Кіріспе

Африхили тілі (Ni Afrihili Oluga 'Африхили тілі') – 1970 жылы Гана тарихшысы К. А. Куми Атобра (Kumi Atɔbra) Африка құрлығындағы ортақ тіл ретінде қолданылуы үшін жасаған жасанды тіл. Тілдің аты Африка және суахили тілдерінің қосындысынан құралған. Гананың Акрокерри (Акрокерри) қаласында туған автор бұл идеяны 1967 жылы Дуверден Калеға теңіз саяхаты жасағанда ойлап тапқан. Оның ниеті – "құрлықтағы түрлі халықтардың бірлігі мен түсіністігін арттыру, аудармаларға байланысты баспа шығындарын төмендету және сауданы дамыту" болған. Бұл тіл африкалықтарға оңай оқуға арналған.

Бастапқы тілдер

Африхили өзінің фонологиясы, морфологиясы және синтаксисін әртүрлі африкалық тілдерден, әсіресе суахили және акан тілінен (Аттобрахтың ана тілі) қабылдайды. Лексикасы түрлі африкалық тілдерді, сондай-ақ көптеген басқа көздерден алынған сөздерді қамтиды, олар "шетелдік емес, африкалық сезім береді", бірақ автор нақты этимологиясын көрсетпейді. Дегенмен, семантикасы ағылшын тіліне жақын, ағылшын тіліндегі көптеген тіркестердің тікелей аудармалары бар, бұл, мүмкін, жазылған суахили және акан тіліне ағылшын тілінің күшті әсерінен туындаған. Мысалы, mu – ‘ішінде’, to – ‘қарай’, muto – ‘ішке’; сондай-ақ, kupitia – ‘арқылы’ (мысалы, ‘осы ем арқылы’), paasa – ‘сыртқа’ (мысалы, сыртқа шығу үшін), ал kupitia paasa – ‘барлық жерде’ – кем дегенде, тілдің 1970 жылғы бастапқы нұсқасында.

Жазу және айтылу

Тіл латын әліпбиін екі қосымша дауысты әріптермен қолданады, және , олар Гана тілдерінде және Халықаралық фонетикалық алфавитте (IPA) өз мәндеріне ие. Шетелдік есімдер түпнұсқа орфографиясымен емес, фонетикалық түрде жазылады, мысалы, 'Hastings' – Hestins деп жазылады. Екі диграф бар, және , олардың ағылшын және суахили тілдеріндегі мәндері сақталған. Сондай-ақ, J және y әріптері де ағылшын және суахили тілдеріндегідей қолданылады. Ng диграф емес, ағылшын тіліндегі "finger" сөзіндегідей айтылады. Дауыстылар: a, ɛ, e, i, ɔ, o, u. Екі рет қайталанатын дауысты әріптер ұзын дауыстылар емес, әріптер тізбегі ретінде қарастырылады. Көсемсөздер: p, t, ch, k, b, d, j, g, m, n, ny, f, s, sh, h, v, z, l, r, y, w.

Тілде тондық ерекшелік жоқ. Басымдық соңғы екінші дауыстыға түседі. Сұраныс белгісі сөйлем басында келеді, ал сөйлем соңы үтір немесе нүктемен аяқталады. Ал сұрақ белгісі сөйлем соңында қолданылады.

Есімдіктер

Атаулар етістіктерден немесе сын есімдерден жоғарыдағы үшбұрыш бойынша соңғы дауыстының қарсы дауысымен алға қою арқылы жасалады. Мысалы, "pinu" ("анықтау") етістігінен "ipinu" ("анықтама") атауы шығады. Егер етістікте немесе сын есімдегі барлық дауыстылар бірдей болса, мысалы, "mono" ("намыссыз ету") және "kana" ("бір"), онда бейтарап дауысты ɛ қолданылады: ɛmono ("намыссыздық"), ɛkana ("бірлік"). Этистік атаулар (герундтар) инфинитивке "de" жұрнағын қосу арқылы жасалады, сондықтан әрқашан ɔ әрпімен басталады: "soma" ("оқиды"), "somade" ("оқу"), ɔsomade yɛ papa ("оқу жақсы"). ("karati" ("жинау") етістігінен "ɔkaratide" ("жинау") және "ukarati" ("жиналым") салыстырыңыз.) Керісінше, атаулар бастапқы дауыстыларын жойып, етістіктерді құрайды, ал соңғы дауыстыны тиісті өзгерту арқылы сын есімдерді жасайды. Сонымен, "etogo" ("үй") атауынан "togo" (немесе "togode") ("үйге салу") етістігі, ал "umeme" ("электр") атауынан "memɔ" ("электрлік") сын есімі шығады.

Қатысушы

Қатысу есімдер mɛ арқылы жасалады, содан әрі зат есімдер немесе сын есімдер (герундтар) ретінде туынды: mɛpini 'анықтауыш', ɛmɛwako 'көлік жүргізуші' (wako – жүргізу). Етістік тіркестер уақыт префикстерімен жасалады, ал жіктеу есімдіктері етістікпен біріктіріліп жазылады. (Егер зат есім басыңқы болса, жіктеу есімдіктері қолданылмайды.) Бірақ, толықтауыштар етістіктен кейін бөлек жазылады: jira 'күту үшін', mingijira lε 'Мен (mi) оны (lɛ) күтер едім'.

Атау алмастықтары

Есімдіктерге mi 'мен', nɛ 'сен және мен', nɛu 'біз және сен', nu 'біз' (сеніңсіз), wu 'сен (бір туған)', ku 'сендер', lɛ 'ол (ер)', ta 'ол (әйел)', yo 'ол (бейтарап)', fu 'олар' жатады.

Мүліктілік сын есімдер

Иелiк көрсету үшiн есімдіктер дауыстысын түсіріп, зат есімге жалғанады: l'arafi 'оның хаты', w'agoji 'сенің ақшаң'.

Уақыт префикстері

Уақыт префикстеріне ли (өткен), та (болашақ), лии (әдеттегі өткен), таа (әдеттегі болашақ), yɛɛ (әдеттегі қазіргі), ре (қазіргі жалғасымды), ри (өткен жалғасымды), нги (шартты, болар еді), нге (қосалқы рай, мүмкін), және ло толық өткен шақты білдіреді. Қазіргі жақ белгісіз. U сөздері қатыстырмалы сөйлемдерді (кім, қандай) құрайды. Мысалы, du 'жеу', lɛdu 'ол жейді', nɛtadu 'сен мен мен жейміз', fulidu 'олар жеді', miyɛɛdu ɛn zinga 'мен таңертең жеймін (әдетте)', miliidu ɛn zinga 'мен таңертең жейтін едім / жеп жүретінмін', miredu 'мен жеп жатырмын', nuridu 'біз жеп жатырмыз (сол кезде)', kama kungiwa, kungidu 'егер сіздер келсеңіздер, жейсіздер', ni omuntu lodu 'адам жеді'.

Мәтін

1971 жылғы бюллетеньдегі келесі мәтін сол жақ жиегінде кесілген. Жоғалған сөздер жақшада көрсетілген. Afrihili English glossesDɛna wungida?What would you have done?da – істеу үшінKoda ni amɛgenda ɛn arabiyado, kɛna rigenda to Afrilikrom, rifunda kɛna lɛriwako harakalo ma, ni ɛmɛwako lidinga wakode harakalo. "Африликромға" бара жатқан жүк көлігінің жолаушылары оның тым жылдам жүріп жатқанына шағымданса да, жүргізуші жылдамдықты сақтап қалды. ni – the; genda – саяхаттау үшін; ɛn – ішінде; arabiyado – жүк көлігі/көлік; kɛna – сол, қайсысы; to – үшін; funda – шағымдану; wako – жүргізу; haraka – жылдам; ma – тым? жалғастыру үшін; dinga – жалғастыру [? ]rɛ lɛlundi ni ɛndɛmo mu, pɛna ni [arab]iyado luduri muto umuti ni uzo te. Ол қалаға жетіп бара жатқанда, жүк көлігі жолдың жанындағы ағашқа соқтығысты. lundi ? – келген; ɛndɛmo – қала; mu – ішінде; umuti – ағаш; uzo – жол; te – қасында [? ]amɛganda (бұрын amɛgenda) bi lipewa apira na bi lifua. [Ni ɛ]mɛwako lipirabwa ko. Кейбір жолаушылар жарақат алды, ал кейбіреулері қайтыс болды. Жүргізуші зардап шекпеді. bi – кейбір, басқа; pira – жарақаттау/жаралау; fua – өлу; ko – емес [? ]Жедел жәрдем шақырудың орнына, ол жүк көлігінің қасына келді және "Егер өлмесеңдер, ақшаңды беріңдер! Егер өлмесеңдер, ақшаңды беріңдер!" деп айғайлады. tɛ – үшін; adoncho – жедел жәрдем; taya – көмектесу үшін; wa – келу үшін; kukua – айғайлау үшін; agoji – ақша; kama – егер; se (белгісіз)[Ka]na pe fu, ɛn reti yo lijika l'oliso na [? ]nya lɛlifuase. Мұны естіген жолаушылардың бірі көзін жұмып, өлі болғандай қимылдады. kana – біреу; ti – есту; yo – ол; jika – жабу; oliso – көз; Dɛna wungida wuriyɛ ka omuntu[? ]Егер сіз сол адам болсаңыз, не істер едіңіз? yɛ – болу; omuntu – адам.