Кіріспе
Мексиканың жергілікті этносы Отоми (/oʊ/t/ə/'/m/iː/; lang es otoˈmi) – Мексиканың орталық Мексика үстірті (Альтиплано) аймағында қоныстанған жергілікті халық. Отоми – Американың түпкілікті халқы, Мексиканың орталық бөлігінде үзіліссіз аумақта таралған. Олар тілдік тұрғыдан қалған Отомангуэ тілді халықтармен байланысты, олардың ата-бабалары бірнеше мың жыл бойы Транс-Мексикалық жанартау белдеуін мекендеген. Қазіргі уақытта отомилер солтүстік Гуанахуатодан бастап, шығыс Мичоакан және оңтүстік-шығыс Тлаксалаға дейінгі фрагменттелген аумақта қоныстанған. Дегенмен, олардың көп бөлігі Мексиканың Идальго, Мексика және Керетаро штаттарында шоғырланған. Мексиканың жергілікті халықтар ұлттық институтының мәліметтері бойынша, 2015 жылы Мексика Республикасында Отоми этносының саны 667 038 адамды құрады, бұл оларды елдегі бесінші ірі жергілікті халыққа айналдырды. Олардың жартысынан астам бөлігі ғана отоми тілінде сөйлейді. Осыған байланысты, отоми тілі жоғары дәрежеде ішкі әртараптандыруға ие, сондықтан бір диалектіде сөйлейтін адамдар басқа диалектіде сөйлейтін адамдарды түсінуде қиындықтар туындайды. Сондықтан, отомилер өздерін әртүрлі атаулармен атайды: ñätho (Толука аңғары), hñähñu (Мескиталь аңғары), ñäñho (Сантьяго-Мексикитлан, оңтүстік Керетаро) және ñ'yühü (Пуэбланың солтүстік таулы аймақтары, Пауатлан) – бұл отомилер өз тілдерінде өзін-өзі атау үшін қолданатын атаулардың бірнешесі ғана, алайда испан тілінде сөйлеген кезде олар Нахуатльден шыққан «Отоми» атауын қолдануы жиі кездеседі.
The Otomi (,/oʊ//t//ə/'/m//iː/; lang es otoˈmi) are an Indigenous people of Mexico inhabiting the central Mexican Plateau (Altiplano) region. The Otomi are an Indigenous people of the Americas who inhabit a discontinuous territory in central Mexico. They are linguistically related to the rest of the Otomanguean speaking peoples, whose ancestors have occupied the Trans Mexican Volcanic Belt for several thousand years. Currently, the Otomi inhabit a fragmented territory ranging from northern Guanajuato, to eastern Michoacán and southeastern Tlaxcala. However, most of them are concentrated in the states of Hidalgo, Mexico and Querétaro. According to the National Institute of Indigenous Peoples of Mexico, the Otomi ethnic group totaled 667,038 people in the Mexican Republic in 2015, making them the fifth largest indigenous people in the country. Of these, only a little more than half spoke Otomi. In this regard, it should be said that the Otomi language presents a high degree of internal diversification, so that speakers of one variety often have difficulty understanding those who speak another language. Hence, the names by which the Otomi call themselves are numerous: ñätho (Toluca Valley), hñähñu (Mezquital Valley), ñäñho (Santiago Mexquititlán in southern Querétaro) and ñ'yühü (Northern highlands of Puebla, Pahuatlán) are some of the names the Otomi use to refer to themselves in their own languages, although it is common that, when speaking in Spanish, they use the native Otomi, originating from the Nahuatl.
Этимология
Отоми сөзі үлкен отоми этносын және диалектілік континуумды сипаттау үшін қолданылады. Испан тілінен алынған "отоми" сөзі лингвистикалық және антропологиялық әдебиеттерде қалыптасып, кеңінен қолданылған. Тіл білімі мамандары арасында академиялық атауды Отомиден Хньахньу деп өзгерту ұсынылды, бұл Мескиталь алқабының отомилері қолданатын эндоним, бірақ тілдің барлық диалектілері үшін ортақ эндоним жоқ. Мексиканың жергілікті халықтарын атауға қолданылатын көптеген жергілікті атаулар сияқты, Отоми термині де осы халықтардың өзіне тән емес. Отоми – науатль тілінен шыққан термин, ол отомитл сөзінен туындаған, бұл сөз ежелгі мексика тілінде "жебемен жүретін адам" дегенді білдіреді, ал Вигберто Хименес Морено сияқты авторлар оны "құс жебеші" деп аударған. Ото-мангуэ тілдері отбасының Ото-памеан тармағына жататын отоми тілінің көптеген нұсқалары бар, олардың кейбіреулері бір-бірін түсінуге қиын.
Шолу
Отомилер дәстүрлі түрде айды ең жоғары құдай деп санаған. Күні бүгінге дейін көптеген отоми халқы шаманизмді ұстанады және нагуализм сияқты испандықтардан бұрынғы нанымдарына берік. Басқа мезоамерикалық отырықшы халықтар сияқты, отомилер дәстүрлі түрде жүгері, бұршақ және қабақпен күн көріп келген, бірақ магуэй (ғасырлық өсімдік) алкоголь (пульке) және талшық (хенекен) өндірісі үшін маңызды егіс болған. Отоми халқы батыстықтардың теңгерімді деп санайтын тамақпен толық қамтамасыз етілмесе де, дұрыс тамақтану арқасында денсаулығын сақтайды: торттилья жеп, пульке ішіп, айналасында өсетін жемістерді пайдаланады. 1943-1944 жылдары Мексиканың Мезкитал аңғарындағы отоми ауылдарында жүргізілген тамақтану зерттеулерінің баяндамасында, құрғақ климатқа және суарусыз егіншілікке жарамсыз жерге қарамастан, отоми халқы негізінен магуэй өндірісіне тәуелді болғандығы көрсетілген. Магуэй (ғасырлық өсімдік) тоқуға қолданылатын талшықтарды және «пульке» жасауға қолданылады – бұл ашытылған, сүзгіленбеген сусын, отоми экономикасы мен тамақтануында маңызды рөл атқарады. Дегенмен, жаңадан іріктеліп өндіріс көлемінің артуына байланысты бұл практика азайып барады. Магуэй өсімдігіне деген тәуелділік соншалық, үйлердің қабырғаларын оның жапырақтарымен салады. Сол кезде аймақтың көп бөлігі дамымаған еді және ауыл шаруашылығының өнімділігі төмен болды. Тығыз қоныстанған аймақтар, көшпелі тұрғын үйлердің төмен және жасырын салынғандығына байланысты, кейде адам қоныстанбаған жерлер деп қателесіп түсірілетін. Отомилердің Мексиканың орталық бөлігіндегі орналасуы отомангуе тілдері арасындағы тілдік байланыстардың сақталғанын көрсетеді, сондықтан тілдік жағынан жақын топтар географиялық жағынан да жақын орналасқан. Отоми тобының алғашқы бөлінісі шығыс тілдерінің батыс тілдерінен айырылған кезде болды. Батыс тармағы екі негізгі тармақтан тұрады: Тлапанеко-мангуэ тілдерінде сөйлейтін халықтар және ото-паме тілдерінде сөйлейтін халықтар. Соңғыларының ішінде Мексиканың неоволькандық осінде қоныстанған отомилер және осы отомангуе тармағының құрамына кіретін мазауа, матлатзинка, тлахуика, чичимека сияқты халықтар бар. Отомилер қазір Мексика, Идальго, Керетаро, Гуанахуато, Мичоакан, Тлаксала, Пуэбла және Веракрус штаттарында шашыраңқы түрде орналасқан. Бұл штаттардың барлығы Мексика Республикасының орталық бөлігінде орналасқан және ел халқының көп бөлігі осы жерде шоғырланған. Отоми халқының ең көп шоғырланған аймақтары – Мезкитал аңғары, Шығыс таулы аймақтары, Пена-де-Бернальдегі жартылай шөлді аймақ, Керетаро және Мексика штатының солтүстігі. Бұл үлкен топтардан оқшауланған Zitácuaro (Мичоакан), Tierra Blanca (Гуанахуато) және Ixtenco (Тлаксала) қалаларындағы отомилер де бар. Орналасқан жерлеріне байланысты, отомилер Мексика қаласы, Пуэбла, Толука және Сантьяго-де-Керетаро сияқты ірі қалалармен тығыз байланыста өмір сүреді, олардың көптеген өкілдері жақсы жұмыс іздеп осы қалаларға көшіп кеткен.
Тарих
Мезоамерикалық халықтар туралы тарихи мәтіндер отомилер тарихына өте аз көңіл бөлген. Көп ғасырлар бұрын, испандықтар келген кезде отомилер қоныстанған аумақта Куикуилко, Теотиуакан және Тула сияқты ұлы қалалар гүлденген. Тіпті, "мексика империясы" деп аталатын ацтектердің Үштік одағында, Тлакопан Азкапоцальконың иеліктерін, онда көпшілігі отоми халқы тұрған, мұра еткен. Дегенмен, отомилер испандық Мезоамерика тарихының басты тұлғалары ретінде сирек айтылады, мүмкін, сол кездегі Мексиканың орталық аймағының этникалық әртүрлілігі ежелгі отомилердің және олардың көршілерінің үлесін ажыратуға мүмкіндік бермейді. Жақында ғана осы халықтың неоволькандық белдемдегі мәдениеттердің дамуындағы рөліне қызығушылық артып келеді, ол рөл колониялық кезеңге дейін және жаулау кезеңіне дейін созылған.
Испандықтарға дейінгі Отоми халықтары
Біздің заманымыздан бұрынғы V мыңжылдықта отоми халқы ірі топқа бірікті. Тілдердің әртүрліленуі және олардың Техуакан аңғарынан (қазіргі Пуэбла штатында) географиялық кеңеюі жүгері, бұршақ және чилиден тұратын мезоамерикалық егіншіліктің қолданылуынан кейін болған болуы керек. Бұл отоми тілдерінде егіншілікке қатысты сөздердің жиынтығында көптеген бір түбірлі сөздердің болуымен расталады. Дамыған егіншіліктен кейін прото-отомангуэя тобы қазіргі шығыс және батыс отоми топтарының алғабасы болған екі ерекше тілді құрады. Тіл біліміндегі мәліметтерге сүйенсек, батыс тармағының өкілдері – ото паместер шамамен б.з.д. төртінші мыңжылдықта Мексика алқабына келген, және кейбір авторлардың айқамына қарамастан, олар солтүстіктен емес, оңтүстіктен көшіп келген. Кейбір тарихшылар отомилер Мексика алқабының алғашқы тұрғындары болған деп санайды, алайда олар 1418 жылы тепанектер тарапынан алқаптан қуылған. Отомилер ежелгі Мексиканың ірі және маңызды қалаларының бірі – Теотиуакан қаласындағы түрлі этникалық топтардың бірі болды. Теотиуаканның құлауы – Мезоамерикадағы классикалық кезеңнің аяқталуын білдіретін маңызды оқиға. Мезоамерика деңгейіндегі саяси байланыстардағы өзгерістер, шағын бәсекелес мемлекеттер арасындағы жанжалдар және Солтүстік Мезоамерикадағы ұзақ құрғақшылықтан туындаған халық қозғалыстары Мексиканың орталық бөлігіне жаңа қоныс аударушылардың келуіне мүмкіндік берді. Осы кезеңде науатл тілінде сөйлейтін ірі топтар келіп, отомилерді шығысқа қарай ығыстыра бастады. Содан кейін олар Шығыс жоталарына және Пуэбла-Тлаксала аңғарының кейбір аймақтарына жетті. Келесі ғасырларда отоми аумағында науа халқының басшылығымен ірі мемлекеттер құрылды. 9 ғасырда толтектер Туланы (отоми тілінде Мähñem'ì) Мезоамериканың маңызды қалаларының біріне айналдырды. Бұл қала Мескитал алқабының халқының көп бөлігін құрады, бірақ олардың көпшілігі оңтүстік және шығыста, Мексика штатында және Шығыс жоталарында өмір сүруін жалғастырды. Шамамен 1100 жылы отоми тілінде сөйлейтін халықтар өздерінің астанасы – Xaltocan мемлекетін құрды. Халтокан тез арада билікке ие болды – жақын маңдағы қауымдардан бағынуға дейін салық алуға жеткілікті күшке ие болды. Содан кейін 14 ғасырда отоми патшалығын мексикалықтар мен олардың одақтастары бағындырды. Отоми халқы империясы өскен сайын Үштік одаққа салық төлеуге міндетті болды; кейіннен отоми халқы бұрынғы аумағының шығысы мен оңтүстігіндегі жерлерге қайта қоныстанды. Кейбір отомилер басқа жерлерге көшіп кетсе, ал басқалары қазіргі Мексика қаласының маңында қалды, бірақ көпшілігі Хидальгодағы Мескитал алқабының маңындағы аймақтарда, Пуэбланың жоталарында, Тетзкоко мен Туланцинго арасындағы аймақтарда және Колима мен Халискоға дейін қоныстанды.
Жаулап алу
Отомилердің көп бөлігі Тлаксала штатында қоныстанды. Испан конкистадоры Эрнан Кортес Текоакта отомилерді шапқалы жүріп "толыққанды түрде жойды" деген хабарлар болғанымен, олар ақырында ацтектердің үштік одағына қарсы күрескенде оған қосылып, жеңіске жетті. Бұл Икстенко отомилеріне (Yųhmų) қайтадан кеңеюге мүмкіндік берді. Олар Керетаро қаласын құрып, қазіргі Гуанахуато штатының көптеген қалаларына қоныстанды. Мезкиталь отомилері (Хньахньу) испандықтармен және олардың Икстенко отоми одақтастарымен соғыс күйін сақтап келді. Жазбаларда хньахньу (Мезкиталь отомилері) ассимиляцияға қарсылық көрсеткені және Хидальгодағы испандықтардың кез келген елді мекеніне шабуыл жасайтын көшпелі шабуылшылар жасағаны көрсетілген, бұл соғыс жағдайы алғашқы күміс кендері ашылғанға дейін жалғасты. Икстенко отомилерінің испандықтарға адалдығы көптегендердің Рим католицизміне өтуіне әкелді, бірақ олар өздерінің ежелгі салтына да адалдық танытты. Отарлау кезінде Икстенко отоми тілі Гуанахуато, Керетаро және Пуэбла, Веракрус, Мичоакан және Тлаксала сияқты басқа штаттарға тарады, олардың көпшілігі фермерлікпен айналысып, күн көрісті. Отоми халқының дәстүрлі отаны – Мезкиталь аңғарындағы жер шаруашылығына қолайсыз, құрғақ болды. Сондықтан көптеген отомилер бір-бірін жұмысқа алып, магуэйден жасалған пульке сусындасына көп жүктеді. Бастапқыда испандықтар бұл сусынға тыйым салған, бірақ кейін оны өндіру арқылы бизнеске айналдыруға тырысты, нәтижесінде отоми халқы оны тек өзінің қажеті үшін пайдаланды.
Колониялық кезең
Мезоамерикаға испандықтардың келуі жергілікті халықтарды жаңа келгендердің үстемдігіне бағындыруды білдірді. 1530 жылдарға қарай Мескиталь алқабындағы және Барранка де Меститланның барлық Отоми қауымдастықтары энкомендаларға бөлінді. Кейіннен испан заңнамасы өзгертіліп, «үнді республикалары» деп аталатын саяси ұйымдастыру жүйелері пайда болды, олар Отоми қауымдастықтарына испан-метис халықтарына қатысты белгілі бір автономияны қамтамасыз етті. Бұл республикаларды құру, жергілікті кабельдостарды (кеңестерді) нығайту және испан мемлекетінің ортақ жерлерге иелік ету құқығын мойындауы – Отоми халқының өз тілін және белгілі бір дәрежеде мәдениетін сақтауына мүмкіндік берген факторлар болды. Дегенмен, әсіресе жер иелену мәселесінде, жергілікті қауымдар үш ғасырлық испан отарлауы кезеңінде жерсіз қалды. Испандықтар ежелгі Отоми қоныстарын басып алған кезде, қазіргі Саламанка (Гуанахуато) қаласы сияқты, 1603 жылы Жаңа Испанияның вице-королі Гаспар де Сунига-и-Асеведоның жарлығымен Отоми қонысы Ксидоо («тепетаттар орны») құрылды. Кейбір Отоми отбасылары Мезоамериканың солтүстік аймақтарын жаулауда испандықтарға қосылуға мәжбүр болды, бұл аймақтар соғысқа құштар Аридо-америкалық халықтармен мекенделген. Отомилер Сан-Мигель-эль-Гранде, Оахака және Эль-Бахионың басқа қалаларында қоныстанған отарлаушылар болды. Шындығында, осы аумақты отарлау процесі негізінен Отоми халқының еңбегімен жүзеге асты, ал Ксилотепек иелігі оның алдыңғы қатарында болды. Эль-Бахиода Отомилер көшпелі халықтың қоныстануына және христиандығына көпір болды, олар ассимиляцияланды немесе күшпен жойылды. Жаңа Испания экономикасында Эль-Бахионың маңыздылығы оны кейінірек түрлі этникалық топтардың жиналған орнына айналдырды, олардың ішінде Тласкалалық көшпенділер, Пурепеча және испандықтар болды, олар ақырында Чичимека деп саналатын көптеген халықтардың қоныс еткен осы аумақты жаулап алуда оларды қолдаған барлық жергілікті топтарды жеңіп шықты. Алайда, 19 ғасырға дейін Эль-Бахиодағы Отоми халқы әлі де маңызды құрамдас бөлік болды, ал олардың кейбір ұрпақтары Тиерра-Бланка, Сан-Хосе-Итурбиде және Сан-Мигель-де-Альенде сияқты муниципалитеттерде қалды. Отоми халқының қозғалысы отарлық дәуір бойына жалғасты. Мысалы, Сан-Луис-Потосиде 1711 жылы 35 Отоми отбасы қаланың шеткеріне күштеп көшіріліп, аймақтың көшпелі халқының шабуылдарынан қорғауға міндеттелді. Көптеген жерлерде Отоми халқы мәжбүрлі немесе ерікті көші-қондармен ғана емес, сонымен қатар Жеңістен кейін Мезоамерика тайпалары шеккен эпидемиялардың салдарынан да қырылды. 16-18 ғасырлар аралығында көптеген қауымдар ауруларға байланысты жойылды.