, жақсы жабдықталған БҰҰ бейбітшілікті сақтау күштерін құру ұсынылды, бірақ Судан үкіметінің қарсылығына байланысты ол сол кезде іске асырылмады. AMIS-тің өкілеттігі 2006 жыл бойы бірнеше рет ұзартылды, Дарфурдағы жағдай одан әрі ушығып, AMIS 2007 жылдың 31 желтоқсанында UNAMID-ке ауыстырылды.
Жалпы шолу (2004-2006)
AMIS 2004 жылдың шілде айының басында құрылды, осы кезде Африка Одағы мен Еуропалық Одақ 2004 жылдың сәуірінде қол қойылған Дарфур дағдарысының атысты тоқтату келісімін бақылау үшін бақылаушыларды жіберді. 2004 жылдың тамызында Африка Одағы атысты тоқтату бақылаушыларын қорғау үшін 150 руандалық әскерді жіберді. Бірақ, көп ұзамай 150 әскердің жеткіліксіз екені анықталды, сондықтан оларға 150 нигериялық әскер қосылды. 2005 жылдың сәуірінде Судан үкіметі Судан Халықтық Азаттық Армиясымен келісімге келгеннен кейін, бұл екінші Судан азаматтық соғысының аяқталуына әкелді, AMIS күші 600 сарбаз және 80 әскери бақылаушымен арттырылды. 2005 жылдың шілдесінде күш шамамен 3300-ға дейін ұлғайтылды (бюджеті 220 миллион доллар). 2005 жылдың сәуірінде AMIS шамамен 7000-ға жетті (құны 450 миллион доллардан асып түсті), және 2007 жылдың қаңтарына дейін осы көрсеткіш сақталып қалды.
Халықаралық жауап (2004)
Сол жылдың қыркүйек айында Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 1564 қаулысын қабылдады, ол Суданға кеңейтілген Африка Одағы күшін қабылдауды немесе мұнай өнеркәсібіне санкциялар салынғанын қабылдауды талап етті. Африка Одағы қараша айында аймаққа 3 мыңнан астам қосымша әскер орналастыруды жоспарлаған еді, бірақ қаржы жетіспеушілігі мен логистикалық қиындықтарға байланысты бұл жоспар орындалмады. Африка Одағы барлық тараптардың 2004 жылдың 20 қазанында Африка Одағының Бейбітшілік және қауіпсіздік Кеңесінің отырысын күтуі және күштердің кеңейтілген міндеттері мен санын анықтауы шешілді. Нигериялық және Руандалық Африка Одағы әскерлері 30 қазанға дейін орналастырылуы тиіс болды.
Келісуге тырысу (2005)
9 қарашада Судан үкіметі және екі жетекші көтерілісші топ – Әділдік және теңдік қозғалысы (JEM) мен Судан Азаттық Армиясы (SLA) – қақтығысты тоқтату жолындағы прогреске бағытталған екі қысқа мерзімді бейбіт келісімге қол қойды. Бірінші келісім Дарфурдың көтерілісшілер бақылауындағы аудандары үстінен ұшуға тыйым салынған аймақ құруды қарастырды. Бұл шара аймақтағы көтерілісшілердің ауылдарын Судан әскерінің бомбалауын тоқтатуға бағытталған. Екінші келісім халықаралық гуманитарлық көмек агенттіктеріне Дарфур аймағына кез келген шектеусіз кіруге мүмкіндік берді. Бұл келісімдер 2004 жылдың 25 қазанында Абуджада Африка Одағының ұйымдастыруымен басталған бейбіт келіссөздердің нәтижесі болды. Судан үкіметі мен Судан Халықтық Азаттық Қозғалысы 2005 жылдың 9 қаңтарында қол қойған Жалпыға ортақ Бейбіт Келісімді қолдау мақсатында, гуманитарлық көмек көрсету, қорғау, адам құқықтарын ілгерілету және AMIS-ті қолдау үшін БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 2005 жылдың 24 наурызында 1590 қарарымен Судандағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Миссиясын (UNMIS) құрды, себебі Қауіпсіздік Кеңесі Дарфурдағы жағдайды «бейбітшілік пен халықаралық қауіпсіздікке қауіп» деп есептеді. 2005 жылдың шілдесінде қаңтардан бері ірі қақтығыстар болған жоқ, ал ауылдарға жасалған шабуылдардың саны азайды. Ол кезде бейбітшілікті сақтау үшін шамамен 3000 AMIS әскері болды, ал алдағы айларда олардың саны артып, сәуірде 7000 әскерге жетеді деп күтілді. Бейбітшілік және Қауіпсіздік Кеңесінің шешіміне сәйкес, Нигерия 2005 жылдың 13 шілдесінде 680 саяхатшыдан тұратын батальон жіберді, ал одан кейін тағы екі батальон келді. Руанда, Сенегал, Гамбия, Кения және Оңтүстік Африка да әскерлерін жіберді. Канада AMIS-тің күш-жігерін қолдау үшін 105 бронетранспорттық құрал, оқыту және техникалық қызмет көрсету, сондай-ақ жеке қорғаныш құралдарын ұсынды. 15 қыркүйекте Нигерияның Абуджа қаласында Судан үкіметі мен екі ірі көтерілісші топтың өкілдері арасында Африка Одағының делдалдығымен келіссөздер басталды. Алайда, SLM фракциясы қатысудан бас тартты және BBC тілшісінің сөзіне сүйенсек, SLM «келіссөздерде келісілген ештеңені мойындамайды». 28 қыркүйекте үкімет тарапынан қолдау алған араб милициясы Аро Шароу босқындар лагеріне шабуыл жасап, кем дегенде 32 адамды өлтірді. Осыдан кейін, 1 қазан күні Африка Одағы Судан үкіметі мен көтерілісшілердің екеуін де атыс тоқтату келісімін бұзғаны үшін айыптады. Associated Press агенттігі Африка Одағының екі апта ішінде кем дегенде 44 адамның өмірін қиып, мыңдаған адамды қоныстан ығыстырған үкіметтің саналы және ойсыз қирату әрекеттерін айыптағанын хабарлады.
Африка одағына шабуыл (2005)
Суданның "Әділет және теңдік қозғалысы" (JEM) бүлікші тобының күштері 9 қазанда тұтқынға алынған Африка Одағының (АO) 38 қызметкерін босатуға көмектесті. Тұтқынға алынғандардың арасында бастапқы 18 адам мен 20 адамнан тұратын құтқару тобы болды. Барлығы 10 қазанда босатылды. Алғашқыда екі адам босатылмай қалды, бірақ ұстаушылармен болған қақтығыстан кейін босатылды. Шабуылға JEM-нің оқшауланған тобы кінәлі деп айыпталды, бірақ бұл айыптауларды диссиденттік топтың басшысы Мохамед Салех жоққа шығарды. Салех сәуір айында атысты тоқтату келісіміне қол қойған кезде JEM-нің әскери жетекшісі болған, бірақ кейіннен топ жетекшілігімен келіспеушілік туды. Ол Дарфур аймағында "мыңдаған" саяхатшыларға басшылық еткенін және қазіргі бейбіт келіссөздерде орын алуға тырысып жатыр. Ол АО-ны жақтылық танытуда айыптап, атысты тоқтату келісімін орындамайтынын мәлімдеді. Reuters агенттігіне берген сұхбатында Салех: "Біз Африка Одағының кеудесінен кетуін қалаймыз және оларды біздің аймаққа бармауға ескерттік. Африка Одағында не болып жатқаны бізге беймәлім, олар қазірде қақтығыстың бір бөлігіне айналды". Аймақтағы зорлық-зомбылық күшейе берді. BBC тілшісі Джона Фишердің сөзіне қарағанда, 2005 жылдың аясында Африка Одағының бейбітшілік сақтаушыларына қарсы шабуылдар көбейді. Көмек көрсету ұйымдары Африка Одағының қызметкерлерімен бірге сапарға барудан бас тартып, бейбітшілік сақтаушылардың қатысуы тікелей оққа түсуге себеп болуы мүмкін екенін айтты. Кофи Аннан Женевада өткен баспасөз конференциясында аймаққа көмек көрсету ішінара тоқтатылуы мүмкін екенін мәлімдеді. "Бүлікшілер де, үкімет те осы оқиғалар жалғаса берсе, гуманитарлық көмек көрсетуге және жеткізілімге кедергі келтірілетінін түсінуі керек". Бұл Африка Одағының аймақтағы алғашқы құрбандары болды. Судан Азаттық Армиясы (SLA) жасады деп күдіктелген шабуылдарда үш адам қаза тапты. Зорлық-зомбылыққа қарамастан, SLA, JEM және АО Абуджада өтіп жатқан бейбіт келіссөздерді жалғастыруға уәде берді. 2005 жылдың қараша айында Африка Одағының әскерлеріне жасалған шабуылдарға жауап ретінде Судан үкіметі Канададан 105 бронетранспортерді жеткізуге келісті, олар 17 қарашада келуге тиіс болды. Сонымен қатар, бейбіт келіссөздердің жетінші раунды 2005 жылдың 21 қарашасында басталды.
БҰҰ-ның тапсырмасын тапсыру және мандатты ұзарту сәтсіз аяқталды (2006-2007)
2006 жылдың 31 наурызында AMIS-тің мандаты аяқталуға тиіс болды, Африка Одағының күштері БҰҰ бейбітшілік сақтау миссиясына қосылуға дайын тұрды. Дегенмен, 2006 жылғы 10 наурызда Африка Одағының Бейбітшілік және қауіпсіздік кеңесінің отырысында Кеңес миссияны алты айға, 2006 жылғы 30 қыркүйекке дейін ұзарту туралы шешім қабылдады. 31 тамызда, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1706 қаулысы Судан үкіметінің қарсылығына байланысты ұсынылған 20 000 саяхаттан тұратын БҰҰ бейбітшілік сақтау күшін іске асыруға мүмкіндік бермеді. 2 қазанда Африка Одағы AMIS-тің мандатын 2006 жылғы 31 желтоқсанға дейін, содан кейін 2007 жылғы 30 маусымға дейін ұзартты. 2007 жылғы мамыр айында Африка Одағы AMIS құлаудың алдында екенін мәлімдеді. Алдыңғы айда жеті бейбітшіл қаза тапты, ал қаржы тапшылығы салдарынан әскерлердің жалақысы бірнеше ай бойы төленбеді. Руанда мен Сенегал БҰҰ мүше елдері қаржы және жабдық беру жөніндегі міндеттемелерін орындамаса, әскерлерін шығарып алатындарын ескертті. Халықаралық дағдарыс тобының өкілі Джон Предергаст мынадай пікір білдірді: "Негізгі қаржылық мәселе – американдықтар мен еуропалықтар соңғы он жылда африкалықтар осындай жағдайларда орналасқанда біз әскерлерге ақы төлейміз және оларды қаруландырамыз деп уәде берген. Бірақ біз оны істемедік." 2007 жылғы 31 шілдеде Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1769 қаулысымен UNAMID-тің мандатын бекітті, ол 2007 жылғы 31 желтоқсанға дейін AMIS-тен операцияларды қабылдауға тиіс болды. AMIS 2007 жылғы 31 желтоқсанда UNAMID-ке біріктірілді.
The big money problem is that the Americans and the Europeans promised over the last decade that as long as the Africans deployed in these kinds of situations, we would pay for the soldiers and equip them. And we haven't done it. On July 31, 2007, the United Nations Security Council approved by United Nations Security Council Resolution 1769 the mandate for UNAMID, which was to take over operations from AMIS by December 31, 2007. AMIS was merged into UNAMID on 31 December 2007.
2007 жылғы 30 қыркүйекте АУ базасына шабуыл жасалды
2007 жылдың 30 қыркүйегінде Судан Азаттық Армиясының шамамен 1000 көтерілісшісі жасаған АУ базасына жасалған ірі шабуыл салдарынан кем дегенде 10 бейбітшілік сақтаушысы қаза тапты, көптегені жараланды. Бастапқыда кем дегенде 50 адамның орны белгісіз болды, бірақ кейіннен олар табылды. Шабуыл Дарфур провинциясының солтүстік бөлігінде күн батқаннан кейін орын алды. Бұл шабуыл, сепаратист көтерілісшілер мен шетелдік бейбітшілік сақтаушылар арасындағы шиеленіс пен зорлық-зомбылықтың күшеюімен бірге болды, сондай-ақ бейбітшілік сақтаушылар бейтараптықтан бас тартып, орталық үкіметке жақпайды деген айыптамалар да жиі айтылды.
Бағалау және алынған сабақтар
Гючерд, Кэтрин. Судандағы АУ: Африкалық күштерге арналған сабақтар, Нью-Йорк, Халықаралық бейбітшілік академиясы, 2007