Кіріспе

Өмірі бойында Людвиг ван Бетховен (1770–1827) көптеген өнердес композиторларымен байланыс орнатқан. Бетховен мінезі ауыспалы, ерекше және қарым-қатынас жасау қиын адам ретінде танымал болған; оның көптеген қарым-қатынастарының тарихы пікір таластары, түсініспеушіліктер мен келісімге келулерге толы. Бетховен бір кездегі ұстаздары Иосиф Гайдн мен Антонио Сальери, фортепианодағы виртуоз және композитор Иоганн Непомук Хуммель, неміс композиторы Карл Мария фон Вебер және итальяндық скрипкашы Никколо Паганинимен ұзақ дауласқан. Ал Франц Шубертке жағымды пікірмен қарап, оның шығармаларын жоғары бағалаған.

Луиджи Шерубини

Бетховен 1805 жылы Венаға саяхат еткен композитор Луиджи Керубинимен кездесті. Парижде ұзақ жылдар тұрған Керубини, 1791 жылы жазылған "Лодоиска" операсының сәтті сахналануынан кейін, Эммануэль Шиканедердің 1803 жылғы 23 наурызда Вена театрында қойған операсынан соң, "Die Tage der Gefahr" (немесе "Der Wasserträger") операсын қоюға шақырылды. Керубинидің Венадағы уақыты көбінесе бақытсыз болды, бірақ ол Бетховенмен кездесу мүмкіндігіне ие болды. Керубини Бетховеннің "Фиделио" операсының алғашқы көрсетілімдерінде болды және оған тіл бітірерлік жауап берді. Ол Бетховеннің фортепиано ойнау стилін "дөңгелек" деп сипаттады, ал оның өзін "жабайы есік алдындағы аю баласы" деп атады. Бұған қарамастан, Бетховен Керубиниді өзінен басқа ең ұлы замандас композитор деп санады.

Иоганн Вольфганг фон Гёте

Бетховен Иоганн Вольфганг фон Гёте шығармаларын Бонда жас кезінде, 1812 жылы алғашқы кездесуінен бұрын-ақ оқып, оған таң қалған. Оның Гёте шығармаларын музыкаға қоюы 1790 жылдар шамасында басталды. Бетховен 1811 жылдың көктемінде ақынға жазған хатында «Эгмонт» музыкасы туралы былай деп хабарлады: «Мен сізге тек ең жоғары құрметпен [және] сіздің ұлы туындыларыңызға деген терең, сөзбен жеткізе алмайтын сезіммен ғана жақындай аламын». Ол Гётенің 18 мәтінін музыкаға қойған, ал тағы екеуін қою жоспарлаған. Сондықтан Гёте Бетховеннің вокалдық шығармаларында ерекше орын иеленеді. Бетховен 1812 жылы Теплиц қаласында Гётемен кездесті. Беттина фон Арнимнің айтуынша, Бетховен патшалық отбасының алдында сәлемдемеуге тырысқан, бұл Гётені қынжырландырған.

Жозеф Хайдн

Бетховеннің өміріндегі ең маңызды қарым-қатынас, әрине, ең танымал, жас пианисттің австриялық композитор Йозеф Гайднмен оқушылыққа қабылдануы болды. Бетховен 1792–95 жылдар аралығында бірқатар композиторлар мен мұғалімдерден сабақ алды, соның ішінде Антонио Сальери мен Иоганн Георг Альбрехтсбергер де бар еді. Дегенмен, Бетховеннің барлық ұстаздарының ішінде Гайдн ең жоғары беделге ие болды, өйткені ол Лондонға алғашқы табысты сапарынан оралған еді. Мүмкін, 1790 жылы Лондондағы алғашқы сапарында Гайдн Бетховенді оқушы ретінде қабылдауға келіскен. Гайдн студенттеріне композициялық жаттығуларды Фукс еңбегіне негізделген «Gradus ad Parnassum» бойынша тапсырғанына куәліктер бар. Алайда, сол жылдың ішінде екеуінің арақатынасы суына бастады. Заманагөйлердің мәліметтеріне сәйкес, бұл мәселе ең алдымен Бетховеннің алғашқы шығармаларының жарық көргенінен кейін туды, аталған Op. 1 фортепианолық триолары. Жас композиторға көмектесу ниетімен Гайдн Бетховенге өзінің атының астына «Гайдннің шәкірті» деген сөздерді қосуды ұсынды, осылайша Гайдннің зор даңқынан пайда табуға мүмкіндік берсе. Гайдннің Бетховенге деген жақсы ниетінің көптеген дәлелдері бар, соның ішінде оқушысын Лондонға екінші сапарына алып кетуге деген қызығушылығы және Гайднның Бетховеннің ертедегі демеушісі Максимилиан Франц Австрияның Кёльн сайлаушысына жіберген жеке хаттары. Алайда, Бетховен өмірінің әр түрлі кезеңінде Гайднға деген керіс пікірлерді сақтаған сияқты. «Гайдннің шәкірті» деген сөздерді қосу туралы ұсынысқа Бетховен наразылық білдірді. Фердинанд Ристің айтуынша, «Бетховен келіспеді, себебі, өзінің айтуынша, ол Гайдннан біраз оқыса да, одан ештеңе үйренбеген». Op. 1 триоларынан туған жағымсыз сезімдер алғашқы орындалу кезінде күшейді. Көрермендердің арасында болған Гайдн C минор триосының (Op. 1, № 3) көпшілікке қабылдамайтынын болжай отырып, оның жариялануына қарсы кеңес берді. Бетховен C минорды триолардың ең жақсысы деп санады және Гайдннің кеңесін өзінің қызғанышының белгісі ретінде түсіндірді. Дегенмен, Бетховен мен Гайдн 1809 жылы Гайдн қайтыс болғанға дейін жақсы қарым-қатынаста болды. Бетховен Гайдннің 76 жасқа толуына арналған концертке қатысты, және ол «Гайдннің алдына тізе бүгіп, ескі ұстазының қолы мен маңдайын құрметпен сүйді» дегенді айтады. Гайдннің Венадағы зор беделі Бетховенге ашық түрде қарсылық білдіруді қиындатты. Алайда, Гайдн Бетховеннің шығармаларына шынайы құрметпен қарады, бұл қасиет көбінесе Бетховеннің жақсы ықыласын жеңіп алуға көмектесті. Бетховеннің танымал өмірбаянында Мейнард Соломон өз соңғы жылдары «Бетховен ескі ұстазына әрдайым құрметпен қарады, оны Моцарт пен Бахқа тең санады» деп атап өтті.

Иоганн Непомук Хуммель

1778 жылы туған Иоганн Непомук Хуммель Вена музыкалық әлемінің маңызды тұлғасы болды. Моцарттың бұрынғы шәкірті Хуммель клавишадағы керемет шеберлігімен және импровизациядағы ерекше дарынымен танымал болды. Бетховенмен бірге, ол заманының ең жақсы орындаушысы саналды. Көп жылдар бойы Хуммель мен Бетховен тығыз дос болды. Бірақ, қарым-қатынастарын қиындатқан бірнеше жағдай болды. 1807 жылы князь Николаус II Эстерхази Бетховенді әйелі үшін месса жазуға шақырды. Бетховен келісіп, До мажордағы мессаны жазды, ол князьтің Эйзенштадттағы сарайында орындалды. Сол кезде Хуммель – Капельмейстер, Гайднның Эстерхази сарайындағы ізбасары болып тағайындалған еді. Орындалуы жақсы болмады, содан кейін князь Бетховенге тікелей сын айтқан деседі. Шиндлердің сөзіне қарағанда, Хуммель князьдың сөздеріне күлген, бұл әрқашан сезімтал Бетховеннің қорлық көргендей сезіміне және қуғынға ұшырағандай түйсігіне соқты. Бетховен дереу Эйзенштадтты тастап кетіп, осы ренішті жылдар бойы сақтап жүрді. Дегенмен, бұл оқиға екеуінің арасындағы жаңжалдың басты себебі болмаған сыңайлы. Олардың арасындағы негізгі дау мәдениет пен өнер мәселелеріне байланысты болды. Хуммель Бетховеннің шығармаларын, әсіресе симфонияларын клавишаға бейімдеуімен танымал болды. Бетховенге Хуммельдің орындау стилі мен шығармашылығы ұнамады, ал Игнац Мошелес айтуынша, Хуммельдің бейімдеулеріне қарсы болды. 1810 жылдардың соңында екеуінің арасында келіспеушіліктер туды, оның нақты себебі белгісіз, бірақ бұл Хуммельдің Бетховеннің музыкасын өңдеуіне байланысты болған болуы мүмкін. Хуммель 1820 жылдардың көп бөлігін Веймар сарайында өткізді, онда ол Иоганн Вольфганг фон Гётемен дос болды, және Бетховеннің өлім төсегінде екеуінің арасында татуласу болғанға дейін Бетховенді қайта көрмеді. Бетховеннің ауыр сырқатқа шалдыққанын естіген Хуммель Веймардан Венаға бұрынғы досын көруге келді. Оның шәкірті Фердинанд Хиллердің айтуынша, Хуммельді тек қана аяныс сезімі жетелемеген. Хуммель Бетховеннен қолтаңба алуға тырысты, оны Бундестагқа композицияларын (және басқалардың композицияларын) заңсыз көшіруден қорғау үшін ұсынғысы келді. Барлығында, Хуммель Бетховенді өлім төсегінде үш рет барды, соңғысы 1827 жылдың 23 наурызында, өлімінен үш күн бұрын, және оның қосылу рәсіміне қатысты.

Франц Лист

1823 жылғы 13 сәуірде он екі жасар венгр пианині Франц Лист (1811–1886) Венада өнер көрсетті. 53 жастағы Бетховен оған керемет ойнағаны үшін «Вейхекусс» немесе «қасиетті өбі» деп аталатын өбі берді деген әңгіме бар. Бұл шындыққа сай келмейді, өйткені Бетховен сол кезде терең саңырау болған. Бетховеннің өбілу оқиғасының неғұрлым ақылға қонымды нұсқасы пианист Илька Хоровиц Барнайдың естеліктерінде келтірілген: «Мен Листпен өткізген ең есте қаларлық сәт – ол Бетховенмен кездесуі туралы айтқан кезде болды. – Мен он бір жаста едім, – деді ол, – менің құрметті ұстазым Черни мені Бетховенмен таныстырды. Ол бұрыннан оған мен туралы айтып, менің ойнауымды тыңдауын сұраған. Бірақ Бетховен дарынды балаларды жақтырмайтын, сондықтан мені ұзақ уақыт тыңдамай келді. Алайда, соңында менің табанды ұстазым Черни оны көндіріп: «Онда, Құдай үшін, кішкентайтіңді әкел» деді. – Бір күні таңертең сағат он шамасында біз Бетховен тұратын Шварцшпаниерхаус үйінің екі кішкентай бөлмесіне кірдік. Мен біршама ұялдым, бірақ Черни маған мейіріммен демеу көрсетті. Бетховен терезе алдындағы ұзын, тар үстелдің жанында жұмыс істеп отырды. Бір сәт ол бізге қадалып қарады, қатты ойға келіп, Черниге бір-екі сөз айтты, бірақ менің сүйікті ұстазым маған пианиноға баруға ишара жасағанда үндемеді. – Алдымен мен Ристің (Бетховеннің тағы бір шәкірті Фердинанд Ристің) шағын пьесасын орындадым. Бетховен Бахтың фугасын ойнауға рұқсат сұрады. Мен «Жақсы темперленген клавир» кітабынан до минор фугасын таңдадым. «Осы фуганы транспозициялай аласың ба?» – деді Бетховен. – Бақытыма орай, ала алдым. Соңғы аккордтан кейін мен көз жоғары көтердім. Бетховеннің терең, жарқын көздері маған қарады, бірақ кенеттен оның қатал бетінен жылы күлімдеу сызылды. Ол жақындап келіп, маған мейіріммен бірнеше рет басымды сылады. «Ә, мен таң қалдым!» – деді ол ақырын. – «Мұндай кішкентай шайтан». – Менің батылым кенеттен оянды: «Сіздің бір шығармаңызды орындай аламын ба?» – дедім мен батыл түрде. Бетховен күлімсіреп бас иіді. Мен оның до мажор фортепиано концертінің (№1) бірінші бөлімін орындадым. Мен бітірген соң Бетховен қолдарын созып, маңдайыма сүйді де, жұмсақ дауыспен: «Алға қарай жүре бер. Сен бақыттылардың бірісің! Сенің тағдырың – көптеген адамдарға қуаныш сыйлау, ал бұл адамның жете алатын ең үлкен бақыт» деді. Лист маған мұны үлкен сезіммен айтты; оның дауысы дірілдеді, бірақ осы қарапайым сөздер оған қандай құдайлық қуаныш сыйлағанын сезінуге болады. Лист – адам ретінде – маған ешқашан одан зор әсер қалдырмаған. Әлемге танымал адам, құрметке бөленген суретші жоқ болды; оның бала кезінде басынан өткен осы ұлы сәт оның жанында әлі де жаңғырып тұрды. Бір сәт үнсіз қалды, содан кейін ақырын деді: «Бұл менің өмірімдегі ең мақтанды сәт болды – менің суретші ретінде өмірімнің бастауы. Мен бұл туралы өте сирек айтамын, тек ерекше достарыммен ғана бөлісемін». Бұл оқиға біраз сенімді, бірақ Бетховен 1822 жылы да, 1823 жылы да саңырау болған. Алайда, Бетховен пианиноның дірілісін қолдарымен сезінгенін, сондай-ақ Листің саусақтарын байқағанын болжауға болады. Сонымен қатар, бұл оқиғаның болған кезде Бетховен Шварцшпаниерхауста тұрмаған, бірақ Лист бұл оқиғаны айтқан кезде ол өмірінің соңғы жылдарында болды, егер оқиғаның өзі қиял болмаса, оның естелігі сәл тұманды болуы мүмкін.

Вольфганг Амадей Моцарт

Вольфганг Амадей Моцарт (1756–1791) Венада өте талантты және танымал композитор болған кезде, 16 жастағы Бетховен 1787 жылы алғаш рет осы қалаға келді. Бетховеннің қаладағы алты айлық сапары барысында олар кездескен болуы мүмкін, бірақ мұны растайтын замандас құжаттары жоқ. Жазушы Отто Янның айтуынша, Бетховен Моцартпен кездесуге апарылып, оның алдында орындаған. Бетховен Моцарттан сабақ алған болуы да мүмкін. Олардың кездесуіне қатысты нақтылық болмаса да, Бетховен Моцарттың шығармаларын жақсы білген және олар оған үлкен әсер еткені сөзсіз. Мысалы, Бетховеннің 5-ші симфониясының үшінші бөлімінің басты тақырыбы Моцарттың 40-шы симфониясының төртінші бөліміндегі тақырыпқа өте ұқсас. Бетховен Моцарттың ре минор фортепиано концертінің бірінші және үшінші бөлімдеріне каденциялар (WoO 58) жазды.

Джоачино Россини

Джоахино Россини (1792–1868) – итальяндық композитор, ол «Севильский шаштараз» және «Уильям Телл» сияқты көптеген операларымен танымал. Россини Венаға келгенде, сол кезде 51 жаста және денсаулығы нашарлаған Бетховенмен кездесуге бірнеше рет әрекеттенді. Ақырында, Венада тұратын итальян ақыны Джузеппе Карпанидің көмегімен Россини Бетховенмен кездесуді ұйымдастыра алды. Әртүрлі деректерге сәйкес, Бетховен Россиниді танып, «Севильский шаштараз» операсына жоғары баға берді, сондай-ақ ол ешқашан опера буффадан (комедиялық опералар) басқа жазуға тырыспауы керектігін айтты, себебі мұндай шығармалар оның (Россинидің) табиғатына сай емес. Карпани Бетховенге Россинидің бірнеше мәнерлі опералар жазғанын еске салғанда, Бетховен: «Иә, мен оларды қарап шықтым. Opera seria (мазмұнды опера) итальяндықтарға жараспайды. Шынайы драманы қалай бейнелеуді сіздер білмейсіздер» деді.

Франц Шуберт

Франц Шуберт (1797–1828) өмірінің көп бөлігін Бетховеннің шығырмаларының ең жақсы кезеңі болған Венада өткізді. Ол кішкентай кезінен Бетховеннің музыкасына қаныққан, ал оның бірнеше шығармаларында Бетховеннің ұқсас туындыларымен тақырыптық ұқсастықтар бар. Шуберт пен Бетховен бір қалада тұрса да, және Шуберт Бетховенді ең жоғары бағаласа да, олар сол кезде көбінесе әртүрлі әлеуметтік ортада араласты. Олардың алғашқы кездесуі 1822 жылы болған, онда Шуберт баспагер Антон Диабеллимен бірге Бетховенге барды. Шуберт француз әніне жазылған вариациялар жинағын (Op. 10, D.624) Бетховенге арнап, оның көшірмесін сыйға тартқысы келді. Шуберт сұхбат кезінде қатты шаршаған, ал қарт композитор жұмыстағы ұсақ қатеге назар салғанда, ол амалсыздыққа ұшырады. Бұл оқиғаны Антон Шиндлер баяндаған, бірақ оның растығы күмәнді, өйткені Шиндлер Бетховеннің сенімсіз өмірбаяншысы ретінде танымал. Шуберттің досы Йозеф Хюттенбрнердің айтуынша, Шуберт келгенде Бетховен үйде болмаған, ал вариациялар үй қызметкерлеріне қалдырылған. Дегенмен, Allgemeine Musikalische Zeitung журналының баспашысы Иоганн Фридрих Рохлиц 1822 жылы Шубертпен болған кездесуін еске алады, онда Шуберт Рохлиц пен Бетховен туралы әңгімелескенін және кездесудің басқа да егжей-тегжейін айтқан. 1827 жылы Бетховен өлім төсегінде жатқанда, Шиндлер Бетховенге көңіл көтеру үшін оған Шуберттің бірнеше әндерінің қолжазбаларын берді. Шиндлердің сөзіне сүйенсек, Бетховен көргендерінің мөлшері мен сапасына таң қалды, "Шубертте шынымен де құдайлық ұшқын бар" деді. Шуберт Бетховеннің өлім төсегіне бірнеше рет барды. Бірде Ансельм Хюттенбрнермен бірге келгенде Бетховен: "Сен, Ансельм, менің ойымды, ал Франц – менің жанымды иеленді" деді. Шуберт Бетховеннің қосылу рәсімінде шұрақ ұстаушы болды. Граф музыканы ықылас білдіретін меценат екені мәлім болды, ол Бетховеннің 4-ші симфониясын тапсырыс беріп қана қоймай, сонымен қатар Иоганн Седлатзекке бала кезінде тігінші болып жұмыс істегенде, хобби ретінде флейта ойнағанда оның талантын ашты. Оперсдорф жас тігінші/музыкантты өзінің сарай оркестріне шақырды, бұл Иоганнға 1806 жылдың күзінде Силезияда болған кезде Бетховенге өнер көрсету мүмкіндігін берді. Седлатзек пен Бетховеннің танысуы Бетховеннің соңғы жылдары бойы сақталған музыкалық серіктестіктің басталуын белгіледі. Иоганн Седлатзек Венадағы Kärntnertortheater театрында Бетховеннің 9-шы симфониясының әлемдік премьерасында бас флейташы болды. 7 мамырда 1824 жылы Бетховен басшылығымен. 1825 жылы Венадағы Бетховеннің үйіне келген ағылшын дирижері сэр Джордж Томас Смарттың куәлігі бойынша Седлатзек Бетховеннің ішкі шеңберінің мүшесі болды, оған сэр Джорджтың хаттарында айтылғандай, Церни, Линкке, Шлезингер және Шупанциг сияқты белгілі музыканттар кірді, ал кейбір деректерде Шуберт те болды. Бетховен Седлатзектың музыканттық қабілетін жоғары бағалаған, бұл туралы Седлатзек 1826 жылы Парижге жеке турне кезінде өзімен бірге алып жүрген жеке ұсыным хаттары дәлелдейді. Француз скрипкашысы және композиторы Рудольф Кройцерге (1766–1831) жазған хатында Бетховен Седлатзекті "өте көрнекті суретші" деп атады. Бетховен өмірінің көп бөлігін Францияда өткізген итальян композиторы Луиджи Черубиниге (1760–1842) жазған хатында Седлацек туралы былай деді: "Мен оның менің атымның лайықты суретшісі екеніне сенімдімін және сізден жағымды қарсы алуды үміттенемін. Оны ең жоғары сенімділікпен қабылдаңыз". Бетховенмен байланысы Иоганнның немересі Людвиг Седлачекке (1875 жылы Венада – 1965 жылы АҚШ-та) дейін жалғасты, ол да музыкант және композитор болды. Жас Людвиг музыкалық шеберлікті бір кездері Бетховенге тиесілі болған пианинода жаттығу арқылы үйренді. Бетховеннің 1806 жылы Силезияға сапары жыл сайын Польшаның Глоговек қаласында әр күзде өткізілетін Силезия Бетховен музыка фестивалімен атап өтіледі. 2012 жылы Глоговекте өткен Бетховен фестивалінде Иоганн Седлатзектың бірнеше композициялары орындалды, бұл шығармалар 2012 жылдың көктемінде Лондон мұражайларында табылғаннан кейін шамамен 200 жыл бойы жоғалып кеткен. Бұл бұрын жоғалған туындылар 6 қазан 2012 жылы флейташы Эльцбиет Воленска мен пианист Эльцбиет Завадска орындауында Седлатзектың ұстазы және замандасы Людвиг ван Бетховенді құрметтеу үшін алғаш рет 19 ғасырдан бері орындалды.