Маңгас Колорадо: Апачи басшысының өмірі мен күресі
Mangas Coloradas
Мангас Колорадас – 19 ғ. Апачи басшысы, Мексика мен АҚШ-қа қарсы күрескен. Биданку, Дасодахае есімдерімен де танымал, атақты Кочистің әкесі. Апачи тарихы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Апач тайпасының басшысы (1793–1863)
Apache tribal chief (1793–1863
Мангас Колорадас немесе Мангус Колорадо (La choy Ko kun noste, «Қызыл жеңдер» деген лақабымен), немесе Дасода Хе (шамамен 1793 – 18 қаңтар 1863) – Апач тайпасының басшысы және Орталық Апаштардың Мимбреньо (Тчихенде) бөлімшесінің мүшесі. Оның отаны Рио-Грандеден батысқа қарай созылып, қазіргі Оңтүстік-Батыс Жаңа Мексиканың көп бөлігін қамтыды. Ол Чирикауа (Цоканенде) басшысы Кочиздің, Мимбреньо басшысы Викторионың және Мескалеро (Сехенде) басшысы Куту хала немесе Кутбхалланың (вероятно, Кабальеромен бірдей) қайнағасы болған. Мексикалықтар мен американдықтарға қарсы күрестегі ерліктері үшін ол 19 ғасырдағы ең маңызды американдық көшбасшылардың бірі саналады. «Мангас Колорадас» («қызыл жеңді») деген атты оған мексикалықтар берген. Туғанда А Бедонкохе (Bi dan ku – «Соңғы тайпаның алдында», Bi da a naka enda – «Дұшпанның алдында тұру») деп аталған ол, Тчихенде тайпасының Мыс кеніші тобына үйленді және бүкіл Тчихенде Апаш бөлімшесінің басты басшысы болды. Оның ықпалына жақын маңдағы Мимбреньо тайпасының Жылы бұлақтар Тчихенде тобы да кірді, оны тікелей басқарған Cuchillo Negro (апач тілінде Baishan) басшысы, Тчихенде Апаш бөлімшесінің екінші басшысы және оның ұзақ жылғы серігі.
Mangas Coloradas or Mangus Colorado (La choy Ko kun noste, alias "Red Sleeves"), or Dasoda hae (c. 1793 – January 18, 1863) was an Apache tribal chief and a member of the Mimbreño (Tchihende) division of the Central Apaches, whose homeland stretched west from the Rio Grande to include most of what is present day southwestern New Mexico. He was the father in law of Chiricahua (Tsokanende) chief Cochise, Mimbreño chief Victorio, and Mescalero (Sehende) chief Kutu hala or Kutbhalla (probably to be identified with Caballero). He is regarded as one of the most important Native American leaders of the 19th century because of his fighting achievements against the Mexicans and Americans. The name Mangas Coloradas (red sleeves) was given to him by Mexicans. Named A Bedonkohe (Bi dan ku – 'In Front of the End People', Bi da a naka enda – 'Standing in front of the enemy') by birth, he married into the Copper Mines local group of the Tchihende and became the principal chief of the whole Tchihende Apache division. His influence also included the neighboring Mimbreño local group of the Warm Springs Tchihende, directly led by chief Cuchillo Negro (in Apache language, Baishan), second chief of the Tchihende Apache division and his long time companion.
Апачтардың соғыс басшысы
1820-1830 жылдары апачтардың басты жауы 1821 жылы Испаниядан тәуелсіздік алған мексикалықтар болды. 1835 жылы Мексика апачтардың бас сүйегі үшін сыйлық тағайындады. 1837 жылы Санта-Рита-дель-Кобрдегі қырғын кезінде ақша үшін Копермайн Мимбреньо апачтарының басшысы Хуан Хосе Компа өлтірілгеннен кейін, Мангас өзінің досы және ұзақ жылдар бойы серігі (немесе, мүмкін, жекжаттысы) Кучильо Негромен (испанша: Black Knife) бірігіп, соғыс басшысы және басшы болды. Оның әкесі Фуэрте, сондай-ақ Soldado Fiero (испанша: Proud Soldier) деп аталған, 1835 немесе 1837 жылы Санта-Рита-дель-Кобр маңында Янос гарнизонының әскерлерімен өлтірілді. Олар кеншілер қаласының төңірегінде мексикалықтарға қарсы шабуылдар сериясын бастады және Санта-Ританы қоршады, қашып бара жатқан мексикалықтар тобына шабуыл жасап, көптеген адамдарды өлтірді. Мангас Колорадас Копермайн Мимбреньо апачтарының басты басшысы болды және оларды шамамен 25 жыл бойы басқарды, ал Кучильо Негро Жылы бұлақтардағы Мимбреньо апачтарына жетекшілік етті. 1846 жылы АҚШ Мексикамен соғысқа шыққанда, апачи ұлты АҚШ әскерлеріне апачи жерінен қауіпсіз өтуді уәде етті. 1846 жылы АҚШ Нью-Мексиконы басып алғаннан кейін, Мангас Колорадас оларды жек көретін мексикалық жаудың жеңімпаздары ретінде құрметтеп, бейбіт келісімге қол қойды. Апачилар мен АҚШ арасындағы шартты бейбітшілік, Жаңа Мексиканың Пинос-Альтос тауларына алтын іздеушілердің көптеп келуіне дейін сақталды, бұл ашық қақтығысқа әкелді. 1851 жылы Санта-Рита-дель-Кобрдегі АҚШ делегациясының (Джон Расселл Бартлеттпен бірге) және Мексика-Америка шекара комиссиясының Санта-Рита-дель-Кобр мыс кенін қайта ашуы жағдайды шиеленістірді. Мангас Колорадас, Кучильо Негро, Дельгадито, Понсе, Колето Амарилло және ең маңыздысы Чихенде және Ндендахе басшылары сияқты жаңа мәселелерге тап болды. 1851 жылдың маусым айында Мангас Колорадас, Дельгадито, Понсе және Колето Амарилло Бартлеттпен Санта-Рита-дель-Кобрде кездесті; апачилар жаңа келгендерден көңілі қалғанша және алданғанша талқылаулар жалғасты. Джон Кремонидің "Апачилер арасындағы өмір" атты кітабында 1861 жылы Пинос-Альтос кен лагерінің жанында Мангас Колорадасқа ақ рудашылар тобы шабуыл жасап, оны ағашқа байлап, қатты сабағаны айтылған. Дегенмен, тарихшы Эдвин Р. Суини басшының өмірбаянында осы мәлімдемеге қарсы шығады: егер бұл рас болса, 1850 және 1860 жылдары Мангас Колорадаспен көп уақыт өткізген Джеронимо, әрине, оны өзінің биографына айтқан болар еді. 1860 жылдың желтоқсан айында 30 рудашы Мимбрес өзенінің батыс жағалауындағы Бедонкох лагеріне күтпеген шабуыл жасады. Тарихшы Эдвин Р. Суинидің мәліметінше, рудашылар "төрт үндіні өлтіріп, тағыларын жаралады және он үш әйел мен баланы тұтқынға алды". Осыдан кейін Мангас АҚШ азаматтары мен олардың мүлкіне шабуылдар жасауды бастады. Мангас Колорадастың қызы Дос Тех Сех Цоканенде немесе Чирикауа апачилерінің басты басшысы Кочиске үйленді. 1861 жылдың ақпан айының басында АҚШ армиясының лейтенанты Джордж Николас Баском, фермердің ұлын "үндістердің" ұрлап кеткенін тергеп, бұйрықсыз, жазықсыз Кочизді, оның отбасын және бірнеше жауынгерлерін Оңтүстік-Шығыс Аризонадағы Апачи асуында тұзаққа түсірді. Кочиз қашып құтылуға үлкерді, бірақ оның отбасы мен жауынгерлері тұтқынға алынды. Келіссөздер сәтсіз аяқталып, шайқас басталды. Бұл оқиға "Баском ісі" деп аталды, нәтижесінде Кочистің ағасы мен тағы бес жауынгер Баскоммен асылып өлтірілді. Сол жылы Мангас Колорадас пен Кочиз одақтасып, барлық американдықтарды апачи жерінен қууға келісті. Оларға орта жастағы Дельгадито мен Нана, Викторио, Юх және Джеронимо да қосылды. Мақсатқа ешқашан қол жеткізілмесе де, Азамат соғысы кезінде федералды әскерлер шығысқа ауысқаннан кейін Апачи жеріндегі ақ халықтың саны бірнеше жылға едәуір азайды.
During the 1820s and 1830s, the Apaches' main enemy were the Mexicans, who had won their independence from Spain in 1821. By 1835, Mexico had placed a bounty on Apache scalps. After Juan José Compa, the leader of the Coppermine Mimbreño Apaches, was killed for bounty money in 1837 in the massacre at Santa Rita del Cobre, Mangas became a war leader and a chief, joining forces with his friend and long time companion (and possibly brother in law) Cuchillo Negro (Spanish: Black Knife). His father Fuerte, also known as Soldado Fiero (Spanish: Proud Soldier), had been killed near Santa Rita del Cobre by troops from the Janos garrison in 1835 or 1837 They began a series of retaliatory raids against the Mexicans, around the mining town and sieged Santa Rita, attacking the column of fleeing Mexicans and slaughtering a large number. Mangas Coloradas became the principal leader of the Coppermine Mimbreños and led them for about 25 years while Cuchillo Negro led the Warm Springs Mimbreños. In 1846, when the United States went to war with Mexico, the Apache Nation promised U. S. soldiers safe passage through Apache lands. Once the U. S. occupied New Mexico in 1846, Mangas Coloradas signed a peace treaty, respecting them as conquerors of the hated Mexican enemy. An uneasy peace between the Apache and the United States lasted until an influx of gold miners into New Mexico's Pinos Altos Mountains led to open conflict. In 1851 the settlement at Santa Rita del Cobre of the U. S. delegation (with John Russell Bartlett) in the Mexican American Border Commission and the reopening of the Santa Rita del Cobre copper mines increased tensions as well. Mangas Coloradas, like Cuchillo Negro, Delgadito, Ponce, Coleto Amarillo, and the most important Tchihende and Ndendahe chiefs, had to face new problems. In June 1851 Mangas Coloradas, Delgadito, Ponce, and Coleto Amarillo met Bartlett in Santa Rita del Cobre; the discussions continued until the Apaches no longer felt disappointed and betrayed by the newcomers. According to John C. Cremony's book, Life Among the Apaches, in 1861, near the Pinos Altos mining camp, Mangas Coloradas was attacked by a group of white miners who tied him to a tree and severely flogged him. Yet historian Edwin R. Sweeney finds issue with this claim in his biography of the chief: if it was true, Geronimo, who spent a great deal of time with Mangas Coloradas during the 1850s and 1860s, would have likely mentioned it to his biographer. In December 1860, 30 miners launched a surprise attack on an encampment of Bedonkohes on the west bank of the Mimbres River. Historian Edwin R. Sweeney reported, the miners " killed four Indians, wounded others, and captured thirteen women and children." Shortly after that, Mangas began raids against U. S. citizens and their property. Mangas Coloradas' daughter Dos Teh Seh married Cochise, principal chief of the Tsokanende or Chiricahua Apache. In early February 1861, U. S. Army Lieutenant George Nicholas Bascom, investigating the "Indian" kidnapping of a rancher's son, apparently without orders, lured an innocent Cochise, his family and several warriors into a trap at Apache Pass, southeastern Arizona. Cochise managed to escape, but his family and warriors remained in custody. Negotiations were unsuccessful and fighting erupted. This incident, known as the "Bascom affair", ended with Cochise's brother and five other warriors being hanged by Bascom. Later that year, Mangas Coloradas and Cochise struck an alliance, agreeing to drive all Americans out of Apache territory. They were joined in their effort by middle aged Delgadito and Nana, Victorio, Juh and Geronimo. Although the goal was never achieved, the White population in Apache territory was greatly reduced for a few years during the Civil War, after federal troops had been withdrawn to the east.
Өлім
1862 жылдың жазында, кеудесіне түскен оқ жарасынан жазылғаннан кейін, Мангас Колорадас бейбітшілік шақыру үшін делдалмен кездесті. 1863 жылдың қаңтар айында ол Нью-Мексиконың оңтүстік-батысындағы Форт-Маклейн (Апачи Техо) бекінісінде АҚШ әскери басшыларымен кездесуге шешім қабылдады. Оған бейбітшілік орнату үшін азық-түлік беруге уәде берілді, бірақ Американ үкіметі олармен бейбітшілікке келуді қаламады. Мангас Калифорния милициясының офицері және болашақта Луизиана штатынан қайта құру сенаторы болған бригадир генерал Джозеф Р. Уэстпен кездесу үшін бітімгершілік ту астында келді. Қарулы әскерлер Мангасты тұтқынға алды. Вест күзетшілерге оқтап өлім жазасын орындауға бұйрық берді. Сол түні Мангас қашып кетуге тырысқан деген сылтаумен азаптап, атып өлтірді. Жерде байлаулы жатқанда, Мангасты қызыл ыстық штыктармен қоздырып, ол "қашуға" тырысқандай көрінуге мәжбүр етті. Келесі күні апачтың (Мангас 6 фут 6 дюйм бойында болған) алып келісіне таң қалған бірнеше сарбаз оның басын кесіп, қайнатып, бас сүйегін Нью-Йорктегі френолог Орсон Сквайр Фаулерге жіберді. Бас сүйегінің талдауы және оның екі суреті Фаулердің кітабында жарияланды. Ив Боллдың кітабындағы ақпарат көздерінің бірі – Даклуги, бас сүйегі Смитсондар институтына жіберілгенін айтты. Бірақ Смитсонов институты бас сүйегін алған жоқ деп мәлімдеді. Мангас ұрпақтары мен олардың куәліктеріне сүйенген дереккөздер Смитсонов институтын Нью-Йорктегі Фаулердің френологиялық кабинетімен шатастырған болуы мүмкін, онда бас сүйегі көрмеге қойылған, осылай қателікке ұшыраған. Бас сүйектің тағы бір мүмкін тағдыры – Смитсонов институтының 1990 жылы оны апачтарға қайтарып бергені, бірақ бас сүйек жеке таңбаланбаған. Мангас денесінен бас бөліп тастау апачтарды қатты ашуландырды, себебі олар оның басы болмаса, өмірден кейінгі әлемге өте алмайды деп сенді. Бұл апачтар мен АҚШ арасындағы қақтығысты одан әрі шиедіріп, Кочисті Аризона және Сонорадағы тоғыз жылдық жазалау науқанына түрткі болды.
In the summer of 1862, after recovering from a bullet wound in the chest, Mangas Coloradas met with an intermediary to call for peace. In January 1863, he decided to meet with U. S. military leaders at Fort McLane (Apache Tejo) in southwestern New Mexico. He was promised provisions in return for peace, but the American government did not want to have peace with them. Mangas arrived under a flag of truce to meet with Brigadier General Joseph R. West, an officer of the California militia and a future Reconstruction senator from Louisiana. Armed soldiers took Mangas into custody. West gave an execution order to the sentries. That night, Mangas was tortured, shot, and killed under the pretext of a supposed escape attempt. While tied on the ground, Mangas was provoked with red hot bayonets until he moved to simulate his attempt to "escape." The following day, some soldiers who were fascinated by the size of the Apache (Mangas was 6 feet, 6 inches tall), cut off his head, boiled it, and sent the skull to Orson Squire Fowler, a phrenologist in New York City. Analysis of the skull and two sketches of it appear in Fowler's book. Daklugie, one of informants in Eve Ball's book, said the skull went to the Smithsonian Institution. However, the Smithsonian reported that it never received the skull. Mangas's descendants and sources based on their testimony may have confused the Smithsonian with Fowler's Phrenological Cabinet in New York, where the skull was on display, leading to the misattribution. Another possible fate of the skull was that it was returned to the Apaches by the Smithsonian in a 1990 transfer but was not individually labeled. The mutilation of Mangas's body especially enraged the Apaches since they believed he would not enter the afterlife without his head. This further envenomed the conflict between the Apaches and the United States, leading Cochise to engage in nine year campaign of reprisals in Arizona and Sonora.