Кіріспе

Три Сонгдецен Тибеттің 38-ші императоры Ме Агцомның ұлы болды. Ол 755 жылдан 797 немесе 804 жылға дейін билік етті. Три Сонгдецен Тибеттің Үш Дхарма патшасының екіншісі болып саналады және буддизмді Тибетке әкелуде, сондай-ақ Нингма немесе "Ежелгі" буддизм мектебін құруда шешуші рөл атқарды. Три Сонгдецен мұра еткен империя, бірінші Дхарма патшасы Сонгцен Гампоның кезіндегідей ең үлкен аумағынан кейбір бөлігін жоғалтқан еді. 694 жылы Тибет Түркістанның бірнеше қаласын бақылаудан шығарды, ал 703 жылы Непалда көтеріліс болды. Сонымен қатар, араб әскерлері Тибет империясының батыс шекарасында үстемдік үшін күресті. Бәріне қарамастан, Три Сонгдецен Тибет империясының ең ұлы билеушісі және буддизмді қолдаушысы болды.

Три Сонгдецен және буддизмді қолдау

Три Сонгдецен Тибет буддизмінің тарихындағы маңызды тұлға, Тибетте буддизмді орнатуға атсалысқан үш "Дхарма патшасының" (тибет. чögyel) бірі. Олар – Сонгцен Гампо, Три Сонгдецен және Ралпакан. Садналег (шамамен 800-815 жылдары билік еткен) орнатқан Скар кунг бағанасында Три Сонгдеценнің билігі кезінде "Үш асылдың ғибадатханалары ел орталығында және шекараларда, Бсам яс Браг мар және басқа да жерлерде храмдар салынған арқылы құрылды" делінген. Три Сонгдеценнің алғашқы жарлығында бұрынғы әскерден құралған Бсам яс (Самье) монастырындағы монахтар қауымы туралы мәлімделген.

Үндістанның дәстүрлері

Сундетсен 755 жылы 13 жасында император болды. 762 жылы 20 жасында буддизмді қабылдады. Императорлық кезеңнен кейінгі дереккөздерде Падмасамбхава, Шантаракшита, Вималамитра және тағы басқа көптеген үнді ұстаздарын Тибетке шақырып, оқудың ең соңғы түсініктерін таратуға шақырғаны айтылады. Екі панда Самиені Тибеттегі алғашқы вихара ретінде құрумен бастады. Біраз уақыттан кейін бірнеше тибеттіктер монахтарға иницияланды және буддалық сутраларды санскриттен классикалық тибет тіліне аудару бойынша үлкен аударма жобасы қолға алынды. Еше Цогьял, бұрын Три Сонгдеценнің әйелі немесе серігі болған, Падмасамбхавадан оқығаннан кейін ұлы шебер атанды және буддизмнің анасы деп есептеледі.

Қытай дәстүрлері

Чан буддизмін Тибетке алғаш рет тарату туралы жазбадағы деректер, кейін "Сба әулетінің мәлімдемелері" деп белгілі болған, шамамен 761 жылы Трі Сонгдетсен Детсен Сичуань аймағында кездескен корей Чан шебері Ким Хвасанның үйретілімдерін алу үшін Ичжоуға топ жіберген кезде пайда болды. Ким оларға үш қытай мәтіні мен үйретілімдерін берді, бірақ көп ұзамай қайтыс болды. Трі Сонгдетсен 763 жылы Қытайға екінші топты жіберді. Бұл екінші экспедицияны жоғары министр Сба Гсалснан басқарды. Гсалснанның Ичжоуда кіммен кездескені туралы ғалымдар арасында пікір таласы бар. Алғашқы зерттеулер Кимді қарастырған, бірақ кейін бұл Баотанг Вуджуға (714-774 жж.) түзетілді, ол Чэндудағы Баотанг монастырының басшысы және негізін қалаушысы еді. Ким мен Баотанг Вуджу екеуі де Чан буддизмінің бір мектебі – Шығыс тау үйретілімін ұстанған.

Ступа құрылысы

Три Сонгдецен сонымен қатар дәстүрлі түрде Непалдағы Катманду аңғарындағы Будханат құрылысымен байланысты. Ал Падмасамбхаваның рөлі Тибетте буддалық тантра ілімін орнату болды. Три Сонгдеценнің билігі тұсында Падмасамбхава, Шантаракшита және Камалашиланың бірлескен күш-жігері Үнді буддалық философиялық түсіндіруін және буддалық тантраны Тибетте орнатуға мүмкіндік берді.

Саяси және әскери қызмет

763 жылы Три Сонгдецен 200 000 сарбаздық әскерді Тан Қытайының шекарасына жіберіп, ондағы күштерді жеңіп, содан кейін Тан Қытайының астанасы Чанъаньды басып алды, осының нәтижесінде Тан императоры Дайцзун астанадан қашуға мәжбүр болды. 783 жылы Қытай мен Тибет арасында бейбіт келісімге қол қойылып, Тибетке қазіргі Циньхай провинциясының барлық жерлері берілді. Сондай-ақ, 778 жылы Нанжаомен одақ құрып, Сычуаньдағы қытайларға қарсы күш біріктірді. Три Сонгдецен содан кейін батысқа қарай кеңейіп, Аму-Дарьяға жетіп, Аббасид халифасы Харун ар-Рашидке қауіп келтірді. Халифа осыған алаңдап, қытай императорымен одақ құруға келісті. Три Сонгдецен батыстағы арабтармен соғысқа белсенді қатысып, шығыс және солтүстіктегі қытай қарсыластарына қысымды жеңілдетіп, оның билігі 797 жылы аяқталды.

Зейнетақы, қайтыс болу және мұрагерлік

Три Сонгдеценнің төрт ұлы болды: Мутри Ценпо, Муне Ценпо, Мутик Ценпо және Садналег. Үлкен ұлы Мутри Ценпо ерте қайтыс болды. Три Сонгдецен Зунгкардағы сарайда өмір сүру үшін зейнеткерлікке шықты және 797 жылы билікті екінші ұлы Муне Ценпоға тапсырды. Осыдан бастап тарихи дереккөздерде көптеген дәйексөздер мен келіспеушіліктер кездеседі. Три Сонгдеценнің қайтысынан кейін мұрагерлік үшін күрес болған сияқты. Три Сонгдеценнің қашан қайтыс болғаны және Муне Ценпоның қанша уақыт билік еткені белгісіз. 9 ғасырға жататын тибет тарихи мәтіні – Баның өсиеті, Муне Ценпоның әкесінің дәстүрлі емес, буддалық рәсімдер бойынша жерленуін талап еткенін мәлімдейді. Мұне Ценпоның әйеліне қызғанышпен қараған анасы оны уладырған делінеді. Қалай болғанда да, Ескі Тан кітабы мен тибет дереккөздері Муне Ценпоның мұрагерлері болмағандықтан, билік 804 жылы таққа отырған кіші інісі Садналегске өтті дегенде келіседі. Екінші інісі Мутик Ценпо бұрын жоғары лауазымды министрді өлтіргендіктен және Бутан шекарасына жақын Лходак Харчуға қуылғандықтан, лауазымға үміткер болып қарастырылмады.