Ақшаның иісі болмайды: Рим императорының әйгілі сөзі
Pecunia non olet
"Pecunia non olet" латын тілінде "ақшаның иісі жоқ" деген мағынаны білдіреді. Рим императоры Веспасиан зәр салығын қайта енгізіп, қазынаны толтырған. Тарих, Рим, салық.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Латынша мақал – "Pecunia non olet" – "ақшаның иісі болмайды" деген мағынаны білдіреді. Бұл фраза рим императоры Веспасианға (б.з. 69–79 жылдары таққа отырған) жатқызылады.
Latin saying
Pecunia non olet is a Latin saying that means "money does not stink". The phrase is ascribed to the Roman emperor Vespasian (ruled AD 69–79).
Тарих
Рим химия өнеркәсібінің маңызды құрамдас бөлігі – зәрді жоюға салынатын салықты алғаш рет император Нерон біздің заманымыздың 1-ші ғасырында *vectigal urinae* деген атпен енгізді. Салық біраз уақыттан кейін алынып тасталды, бірақ Веспасиан қазынаны толтыру үшін оны 70 жылы қайта енгізді. Веспасиан Римнің қоғамдық зәрханаларынан зәр таратуға салық қойды (Римдік төменгі таптар ыдыстарға зәр жинап, оларды кейіннен шұңқырларға құйды). Осы қоғамдық зәрханалардан жиналған зәр бірнеше химиялық процестерге қажетті ингредиент ретінде сатылды. Оны тері өңдеуде, жүн өндіруде, сондай-ақ жүн тогаларын тазалау және ағарту үшін аммиак көзі ретінде жуушылар қолданды. Зәр сатып алғандар салық төледі. Рим тарихшысы Светонийдің айтуынша, Веспасианның ұлы Тит салықтың жағымсыздығына шағымданғанда, әкесі алтын монетаны көтеріп, оның иісі (sciscitans num odore offenderetur) оны ренжіткенін сұрады. Тит «жоқ» деп жауап бергенде, Веспасиан: «Дегенмен, ол зәрден шыққан» (Atqui ex lotio est) деп жауап берді. *Pecunia non olet* деген сөз тіркесі әлі күнге дейін ақшаның құндылығы оның бастауымен байланысты емес екенін білдіру үшін қолданылады. Веспасианның есімі әлі күнге дейін Италиядағы (*vespasiano*) және Франциядағы (*vespasienne*) қоғамдық зәрханаларына байланысты.
A tax on the disposal of urine, an important ingredient to the Roman chemical industry, was first imposed by Emperor Nero under the name of vectigal urinae in the 1st century AD. The tax was removed after a while, but Vespasian re enacted it around 70 AD in order to fill the treasury. Vespasian imposed a urine tax on the distribution of urine from Rome's public urinals (the Roman lower classes urinated into pots, which were later emptied into cesspools). The urine collected from these public urinals was sold as an ingredient for several chemical processes. It was used in tanning, wool production, and also by launderers as a source of ammonia to clean and whiten woollen togas. The buyers of the urine paid the tax. The Roman historian Suetonius reports that when Vespasian's son Titus complained about the disgusting nature of the tax, his father held up a gold coin and asked whether he felt offended by its smell (sciscitans num odore offenderetur). When Titus said "No", Vespasian replied, "Yet it comes from urine" (Atqui ex lotio est). The phrase pecunia non olet is still used today to say that the value of money is not tainted by its origins. Vespasian's name still attaches to public urinals in Italy (vespasiano) and France (vespasienne).
Әдебиетте
"Веспасиан аксиомасы" Бальзақтың "Саррасин" әңгімесінде париждік отбасының байлығының құпия тегімен байланысты айтылады. Бұл мақал-мәтелге Роланд Барт өзінің сын зерттеуі "S/Z"-де Балзак әңгімесін егжей-тегжейлі талдағанда назар аударған. Ф. Скотт Фицджеральд "Ұлы Гатсби" романында "иісі жоқ ақша" деген фраза арқылы Веспасианның әзіліне сілтеме жасауы мүмкін. К.С. Льюистің "Осы қорқынышты күш" кітабында Брэктон колледжінің директорына "Ұлттық санитария туралы монументальды есеп" жазғаны үшін "Non Olet" деген лақап ат қойылған. Бұл тақырып, егер де бірдеңе болса, прогрессивті топқа ұсынылған. Олар бұл жағдайды дилетанттар мен консерваторлардың бетіне соққы ретінде қарастырды, олар жаңа директорды "Нон Олет" деп атады. Роберт Пенн Уорреннің 1946 жылғы Пулитцер сыйлығын жеңіп алған "Барлық патшаның адамдары" романында басты кейіпкер Джек Берден Веспасианның дұрыс айтқанын ойлайды. Ол кезде Джек өзінің мұрасының көзіне күмәнданады. Мартин Амистің "Лондон далалары" романында 50 фунт стерлингтің қолданылған банкноттарын иіскеп тұрып, Гей Клинч: "Жоқ – мүлдем дұрыс емес. Жоқ" дейді. Патрик О'Брайанның "Хирургтің серігі" кітабында Джеймс Саумарез, 1-ші барон де Саумарез Балтикада даңқ табу туралы айтқанда, және кез келген жағдайда, кім кіршік пайдаға қызығады? деген сұраққа бір капитан: "Жоқ" деп жауап береді. Г. Уэллстің "Тон Бунгай" романында баяндамашы Пондерево өзінің ағасының бизнесіне қосылуын осы фразамен ақтауға тырысады: ол тиімсіз және аз зиянды шарлатан дәрісін сатады: " және менің ағайымның байлыққа жетудің ең жылдам жолы – ең арзан затты ең қымбат бөтелкеде сату деген тұжырымы да рас болды. Ол шынымен дұрыс айтты. Рим императоры осылай деген".
"Vespasian's axiom" is also referred to in passing in the Balzac short story Sarrasine in connection with the mysterious origins of the wealth of a Parisian family. The proverb receives some attention in Roland Barthes's detailed analysis of the Balzac story in his critical study S/Z. It is possible that F. Scott Fitzgerald alludes to Vespasian's jest in The Great Gatsby with the phrase "non olfactory money". In That Hideous Strength by C. S. Lewis, the Warden of Bracton College is given the nickname "Non Olet" for having written "a monumental report on National Sanitation. The subject had, if anything, rather recommended him to the Progressive Element. They regarded it as a slap in the face for the dilettanti and Die hards, who replied by christening their new Warden Non Olet." In the Pulitzer Prize–winning novel All The King's Men, by Robert Penn Warren (1946), protagonist Jack Burden muses that perhaps Vespasian had been right. At the time, Jack is beset with doubts about the source of his inheritance. In London Fields by Martin Amis, while smelling a wad of used £50 notes, foil Guy Clinch observes, "italic=no was dead wrong. italic=no." In The Surgeon's Mate by Patrick O'Brian, when James Saumarez, 1st Baron de Saumarez is speaking of "glory to be picked up in the Baltic and in any case, who cares about filthy lucre? ", one of the assembled captains murmurs "italic=no". In Tono Bungay by H. G. Wells, the narrator, Ponderevo uses the phrase to justify joining his uncle's business selling an ineffective and mildly harmful quack medicine: " and true too was my uncle's proposition that the quickest way to get wealth was to sell the cheapest thing possible in the dearest bottle. He was frightfully right after all. italic=no,—a Roman emperor said that."