Кіріспе

Лорд Байронның өлеңі "Қараңғылық" – 1816 жылдың шілдесінде Лорд Байрон жазған, әлемнің апатты соңы туралы тақырыптағы өлең. Ол 1816 жылғы "Чиллон тұтқыны" жинағының бір бөлігі ретінде жарияланды. 1816 жыл "Жазсыз жыл" деп аталды, себебі Тамбора тауы өткен жылы Голландияның Шығыс Үндістанында атқылап, атмосфераға жеткілікті мөлшерде күкірт шашып, жаһандық температураны төмендетіп, Солтүстік Американың және Солтүстік Еуропаның көп бөлігінде ауа райының бұзылуына себеп болды. Осы қараңғылық Байронды өлең жазуға шабыттандырды. Әдебиет сыншылары бастапқыда оны "соңғы адам" поэмасы деп санады, ол жер бетіндегі соңғы адамның апаттық оқиғасын баяндайды. Жақындағы сыншылар поэманың тарихи контекстісіне, сондай-ақ оның Киелі кітапқа көптеген сілтемелеріне қарамастан, Киелі кітапқа қарсы бағытына назар аударды. Бұл өлең Байронның Анна Изабелла Милбанкемен некесі аяқталғаннан кейінгі бірнеше айда жазылды.

Тарихи контекст

Байронның өлеңі романтизм дәуірінде жазылған. Осы кезеңде бірнеше оқиғалар болды, олар (кейбір адамдарға) Апокалипсистің Киелі кітаптағы белгілеріне ұқсады. Сол кездегі көптеген авторлар өздерін пайғамбарлар ретінде сезініп, жақындап келе жатқан құрып кету туралы басқаларды ескертуді міндет санады. Алайда, сол уақытта көптеген адамдар мейірімді Құдайға деген сенімдеріне күмән келтірді, себебі жаңадан табылған қазбалар жер астындағы бүкіл түрлердің өлімі туралы мәліметтерді көрсетті. Өлең жазылған 1816 жыл "жазсыз жыл" деп аталды, себебі ерекше ауа райы мен түсіндіріле алмайтын қараңғылық Еуропа бойынша, әсіресе Женевада рекордтық суық температураға әкелді. Байрон өлеңге шабыттанғанын айтты, ол: «Женевада, атақты қараңғы күн болғанда жаздым, сол күні құстар түскісін ұяға кетіп, шамдар түн ортасында жағылды» деді. Бұл қараңғылық (сол кездегілерге белгісіз) Индонезиядағы Тамбора тауының жарылуынан шыққан жанартау күлінен туындады. Күн сәулесіндегі ерекше өзгерістердің себебін анықтау іздеуі ғалымдар күнде өте үлкен, жалаң көзбен көрінетін күн дақтарын тапқанда күшейді. «Лондон Хроникасы» сияқты газеттер үрей туралы хабарлады:

Италиядағы бір ғалым тіпті Байронның «Қараңғылық» өлеңін жазуға аздай уақыт қалғанда, 18 шілдеде күннің сөнуін болжады. Оның «болжамы» бүкіл Еуропа бойынша тәртіпсіздіктерге, өзіне-өзі қол салуға және діни ынтаға себеп болды. Мысалы:

Бұл болжам және табиғаттың осы кездегі ерекше мінез-құлқы сол дәуірдегі көптеген сезімдерге тікелей қайшы келді. Уильям Вордсворт өзінің шығармаларында Құдай мен табиғаттың байланысына деген сенімін жиі білдіреді, бұл романтизм дәуірінің поэзиясына тән. Мысалы, оның «Тинтерн аббаттығында» «Табиғат ешқашан / Оны сүйген жүрекке қиянат жасаған емес» деп жазылған. Оның өлеңдерінде табиғаттың адаммен татулықта өмір сүретін мейірімді жаратылыс екендігі туралы ой да бар. Ол сол өлеңінде табиғат туралы былай дейді: «Біз көретін әр нәрсе / нығметке толы». «Мен жалғыз бұлттай серуендедім» сияқты басқа өлеңдерінде гүлдер мен бұлттарды сипаттау үшін әдетте періштелер тобын сипаттау үшін қолданылатын тілді пайдаланады. Тіпті сол кездегі тағы бір белгілі ақын Кольридждің қорқынышты готикалық өлеңдері табиғатқа қатысты мейірімділікпен қарауды талап етеді, ол қаталдыққа ұшыраса ғана қатал болады, мысалы, «Ежелгі теңізшінің әңгімесінде», Байронның күнінен адамдар жасаған зұлымдықтар туралы ештеңе айтылмаған.

Сын-пикирлер мен талдаулар

Бұрын сыншылар "Қараңғылық" поэмасын "Соңғы адам" поэмасы деп жіктемелі, оның негізгі тақырыбы – жер бетіндегі соңғы адамның көзқарасынан бейнеленген дүние аяқталу сахналары. Алайда, соңғы зерттеулер поэмада нақты бір "Соңғы адам" кейіпкерінің болмауын көрсетті. Дегенмен, поэманың соңында қараңғы және шөл далада тек ақынның санасы ғана сақталады. Осылайша, повествователь "Соңғы адам" кейіпкерінің ролін атқара алады.

Киелі кітаптағы бейнелер

Байрон сонымен қатар осы оқиғалардың нақты мүмкіндігін оқырмандарына жеткізу үшін ахират туралы тозақтық сипаттағы библиялық тілді қолданады. Бүкіл өлең Матай 24:29-ға сілтеме жасайтындай: «күн қараңғы болады». 32-жолда адамдар аспанға қарап «тістерін щығырып», ашуланып тұрғаны сипатталады, бұл тозаққа ашық библиялық параллель. Жыландар «көпшіліктің арасында / сызылдап» жүреді. «Зор қаладан» аман қалған екі адам «құрбандық тақтың» маңына «қасиетті нәрселерді» жинап, оларды «қиындыққа толы мақсатта» – жарық үшін жағады. Олар оттың жарығында өздерін көріп, бір-бірін көрген қорқыныштан өліп, «маңдайына Аштықпен жазылған Шайтанды танымайды». Осы болашақта барлық адамдар шайтандарға ұқсайды, әлсіреп, өліп, «олардың сүйектері денелері сияқты бейітсіз» болады. Олар сондай-ақ шайтандар сияқты әрекет етеді, Байрон айтқандай: «ешқандай махаббат қалмады», бұл әлемнің соңында «көптеген адамдардың махаббаты суықтайды» деген Киелі кітаптағы болжамға сәйкес келеді. Осылайша Байрон сол кезде болып жатқан оқиғаларды күшейтеді. Қырқыстар, өзіне-өзі қол жұмсаулар, ауа райының өзгеруінен туған қорқыныш және күннің құлауы болжамы адамдардың ұзақ өмір сүру үмітін ғана емес, Құдайдың жаратылысына және өздеріне деген сенімдерін де зерттеді. Байрон осы шайтандық бейнелерді келтіре отырып, осы қорқынышты жеткізеді; «Қараңғылықтың [немесе табиғаттың] олардан / көмекке мұқтажы жоқ еді – Ол ғалам еді». Байронның пессимистік көзқарастары жалғасуда, өйткені ол Киелі кітап тілін сол кездегі ғылымның айқын шындықтарымен үйлестіреді. Пейли атап көрсеткендей, Байронның Киелі кітаптағы үзінділерді қолданғаны емес, олардан ауытқу арқылы мағына бергені маңызды. Мысалы, Аян кітабындағы ахираттың барлық қорқыныштарынан кейін келетін мың жылдық бейбітшілік Байронның «Қараңғылық» поэмасында жоқ. Оның орнына «бір сәт тоқтаған соғыс / қайтадан тойып алды». Басқаша айтқанда, қылыштар уақытша соқаға айналып, қайтадан соғыс қылыштарына айналады. Сондай-ақ, жыландардың «усыз» болуы, жойылғаннан кейін болатын бейбітшілік туралы Киелі кітаптағы бейнеге сәйкес келеді: «Балалар аспидтің арасында ойнайды». Бірақ поэмада жылан зиянсыз етіп көрсетілген, бірақ адамдар осыдан пайдаланып, жыландар «тамақ үшін өлтіріледі». Пейли «мыңжылдық бейнелері үнемі ашулы көңілсіздікке ұшырайды» деп жалғастырады.