Кіріспе
Халколит дәуірі Еуропа археологиялық мәдениеті Жауынгерлік балта мәдениеті, сонымен қатар қайық балта мәдениеті деп аталады, бұл Скандинавия түбегінің оңтүстігіндегі және Финляндияның оңтүстік-батысындағы жағалау аймақтарында 2800 б.д.д. Бұл Corded Ware мәдениетінің тармағы болды және Оңтүстік Скандинавиядағы Funnelbeaker мәдениетінің орнын алды, мүмкін бұқаралық көші-қон және халықты ауыстыру процесі арқылы. Бұл аймаққа Үнді-Еуропа тілдерін және Үнді-Еуропа мәдениетінің басқа элементтерін тарату үшін жауапты болды деп есептеледі. Ол бір уақытқа аңшы-жинақшы Питт-Вер мәдениетпен бірге өмір сүрді, ақырында оны сіңіріп, скандинавиялық қола дәуіріне дейін дамыды. Скандинавияның қола дәуірі өз кезегінде герман халықтарының ата-бабасы болып саналады.
The Battle Axe culture, also called Boat Axe culture, is a Chalcolithic culture that flourished in the coastal areas of the south of the Scandinavian Peninsula and southwest Finland, from c. 2800 BC – c. 2300 BC. It was an offshoot of the Corded Ware culture, and replaced the Funnelbeaker culture in southern Scandinavia, probably through a process of mass migration and population replacement. It is thought to have been responsible for spreading Indo European languages and other elements of Indo European culture to the region. It co existed for a time with the hunter gatherer Pitted Ware culture, which it eventually absorbed, developing into the Nordic Bronze Age. The Nordic Bronze Age has, in turn, been considered ancestral to the Germanic peoples.
Шығу тегі
2800 жылы Скандинавия түбегінің оңтүстігінде пайда болған. Бұл - Понтия-Каспий даласының Ямная мәдениетінің бір тармағы болған Сымды керамика мәдениетінің бір тармағы. Қазіргі заманғы генетикалық зерттеулер оның пайда болуы үлкен масштабтағы көші-қон мен генетикалық орын ауыстырумен бірге болғанын көрсетеді. Ұрыс балтасы мәдениеті бастапқыда ауыл шаруашылығының түтікшелік мәдениетімен араласты.
Тарату
Соғыс балтасы мәдениетінің шоғырлануы Сканьяда болды. Соғыс балтасы мәдениетінің орындары Скандинавияның оңтүстігіндегі және Финляндияның оңтүстік-батысындағы жағалау аймақтарында табылған. Алайда, жақын жағалауды Питт-Вер мәдениетінің адамдары мекен еткен. 2300 жылы шайқас балтасы мәдениеті Питт-Вер мәдениетін сіңіріп алды. Соғыс балтасы мәдениеті өзінің өмір сүруі барысында, күрт мәдени өзгерістермен бірге, Норвегияның жағалауына дейін кеңейген көрінеді. Эйнар Остмо Норвегияның Солтүстік поляр шеңберіндегі Лофотен және қазіргі Тромсё қаласына дейін соғыс балтасы мәдениетінің орындары туралы хабарлайды.
Орынбасарлар
2300 жылы аяқталды. Ақырында оны Скандинавияның қола дәуірі алмастырды, бұл ұрыс балтасы мәдениеті мен Питт керей мәдениетінің элементтерінің бірігуі болып көрінеді.
Жерлеу
Соғыс балтасы мәдениеті негізінен жерлеу орындарымен танымал. Швецияда 250-ге жуық соғыс балтасының жерленген жері табылған. Олар Данияның жалғыз қабір мәдениетіне қарағанда мүлдем басқаша. Соғыс балтасы мәдениетінде өлгендер әдетте бір қабырғаға қойылады. Қабірлер әдетте солтүстікке, оңтүстікке қарай бағытталып, дене шығысқа қарай иілген күйде орналастырылды. Ерлер сол жақта, әйелдер оң жақта отырды. Қабірдегі заттардың орналасуы мен нысандары бір қалыпты. Күлтеректер ерлер мен әйелдердің қабірлерінде кездеседі. Ұрыс балталары еркектердің басына жақын орналасады. Бұл шайқас балталары мәртебелі символдар болған сияқты, және мәдениет осылардан алынған. Скандинавияның барлық жерінде 3000-ға жуық соғыс балтасы табылған, бірақ олар Норрланд пен Солтүстік Норвегияда аз кездеседі. Ұрыс балтасы мәдениетінің және Питт кера мәдениетінің жылтыратылған кремнезный балталары оңтүстік-батыстағы Скания мен Данияда ортақ шығу тегінен бастау алады. Сымдық керамикалар да жауынгерлік балтамен жерленген кезде кездесетін кәдімгі қабір бұйымдары болды. Олар әдетте бас немесе аяқ жағына қойылатын. Қабірдегі басқа заттарға жебе ұштары, мүйізді қарулар, қара алтыннан жасалған бұрандалар, жылтыратылған қыш балталар мен кесулер жатады. Жерленген жерлердің жануарлар дүниесіндегі қалдықтарына қызыл бұғы, қой және ешкі жатады. 1993 жылы Сорманландтың Тюринге қаласында өлім үйі қазылған кезде, соғыс балтасы мәдениетіне жаңа қыры берілді. Бір кезде қатты ағаштан жасалған қабырғалардың бойынан жиырмаға жуық балшықтан жасалған ыдыстардың, алты жұмыс балтасының және жауынгерлік балтаның қалдықтары табылды, олардың барлығы мәдениеттің соңғы кезеңінен шыққан. Сонымен қатар, кем дегенде алты адамның кремацияланған сүйектері табылды. Бұл Скандинавиядағы ең ерте кездескен кремация және Орталық Еуропамен тығыз байланыста болғандығын көрсетеді.
Елді мекендер
Соғыс балтасы мәдениетінің бірнеше қоныстары ашылған. Олардың көпшілігі ішкі аймақтарда, ал кейбіреулері жағалау аймақтарында орналасқан. Алайда, ұрыс балтасы мәдениетінің қоныстары тікелей жағалауда орналасқан жоқ, оны Питтл-Вер мәдениетінің иелері басқарған. 100 -ден аз елді мекен белгілі, ал олардың қалдықтары елеусіз, өйткені олар үнемі пайдаланылатын егіндік жерлерінде орналасқан, сондықтан олар айдалып тасталды. Оңтүстік Швецияның археологиялық қалдықтары үйлер мен қабірлер арасындағы тығыз кеңістіктік байланысты көрсетеді, бұл соғыс балтасы мәдениетіндегі шаруашылықтардың әлеуметтік және экономикалық қызметтің орталығы болғанын көрсетеді.
Керамика
Питтл-Вер қоныстарынан жиі соғыс балтасы керамикасы табылған. Кейбір елді мекендерде тіпті шайқас балтасы мен питтелі керамиканың керамикалық стильдерінің бірігуі байқалады. Екі мәдениет арасындағы қарым-қатынас даулы және жақсы түсініксіз.
Мәдениет
Battle Axe мәдениетінің әлеуметтік жүйесі Funnelbeaker мәдениетінен айтарлықтай ерекшеленді, бұл Funnelbeaker мәдениетінде әрқайсысында көптеген құрбандықтар бар ұжымдық мегалитикалық қабірлер болғандығымен, ал Battle Axe мәдениетінде жеке қабірлер болған, әрқайсысында бір құрбандық болған. Индивидуализм оның алдыңғыларына қарағанда Battle Axe мәдениетінде әлдеқайда маңызды рөл атқарған көрінеді.
Экономика
Battle Axe мәдениеті бұрынғы Funnelbeaker мәдениеті сияқты ауыл шаруашылығы практикасына негізделген. Battle Axe мәдениеті ірі қара мал бағуды баса назарға алған көрінеді, бұл мәдениеттің айқын жылжымалы табиғатын түсіндіреді. Олар солтүстікке қарай орналасқан халықтармен сауда-саттық жасап, жануарлардан алынатын өнімдерді материалдық игіліктермен алмастырған көрінеді. Эйнар Остмо скандинавияның Атлантика және Солтүстік теңіз жағалауы мен Балтық аймақтарын тығыз теңіз экономикасы біріктіргенін атап өтті. Бұл географиялық таралуды және ішкі континенттік мәдениеттерге қарағанда мәдени бірлікті нығайтуға мүмкіндік берді. Ол осы дәуірге қатысты тасқа ойылып жасалған көптеген суреттер бар екенін айтады. Мұндай теңізшілер үшін теңіз - жол емес, бөлік.
Ұлты
Соғыс балтасы мәдениеті Үнді-Еуропа тілдерін және Үнді-Еуропа мәдениетін Оңтүстік Скандинавияға әкелген деп есептеледі. Соғыс балтасы мәдениетінің жергілікті ауыл шаруашылығы және аңшы-жинақшы мәдениеттерімен бірігуі герман халықтарының ата-бабалары өркениетінің бірі болып саналатын скандинавиялық қола дәуірін тудырды.
Генетика
2015 жылдың маусым айында Nature журналында жарияланған генетикалық зерттеуде Viby, Швецияда жерленген Battle Axe еркек сүйектері қаралды. 2621-2472 жылы. Ол R1a1a1 аталық гаплогруппасының және K1a2a аналық гаплогруппасының тасымалдаушысы болып табылды. Скандинавияның Неолит және қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі адамдар, олардың барлығы Яммания мәдениетімен генетикалық туыстығы бар, Corded Ware мәдениеті, Bell Beaker мәдениеті және Únětice мәдениетімен өте тығыз байланысты адамдар екені анықталды. Орталық Азияның Синташта және Андроново мәдениеттері де Сымды керамика мәдениеттерімен тығыз генетикалық қатынас көрсетті. 2018 жылдың қаңтар айында Nature Communications журналында жарияланған генетикалық зерттеуде Швецияның солтүстігіндегі Ольсунд қаласында жерленген еркек қаралды. 2570 2140 теңге. Артефактілерсіз жерленгенімен, ол аңшы-жинақшы және сымнан жасалған бұйымдар бар археологиялық нысанның жанында табылған. Ол R1a1a1b аталық гаплогруппасының және U4c2a аналық гаплогруппасының тасымалдаушысы болып табылды. Ол генетикалық жағынан ұрыс балтасы мәдениетінің адамдарына ұқсас екені анықталды, ол даламен байланысты ата-бабалардың көп мөлшерін алып жүреді. Сонымен қатар, R1a1a1b аталық гаплогруппасы Шығыс Балтық теңізіндегі сымдық керамика мен қола дәуірі еркектерінің арасында басым тұқым болып табылды. Proceedings of the Royal Society B журналында жарияланған генетикалық зерттеуде Швецияның орталық бөлігіндегі Берггравен қаласында жерленген 2 жауынгерлік балтаның сүйектері қаралды. Аталық гаплогруппа R1a Z283 және аналық гаплогруппа U4c1a, ал аналық гаплогруппа N1a1a1a1 бар. R1a гаплогруппасы - басқа мәдениеттердегі еркектер арасында ең көп таралған аталық гаплогруппа. Бір қызығы, Яммания мәдениетіне R1b аталық гаплогруппасы басым. Ұрыс балтасының екі адамдары басқа жерлердегі адамдармен тығыз байланысты екені анықталды. Олар көбінесе Батыс далалық малшы (WSH) ұрпағы болды, бірақ аздап Батыс аңшы-жинақшы (WHG) және Ерте еуропалық фермер (EEF) араласқан. Қоспа WSH аталықтарының EEF және WHG аналықтарымен жұптасуы арқылы пайда болған көрінеді. Ұрыс балтасының ата-бабалары бұрынғы неолит кезеңіндегі халықтардан айтарлықтай ерекшеленді, бұл мәдени топтар арасындағы қабаттануды білдіреді. Бұрынғы аймақтағы халықтардың арасында WSH ата-бабалары анықталмаған. Нәтижелер Балтық теңізінің оңтүстік-шығысынан көшіп келгендер арқылы ұрыс балтасы мәдениеті пайда болды деген пікірді нығайта түсті. Зерттеуде сондай-ақ Швециядағы Олсжоодағы Funnelbeaker мегалитіне көмілген әйелді зерттеді. Ол аналық H6a1b3 гаплогруппасын алып жүрді және генетикалық жағынан Battle Axe мәдениетінің басқа адамдарына жақын екені анықталды. Неолиттің соңғы кезеңінде бір мегалитте жерленген екі адам да Сымды керамика мәдениетінің адамдарымен тығыз байланысты. Malmström және басқалар. (2020) Готландтың Питт-Вер мәдениетінің тұлғаларын зерттеді. Олардың бірнеше жерлеуінде салғырт балтаның үлгілі бұйымдары болған. Алайда, бұл адамдардың ешқайсысында да Battle Axe мәдениетінің қоспасы болған жоқ, бұл екі мәдениеттің адамдары өзара араласпай, өзара қарым-қатынаста болғанын білдіреді. Қазіргі Солтүстік Еуропалықтардың әлі де Генетикалық тұрғыдан жақын туыстығы бар екені анықталды.