Кіріспе

Римдіктер мен кельттер арасындағы шайқас (б.з.д. 225)

Теламон шайқасы б.з.д. 225 жылы Рим Республикасы мен кельт тайпаларының одағы арасында болды. Римдіктер, консулдар Гай Атилиус Регул мен Луций Эмилиус Папп басшылығымен, Гезаттар патшалары Конколитан мен Анероэст басшылығымен келген кельттерді жеңіске жеткізді. Бұл Римге кельттерден түскен қауіпті жойды және римдіктерге солтүстік Италиядағы ықпалын кеңейтуге мүмкіндік берді.

Жұмылдыру

Рим 238 жылдан бері Солтүстік Италиядағы По алқабындағы Цизальпин Галлия тайпаларымен бейбіт қарым-қатынаста болды, бұл уақытта нәтижесіз шайқастар тоқтаған еді. Шындығында, 230 жылы Трансальпі кельттері Альп тауларын басып Италияға келгенде, оларды Цизальпин Галлиясының бои тайпасы кері қайтарды. Римдіктер әскер жіберді, бірақ ол қажет емес екенін анықтады. Дегенмен, римдіктер бұрынғы кельттік Пиценум аймағын б.з.д. 234 жылы бөліскенде, оның көршілері – бои және инсубр тайпалары арасында наразылық тудырды. Бұл б.з.д. 232 жылы римдіктер кедей азаматтарға бұрынғы кельт жерлерінің үлкен бөлігін бөлу туралы заң қабылдағанда одан да күшейді. Осы әрекеттер сол кезде кельттерді ашуландыратыны мойндалды және осы себепті қандай да бір қарсылықтар тудырды. 225 жылы бои және инсубр тайпалары Анероэст пен Конколитан басқаратын Трансальпі кельт аймақтарынан келген жалдамалы әскер – гаесаттарға Римге қарсы күресу үшін үлкен сомада ақша төледі. Кельттердің әскер жинауынан алаңдаған римдіктер Карфаген генералы Хасдрубалға Испанияны толық бақылауға беру туралы келісім жасады, осылайша олар өз күштерін үйдегі қауіпке шоғырландыра алды. Римдіктер Италиядағы одақтастарынан әскер беруді сұрады. Консул Луций Эмилий Паптың 22 000 сарбаз бен 32 000 одақтас әскерден тұратын төрт легионы болды. Ол күштерінің көп бөлігін Ариминумда орналастырды. 54 000 сабин мен этрусқтарды этрус шекарасына претордың басшылығымен орналастырды, ал 40 000 умбриялық, сарсинат, венециялық және ценомандарды бои тайпасының отанына шабуыл жасап, оларды шайқастан аудару үшін жіберді. Екінші консул Гай Атилий Регулдың әскері Паптың әскерімен бірдей болды, бірақ сол кезде Сардинияда орналасқан еді. Римнің өзінде 21 500 азамат пен 32 000 одақтас, ал Сицилия мен Тарентумда бір легионнан әскер болды.

Фесуладағы кельт жеңісі

Кельттер Этрурияны жаулап алып, Римге қарай жорыққа шықты. Этрурия шебінде орналасқан рим әскерлері оларды Римнен үш күндік сапардағы Клузиумде қарсы алды, екі тарап та лагерь құрды. Сол түні кельттер, әскерін және лагерьдегі отын алдау үшін қалдырып, Фесулае (қазіргі Фиезоле) қаласына шегініп, қорғаныс құрылыстарын жасады. Таңда әскер толығымен римдіктердің көз алдында шегінді, олар жаудың қорғанысқа шегініп жатыр деп ойлап, оларды қуды. Кельттер қорғаныстан шайқасып, қиын шайқастан кейін артықшылықтарының арқасында жеңіске жетті. Алты мың римдік қаза тауып, қалғандары қорғануға қолайлы төбеге қашты. Сол түні Папус келді де, жақын жерде лагерь құрды. Анероэст кельттерді олжаларымен этрус жағалауына қайта шегінуге және олар кедергісіз болғанда соғысты жаңартуға көндірді. Папус оларды қуды және арттан мазалады, бірақ толыққанды шайқасқа түспеді. Екінші консул Регул Сардиниядан келіп, Пизаға түсіп, Римге қарай жолға шықты. Оның барлаушылары кельттердің алғы шебімен Теламон (қазіргі Таламон) маңындағы Кампо Реджио деп аталатын жерде кездесті.

Шайқас

Регул әскерін жауынгерлік ретпен орналастырып, атты әскерімен бірге кельттердің шегінуін кесу үшін жол үстіндегі төбені басып алуға ұмтылды. Регулдың келгенін білмейтін келттер, Пап өзінің әскерлерінен алдын ала жіберген деп ойлап, өздерінің аттылары мен жеңіл жаяу әскерлерін төбе үшін күресуге жіберді. Олар Римнің екінші толық әскерімен бетпе-бет келгенін түсінгенде, жаяу әскерін екі жаққа – алға және артқа орналастырды. Гезаттар мен Инсубрлерді Папусқа қарсы артқа, ал Бойлер мен Таурискілерді Регулға қарсы алға орналастырып, бүйірлерін арбалар мен күймелерден тұрғызылған қабырғамен қорғады. Шағын күш жақын маңдағы тағы бір төбеде олжаны күзетті. Басты төбедегі атты әскер шайқасы қызыл дау болды, және Пап аттыларын көмекке жібергеніне қарамастан, Регул қаза тауып, оның басын келт көшбасшыларына әкелді. Бірақ, ақырында римдіктер галлдарды жеңіп, төбені басып алды. Осы уақытта римдік велиттер екі бағыттан кельт жаяу әскеріне шабуылдап, сүңгілерді лақтырып жіберді. Бұл Гезаттарға ерекше зиян келтірді, олар жалаңаш, тек тар қалқанмен ғана шайқасқандықтан. Олардың кейбіреуі осы жеңіл әскерлерге асығыс шабуыл жасап, қырғынға ұшырады. Ал қалғандары әскер қатарына қайтып, олардың шегінуі одақтастары арасында дүрбелең тудырды. Инсубрлер олардың орнын басып алды, ал велиттер кері шегінді, римдік хастаттар манипулалармен алға жылжыды. Инсубрлер, Бойлер және Таурискілер осы ауыр жаяу әскерге қарсы табандылық танытып, олардың жақсы қару-жарақтарына қарамастан, хастаттар оларды жеңе алмады. Соңында хастаттар кері қайтарылып, олардың орнын тәжірибелі принцепстер басты. Олар кельт жаяу әскерін қатаң қысымға алды, бірақ соңғылары сынғысы келмеді. Ақырында жеңіске жеткен римдік атты әскер төбеден төмен түсіп, шаршаған кельт жаяу әскерінің қанатына шабуыл жасады. Олар тұрған жерде қырғынға ұшырады, ал олардың атты әскері бұрын қашқан еді. Шамамен 40,000 келт қаза тауып, 10,000-ы, Конколитанды қоса, тұтқынға алынды. Анероэст аз ғана ізбасарларымен бірге қашып, олармен бірге өз-өзіне қол жұмсады. Шайқас аяқталғаннан кейін Пап біріктірілген әскерлерді Лигурияға және Бойлер жеріне жазалау шараларын жүргізу үшін аттандырды.

Салдары

Папус жеңіске үлес қосқаны үшін триумфпен марапатталды, бұл жеңіс кельттердің Рим астанасына төндірген қауіп-қатерді мәңгілікке тоқтатты. 224 ж.б. екі рим армиясы кельт аймақтарына шабуыл жасап, боилерді бағынуға мәжбүр етті. 223 және 222 ж.б. одан әрі маңызды рим жеңістері тіркелді, және келттер көптеген жерлерді беріп, бағынды. Рим азаматтары осы жерлерге қоныстанды, бұл келттердің наразылығын тудырды. Осы наразылық кельттердің 218 ж.б. Екінші Пун соғысының бөлігі ретінде Альпі тауларын кешіп өткен Ганнибалға қосылуына ықпал етті.