Кіріспе

Персияны моңғолдардың жаулап алуының заманауи шоттамасы – Тарих и Джахангушай (تاریخ جهانگشای "Әлемді жаулап алушының тарихы") немесе Тарих и Джахангушай и Джувайни (تاریخ جهانگشای جوینی) – парсы ғалымы Ата Малик Джувайни жазған, моңғолдардың, Хулегу ханның және Ілханидтердің Персияны жаулап алуын, сондай-ақ исмаилилер тарихын егжей-тегжейлі сипаттайтын тарихи еңбек. Бұл парсы әдебиетінің құнды туындысы саналады. Ол парсы тілінде жазылған және моңғол билеушісі Газанның тапсырысымен жасалған 1297-1299 жылдарға арналған Маннафи' әл-Хаиван (М. 500) қолжазбасымен бірге парсы миниатюрасының және моңғол Ілханидтері сарайының "Метрополитен стилінің" ең ерте мысалдарының бірі болып табылады. Монғол жаулап алуынан бұрынғы белгілі парсы суреттелген қолжазбаларының арасында Варка мен Голшахты қоспағанда (бірақ олар Рум сұлтандығы тұсында 13 ғасырда Коньяда, қазіргі Түркияда жасалған), Минай керамикасынан белгілі миниатюралар бар.

Мазмұны

Бұл жазбада 1219 жылы Шыңғыс хан әскерлерінің Тажикстанның көшпелі тайпалары мен Жібек жолының Отырар, Бұхара және Самарқанды қоса алғандағы бекіністері арқылы жылдам шабуылы, сондай-ақ 1227 жылы Шыңғыс ханның өліміне дейін және одан кейін жалғасқан жорықтар туралы, құтқарылғандардың баяндамаларына сүйене отырып жазылған. Джувайнидің жазбалары кейде асыра көрсетілген, мысалы, ол моңғол әскерінің санын 700 000 деп бағалағанда, ал басқа деректерде бұл көрсеткіш 105 000 мен 130 000 аралығында болған. Оның сипаттамалары көбінесе драматизммен жазылған: 1256 жылдың қараша айында Ассасиндер бекінісі Маймун Диздің құлауы туралы, ол қоршауда қатысқан, ол қамалдың қабырғаларына катапультадан жасалған шабуылдың әсерін былай сипаттайды:

Бірінші тастар олардан ұшырылып, қорғаушылардың катапульдасын қиратты, көбісі оның астында қысылып қалды. Арбалеттерден ұшырылған оқтарға деген қорқыныш оларды жайлап алды, олар толыққанды үрейге түсіп, перделерден қалқан жасауға тырысты [яғни, олар өте нашар жабдықпен қорғануға барынша күш салды]. Мұнараларда тұрғандардың кейбіреулері үрейленген күйде тышқандар сияқты тесіктерге тығылып, немесе кесірткелер сияқты тау жартастарындағы жарықтарға қашты. Дегенмен, Джувайнидің сипаттамалары Рашид ад-Диннің және "Моңғолдардың құпия тарихы" еңбегімен қатар, қазіргі моңғол тарихы үшін өте құнды деректер болып табылады.

Моңғол аңшылық практикасының сипаттамасы және нерге

Оның бір сенімді сипаттамалары – моңғолдардың аң аулауы, немесе көшпелі моңғолдар үшін әскери жаттығу. Жыл сайын бүкіл әскер қыс кіріспес бұрын кептірілген ет алу үшін кең аумақтағы барлық малды жинаған. Шыңғыс хан тұсында бұл жаттығу тәртіп сақтауға бағышталды, ондық, жүздік немесе мыңдық командирлер малдың қашуына жол берсе, оларға қатаң жаза тағайындалды. Себебі, моңғолдың де-факто заңы – Ясса, ешкімге де мойынсұнбайды және парсы тарихшысы Мирхванд айтқандай, малдың қашуына рұхсат бергендерге қарапайым халыққа да қарамайтын дене жазасын қарастырады. Мал жиналғаннан кейін, олар аяусыз қырғынға ұшырады: бірінші хан, содан кейін ханзадалар, ал соңында, әскерге бұйрық берілгеннен кейін барлық әскер. Осыдан моңғолдардың бекемделген елді мекендерге жасаған шабуылдарының қатыгездігінің үлгісі қалыптасты.

Қасқырларды аулау

Қытай студентінің (Цзян Ронг: "Құрт") бұрын тарихи моңғол халқы (және бүгін де олардың ұрпақтары) аулаған түрге жататын жабайы қасқырды құтқаруға жасаған қайғылы әрекетінің сәтсіздігі туралы айтылым, осындай аң ауларының қасқырларды нысанаға алғанын көрсетеді, себебі жойылу қаупі төнген қасқырларды жоюдың дәстүрлі әдістері сипатталған. Қар барысы және басқа да жануарлар да ауланған болуы мүмкін.

Монғолиялықтардың асханасында жылқының орны

Британдық тарихшы Стивен Тернбуллдың мәліметінше, моңғолдар күніне шамамен 250 грамм жылқы сүті ұнтағын сумен қосып жеген. Бірақ олардың келтірген дерегінде экспедицияға 4,5 кг алып кеткендері және жорық кезінде аң аулағандары, мысалы, мармот қазғандары айтылады. Ең қиын кезде олар аттарынан қан ішкен, уақытша тамырларын жарып, қанды тостағанға құйып ішкен. Оны таза немесе сүт, су қосып ішетін.

Мервтің құлдырауы туралы мәлімет

Мерв құлағаннан кейін, халық жиналып, ондаған, жүздермен, мыңдаған сарбаздарға таратылды, және қалған моңғол әскерінің әрбір адамына "үш-төрт жүз адамды" өлтіру міндеттелді. Дегенмен, осы қырғын моңғол әскері тарапынан таратылған үрейдің бір бөлігі болғаны сөзсіз.

Ағылшынша аудармасы

Әлемді жаулап алғанның тарихы (1-том, 2-том), Ж. А. Бойль аударған (1958) Интернет мұрағатында.