Кіріспе

Византиялық-итальяндық қақтығыс
Юстинианның итальяндық науқаны

Император Юстиниан I билігі кезінде Византия империясы мен Италияның Остроготтар патшалығы арасындағы Готика соғысы 535 жылдан 554 жылға дейін Италия түбегінде, Далмация, Сардиния, Сицилия және Корсикада болды. Бұл Рим империясына қарсы көптеген готикалық соғыстардың соңғыларының бірі еді. Соғыстың тамыры Византия императоры Юстиниан I-нің көші-қон дәуірінде бұрынғы Батыс Рим империясының провинцияларын қайтаруға жасаған әрекетінде жатыр, бұл провинциялар римдіктер өткен ғасырда шабуыл жасаған көшпенді тайпаларға ұшырап жоғалтқан. Соғыс Византияның Африка провинциясын вандалдардан қайтарып алғаннан кейін басталды. Тарихшылар соғысты екі кезеңге бөледі:

535 жылдан 540 жылға дейін: Остготтардың астанасы Равеннаның құлауымен және Италияның Византиялықтар тарапынан қайта басып алынуымен аяқталды. 540/541 - 553 жылдар аралығында: Тотила басшылығымен готтардың қайта жандануы, Византиялық генерал Нарсестің ұзақ күресінен кейін тоқтатылды, ол сондай-ақ 554 жылы франктар мен аламандықтардың шапқыншылығын да тойтарды. 554 жылы Юстиниан Италияның жаңа үкіметін белгілейтін прагматикалық санкцияны қабылдады. 562 жылға дейін Солтүстік Италияның бірнеше қаласы Византияға қарсы тұрды. Соғыс аяқталған кезде Италия қирап, халық азайып қалды. Бұл Византия үшін Пирр жеңісі болып есептелді, олар 568 жылы Ломбардтардың шапқыншылығына тойтарыс бере алмады, нәтижесінде Константинополь Италия түбегінің көп бөлігін бақылаудан шығарды.

Готтар тұсындағы Италия

476 жылы Одоакр Рим императоры Ромул Августулды тақтан түсіріп, өзін Италия королі (rex Italiae) деп жариялады, нәтижесінде Италиядағы Батыс Рим империясы толық ыдырады. Одоакр Византия императоры Зенонның формалды үстемдігін мойындағанымен, оның тәуелсіз саясаты мен күшейіп келе жатқан күші Константинополь үшін қауіп тудырды. Остготтар өздерінің басшысы Теодорих Ұлымен бірге Балқан аймағының батысында империяның одақтастары (foederati) ретінде қоныстанды, бірақ тәртіпсіздіктер тоқтамады. Зенон Одоакрды құлату үшін Остготтарды империяның өкілдері ретінде Италияға жіберді. Теодорих және готтар Одоакрды жеңіп, Италия готтардың билігіне көшті. Теодорих пен Зенон, сондай-ақ оның ізбасары Анастасий арасындағы келісімге сәйкес, жер мен халқы империяның бір бөлігі деп есептелді, ал Теодорих – вице-король және әскердің бас қолбасшысы (magister militum) болды. Теодорих осы тәртіпті қатаң сақтады: азаматтық басқару үздіксіздік сақталды, оны тек римдіктер басқарды, ал заң шығару құқығы императордың қолында болды. Ал әскер, керісінше, толығымен готтардан құралды және олардың басшылары мен соттарына бағынды. Халықтар діни көзқарастары бойынша да екіге бөлінді: римдіктер Халкидондық христиандар, ал готтар – ариандық христиандар еді. Вандалдар мен ерте вестготтардан айырмашылығы, готтар діни төзімділік танытты. Теодорихтің қабілетті басшылығымен екі жүйе итальяндық аристократиямен келісімге келді, бірақ оның өмірінің соңғы жылдары жүйе бұзыла бастады және оның мұрагерлері тұсында құлады. Император Юстин I таққа отыруымен, Шығыс және Батыс шіркеулері арасындағы Акакийлік схизманың аяқталуымен және Шығыста шіркеулік бірліктің қайта орнатуымен итальяндық сенаторлық аристократияның бірнеше өкілдері готтардың билігін теңестіру үшін Константинопольмен жақындасуға ұмтылды. 524 жылы көрнекті magister officiorum Боэций мен оның қайнағасының құлатылуы және өлім жазасы готтар режимінен үлкен алшақтықтың бір бөлігі болды. Теодорихтің орнына 526 жылдың тамызында оның 10 жасар немересі Аталарик келді, ал оның анасы Амаласунта регент болды; ол римдік білім алған және Сенат пен Империямен келісімге келуге тырысты. Бұл келісім және Аталариктың римдік білімі готтардың беделді тұлғаларын ашуландырды, олар оған қарсы қастандық жасады. Амаласунта үш бас қастандықшыны өлтіріп, жаңа император Юстиниан I-ге егер тақтан түсірілсе, қорғау сұрап хат жазды. Амаласунта Италияда қалды.

Белисарий

533 жылы Юстиниан династиялық дауды құрылтай ретінде пайдаланып, вандалдар басып алған Солтүстік Африка провинцияларын қайтарып алу үшін ең талантты генералы Белизарийді жіберді. Вандалдар соғысы Византия империясына күтпеген жылдам және шешуші жеңіс сыйлады және Юстинианды жоғалған батыс провинцияларының қалғанын қайтаруға жігерлендірді. Регент ретінде Амаласунта Византия флотына Сицилия порттарын пайдалануға рұқсат берді. 534 жылы ұлы қайтыс болғаннан кейін Амаласунта өзінің туысы Теодахадқа патшалық тақты ұсынды; Теодахад қабылдады, бірақ оны тұтқындап, 535 жылдың басында өлтірді. Белизарий 7500 әскермен Италияға қарсы жорыққа басшылық етуге тағайындалды. Иллирия бойынша әскери магистр Мундусқа готтардың Далмация провинциясын басып алуға бұйрық берілді. Белизарийге қарастырылған күштер аз болды, әсіресе ол вандалдарға қарсы аттанған үлкен армиямен салыстырғанда, ал вандалдар готтардан әлдеқайда әлсіз болған. Операцияға дайындық құпия түрде жүргізілді, ал Юстиниан алтынмен сыйлық беру арқылы франктердің бейтараптығын сақтауға тырысты.

Сицилия мен Далмацияны жаулап алу

Белисарий Рим империясының Африка мен Италия арасындағы Сицилияға түсті, ондағы халық империяға жақсы қарым-қатынаспен қарады. Арал тез басып алынды, тек Панормуста (Палермо) ғана қатты қарсылық болды, ол желтоқсанның соңына қарай жеңілді. Белисарий Италияға өтуге дайындалды, ал Теодахад Юстинианға елшілер жіберіп, бастапқыда Сицилияны және оның үстемдігін мойындауды, кейін бүкіл Италияны беруді ұсынды. 536 жылдың наурыз айында Мундус Далмацияны басып алып, оның астанасы Салонаны жаулап алды, бірақ үлкен гот әскері келді және Мундустың ұлы Мауриций шайқаста қаза тапты. Мундус готтарға ауыр жеңіліс сыйлады, бірақ қуу кезінде өзі де қаза тапты. Рим әскері шегінді, Салонадан басқа, Далмация готтардың қолына өтті. Осыған жігерленіп, Теодахад византиялық елшілерді түрмеге қамады. Юстиниан Далмацияны қайтару үшін Иллирия бойынша жаңа магистр милитумын, Константинийді жіберді және Белисарийге Италияға өтуді бұйырды. Константиний өз міндетін жылдам орындады. Готтардың басшысы Гриппа, қабырғалары қираған және азаматтары римдіктерді қолдаған Салонаны жақында басып алғаннан кейін, солтүстікке шегінді. Константиний қаланы басып алып, қабырғаларын қайта жаңартты. Жеті күннен кейін гот әскері Италияға бет алды, ал маусымның соңына қарай бүкіл Далмация римдіктердің қолына көшті.

Римнің бірінші қоршауы

536 жылы көктемнің соңында Белисарий Италияға өтіп, Региумды басып алды және солтүстікке қарай жол тартты. Император әскерлері қараша айында Неаполисті (Неаполь) қоршауға алды, бұл үш аптаға созылды. Қаланың көп бөлігін варварлық рим әскері тонады. Белисарий солтүстікке Римге бет алды, ол Неапольдің тағдырына байланысты ешқандай қарсылық көрсетпеді; Белисарий желтоқсанда қарсылықсыз енді. Византиялықтардың жылдам ілгерілеуі готтарды таң қалдырды, ал Теодахадтың бейәрекеттігі оларды ашуландырды. Неаполь құлағаннан кейін ол тақтан алынып, Витигес орнына келді. Ол Римнен Равеннаға кетіп, Амаласунтаның қызы Матасунтаға үйленді және жауап шабуылға күш жинауға кірісті. Витигес үлкен әскермен Римге қарсы жорық жасады, ал Белисарий, готтармен ашық далада шайқасуға жеткілікті әскері болмағандықтан, қалада қалды. Римді қоршау, гот соғысындағы үш қоршаудың біріншісі, 537 жылдың наурызынан 538 жылдың наурызына дейін жалғасты. Осы кезеңде шайқастар, ұсақ қақтығыстар мен бірнеше ірі шайқастар болды, бірақ 537 жылдың сәуірінде Константинопольден 1600 гунн мен славянның, ал қарашада 5000 сарбаздың келуінен кейін византиялықтар шабуылға көшті және олардың атты әскері готтардың тылындағы бірнеше қалаларды басып алды. Императорлық флот готтарға теңіз арқылы азық-түлік жеткізілуін тоқтатты, олардың жабдықтау қиындықтарын ушықтырды және гот азаматтарына қауіп төндірді. Равеннаға жақын орналасқан Аримин (қазіргі Римини) құлағаннан кейін Витигес қоршаудан бас тартып, әскерін кері шегінді.

Аримин қоршауы

Витигес солтүстік-шығысқа қарай жорық жасағанда, артынан келе жатқан қалалар мен бекіністердің гарнизондарын күшейтіп, өзін қорғады, сосын Ариминге бет бұрды. Ондағы 2000 атты әскер Белисарийдің ең мыкты кавалериясынан құралған; Белисарий оларды жаяу әскер гарнизонымен алмастыруды шешті. Олардың командирі Иоанн бұйрыққа бағынбай, Ариминде қалып қойды. Готтар келгеннен кейін жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды, бірақ қалада қоршауға төтеп беруге жеткілікті азық болмады. Армениялық евнух Нарсес бастаған 2000 эрулдік фодераты Пиценумға келді. Белисарий Нарсеспен кездесті, ол Ариминге көмекке аттануды ұсынды, ал Белисарий сақтық танытуды қалады. Иоанннан келген хат, қаланың құлау қаупі зор екенін көрсетті, соның нәтижесінде мәселе Нарсестің пайдасына шешілді. Белисарий әскерін үш бөлікке бөлді: өзінің сенімді лейтенанты Ильдигер басқаратын теңізден келген күш, оңтүстіктен келетін, тәжірибелі Мартин басқаратын күш және солтүстік-батыстан келетін, өзі мен Нарсес басқаратын негізгі күш. Витигес олардың жақындап келе жатқанын біліп, жоғары күштермен қоршалу қаупіне тап болғандықтан, асығыс Равеннаға шегінді. Ариминдегі жеңіс Нарсестің Белисарийге қарсы беделін арттырды, көптеген римдік генералдар, соның ішінде Иоанн да оған адалдықтарын білдірді. Ариминге көмектескеннен кейін өткен кеңесте Белисарий Ауксимумның (қазіргі Осимо) мықты гот гарнизонын әлсіретіп, Медиоланды қоршаудан босатуды ұсынды; ал Нарсес күшті шоғырландырмай, Эмилияда науқан жүргізуді жақтады. Белисарий мәселені ушықтырмай, Нарсес пен Иоаннмен бірге Урбинумға қарсы жорық жасады. Екі әскер бөлек лагерь құрды, бірақ көп ұзамай Нарсес қаланың алынуы мүмкін емес екеніне және жақсы жабдықталғанына көз жеткізіп, лагерьді тастап Ариминге қайтты. Одан ол Иоаннды Эмилияға жіберді, ол тез арада бағындырылды. Урбинумның жалғыз су көзінің кеуіп кетуіне байланысты қала Белисарийдің қолына түсті.

Медиолан

538 жылы сәуірде Италиядағы Римнен кейінгі ең бай және халық саны жағынан екінші қала болған Медиолан (Милан) өкілдерінің тілегімен Белисарий Мундила басқаруындағы 1000 сарбазды қалаға жіберді. Бұл күштер Тицинумды (Павияны) қоспағанда, қала мен Лигурияның көп бөлігін оңай бағындырды. Витигес франктардан көмек сұрады, соның салдарынан 10 000 бургундтық күтпеген жерден Альп тауларын кешіп өтті. Олар Урай басқаруындағы готтармен бірігіп, қаланы қоршауға алды. Медиолан жеткілікті азық-түлікпен қамтамасыз етілмеген және гарнизоны нашар болды; бұрынғы аз ғана римдік әскер көршілес қалалар мен бекіністерді күзетуге жіберілген еді. Белисарий көмекке күш жіберді, бірақ оның командирлері Мартин мен Улиар қоршаудағы қалаға көмектесуге тырыспады. Олардың орнына, жақын маңдағы Эмилия провинциясындағы Иоанн мен Иллирияның әскери магистрі Юстин басқаруындағы күштерден қосымша күш сұрады. Римдік басшылық тізбегіндегі келіспеушілік жағдайды ушықтырды, себебі Иоанн мен Юстин Нарсестің бұйрығынсыз қимылдаудан бас тартты. Иоанн ауырып қалды және дайындық тоқтатылды. Ұзақ айлар бойы қоршауда болған қала аштыққа ұшырады. Готтар Мундилаға қаланы тапсырса, оның сарбаздарының өміріне кепілдік беретінін айтты, бірақ бейбіт тұрғындар үшін кепілдік берілмеді, ол бас тартты. 539 жылдың наурыз айының соңында аштықтан әлсіреген сарбаздары оны шарттарды қабылдауға мәжбүр етті. Римдік гарнизон аман қалды, бірақ тұрғындары қырғынға ұшырады және қала қиратылды.

Франктардың басып кіруі

Осы апаттан кейін Нарсес қайта шақырылды, ал Белисарий Италиядағы жоғарғы қолбасшы ретінде бекітілді. Витигес Хосров I-ге елшілер жіберіп, Византиямен қайта соғыс ашуға көндіруге тырысты. Осылайша Юстиниан күштерінің көп бөлігін, Белисарийді де қоса, шығысқа жұмылдырып, готтардың қайта күш алуына жағдай жасады. Белисарий Равеннаны басып алып соғысты аяқтауды жоспарлады, бірақ алдымен Auximum және Faesulae (Fiesole) гот бекіністерін алу қажет болды. Мартин мен Иоанн Урайас басқарған гот әскері По өзенін кесіп өтуге тырысқанда оларға кедергі келтірді, ал Юстин басқарған әскердің бір бөлігі Faesulae-ні қоршады, ал Белисарий Auximumды қоршауға кірісті. Қоршау кезінде король Теодеберт I басқарған үлкен франк әскері Альп тауларын өтіп, По өзенінің екі жағасында орналасқан готтар мен византиялықтарға кездесті. Олар готтарға шабуыл жасады, готтар оларды одақтас санап, жеңіліске ұшырады. Сол сияқты таңқалған византиялықтар да шайқасқа түсіп, жеңіліп, Тосканаға қарай шегінді. Франктардың жорығы дизентерияның таралуынан тоқтатылды, бұл оларға үлкен шығын әкеліп, шегінуге мәжбүр етті. Белисарий қоршалған қалаларға назар аударды, екі гарнизон да аштықтан қиналып, 539 жылдың қазан немесе қараша айында капитуляциялауға мәжбүр болды.

Равеннаны басып алу

Далмация әскерлері Белисарийді күшейтіп, ол Равеннаға қарсы жорыққа шықты. По өзенінің солтүстігіне жасақтар жылжып, императорлық флот Адриатика теңізін бақылап, қалаға жабдықтау жолын кесті. Готика астанасында Витигес франк елшілігін қабылдады, олар одақ іздеді, бірақ өткен жазғы оқиғалардан кейін франктердің ұсынысына сенім артпады. Содан кейін Константинопольден елшілік келді, ол Юстинианнан күтпегендей жеңіл шарттар әкелді. Соғысты аяқтап, алдағы парсы соғысына күш салуға ниеттенген император Италияны бөлісуді ұсынды: По өзенінің оңтүстігіндегі жерлер Константинопольге, ал солтүстігіндегілер готтарға тиесілі болар еді. Готтар шарттарды қуана қабылдады, бірақ Белисарий мұны өзінің барлық күш-жігеріне жасалған сатқындық деп есептеп, қол қоюдан бас тартты, тіпті оның генералдары оған қарсы болғанмен де. Көңілі құлаған готтар Белисарийді, олар құрметтейтін адамды, батыс императоры етіп тағайындауды ұсынды. Белисарий бұл лауазымды қабылдауға ниеттенбеді, бірақ жағдайды өз пайдасына қалай пайдаланатынын түсініп, қабылдағандай болды. 540 жылдың мамыр айында Белисарий әскерімен Равеннаға кірді; қала тоналмады, ал готтар жақсы қабылданып, мүлкін сақтауға рұқсат алды. Равеннаның тапсырылуынан кейін По өзенінен солтүстікке қарай бірнеше гот гарнизондары бас иді. Басқалары готтардың қолында қалды, олардың ішінде Урайас тұрған Тицинум және Ильдибад басқарған Верона болды. Одан кейін Белисарий Константинопольге қайтты, бірақ оған жеңіс тойының құрметі көрсетілмеді. Витигес патриций болып тағайындалды және жайлы зейнеткерлікке кетті, ал тұтқын готтар шығыс армиясын күшейтуге жіберілді.

Ильдибад пен Эрарик билік құрған жылдары

Егер Белисарий кері шақырылмағанда, ол, мүмкін, бірнеше айдың ішінде жартыаралды толық басып алған болар еді. Бұл ең дұрыс шешім болар еді, бірақ Юстинианның қызғанышы салдарынан орындалмады; ал император ұсынған бейбітшілік, екінші ең жақсы бағыт болғанмен, оның генералдарының бағынбауынан қанағаттанбады. Олардың үшеуі Италияны тағы он екі жыл соғысқа ұшырату үшін жауапты. Джон Бэгнелл Бьюри, Кейінгі Рим империясының тарихы, II том, XIX тарау.

Белисарийдің келіп кеткені Италияның көп бөлігін римдіктердің қолында қалдырды, бірақ Подан солтүстікке қарай Павия (Остготтар патшалығының жаңа астанасы болған) және Верона бағындырылмады. Белисарийдің оларға жасаған сенімін бұзғаны белгілі болған соң, готтар Урайас ұсынысымен Ильдибадты жаңа патша етіп сайлады, ол Вена және Лигурия аймақтарында готтардың билігін қайта орнатты. Юстиниан Италиядан басшы қолбасшы тағайындамады. Рим әскерлері әскери тәртіпке көңіл бөлмеді және тонаушылыққа барысты. Жаңа императорлық бюрократия өзінің қатал салық талаптарымен бірден халықтың наразылығын тудырды. Ильдибад Тревизо шайқасында римдік генерал Виталийді жеңді, бірақ әйелдері арасындағы жанжалдың нәтижесінде Урайасты өлтіргеннен кейін, 541 жылдың мамыр айында жаза ретінде өзі де өлтірілді. Одоакр әскерінің қалдықтары, Италияда қалған және готтарға қосылған ругиандар, өздерінен біреуін, Эрарикті жаңа патша деп жариялады, готтар бұған күтпеген жерден келісті. Эрарик готтарды Юстинианмен келіссөздер жүргізуге көндірді, құпия түрде өзінің мемлекетін империяға беруді ниеттенді. Готтар оның белсенсіздігін сезіп, Ильдибадтың туысы Тотилаға (немесе Бадуилаға) патшалыққа ұсыныс жасады. Тотила византиялықтармен келіссөздер жүргізіп жатқан болатын, бірақ оған заговоршылар хабарласқанда, ол келісім берді. 541 жылдың күзінде Эрарик өлтіріліп, Тотила патша деп жарияланды.

Ертедегі готиканың табыстары

Тотила бірнеше артықшылықтарға ие болды: 542 жылы Юстиниан обасының басталуы Рим империясын қиратты және халқын азайтты; жаңа Рим-Парсы соғысының басталуы Юстинианды әскерлерінің көп бөлігін шығысқа жөнелтуге мәжбүр етті; ал Италиядағы түрлі римдік генералдардың нашарлығы мен келіспеушілігі әскери қызмет пен тәртіпті әлсіретті. Осының нәтижесінде Тотиланың алғашқы табысы келді. Юстинианның көптеген өтініштерінен кейін, генералдар Константиний мен Александр күштерін біріктіріп, Веронаға бет алды. Олар опасыздық арқасында қала қабырғасындағы қақпаны басып алды; бірақ шабуылды күшейтудің орнына, болашақ олжаны бөлісу туралы дауласып уақытты кешіктірді, осыдан готтар қақпаны қайтарып алып, византиялықтарды шегінуге мәжбүр етті. Тотила 5000 әскермен Фавентия (Фаенца) маңындағы лагерьлеріне шабуыл жасап, Фавентия шайқасында рим әскерін талқандады. Тотила Тосканаға жорық жасап, Флоренцияны қоршауға алды. Римдік генералдар Иоанн, Бессас және Киприан оған көмекке келді, бірақ Муцеллиум шайқасында олардың сандық артықшылығына қарамастан жеңіліске ұшырады.

Оңтүстік Италия

Тотила Римнің аз және әлсіз гарнизондары орналасқан оңтүстікке қарай жорық жасады. Италияның оңтүстігіндегі провинциялар оның билігін мойындауға мәжбүр болды. Бұл науқан елді тез бақылауға алуға бағытталған, византиялықтардың оқшауланған бекіністерін, көбінесе жағалауда, кейін азайтуға болатын етіп қалдырды. Қамалдаған жерлер құлағанда, олардың қабырғалары әдетте әскери мақсатта қолданылмайтындықтан, толығымен қиратылды. Тотила тұтқындарға жақсы қарым-қатынас жасау саясатын ұстанды, қарсыластарын соңғы деміне дейін қарсы тұрудың орнына, бас беруге көндірді. Ол сондай-ақ итальян халқын өз жағына тартуға тырысты, бұл Тотиланың Неапольді қоршауындағы әрекеттерінде көрінді, онда ол 543 жылы қаланың шарттармен бас беруіне рұқсат берді және Дж.Б. Бери айтқандай, қорғаушыларға "үлкен мейірімділік" көрсетті. Византия гарнизоны қауіпсіз кеткеннен кейін, ол аштықтан зардап шеккен тұрғындарды қайта күшпен толықтырды. Неапольді басып алғаннан кейін Тотила Юстинианмен бейбітшілікке келуге тырысты. Бұл ұсыныс қабылданбағандықтан, ол өз үндеуінің көшірмелерін бүкіл Римге таратты; византиялықтарға деген наразылыққа қарамастан, Тотиланың пайдасына ешқандай көтеріліс болған жоқ, бұл оны қатты ренжітті. Ол солтүстікке қарай жорық жасап, қаланы қоршады. Шығыста бес жылдық бітімгершілікті пайдаланып, Белисарий 544 жылы 200 кемемен Италияға қайта оралды. Ол оңтүстік Италияның көп бөлігін қайта басып алды, бірақ Прокопийдің айтуынша, оған Юстинианның қызғануынан азық-түлік пен күшейте беру жетіспеді, сондықтан ол Римге көмекке бара алмады. Прокопий қоршау кезіндегі аштықты сипаттайды, онда әскерилерден астық сатып алуға жеткілікті бай емес қарапайым римдіктер қабық, қызылша, иттің еті, егеуқұйрықтарды және ақырында "бір-бірінің зәрлерін" жеуге мәжбүр болды. Сиракузаға қашқан папа Вигилий астық тасымалдайтын кемелер жіберді, бірақ Тотиланың флоты оларды Тибрдің сағасына жақын жерде тоқтатты. Белисарийдің Римді босатуға жасаған әрекеті сәттілікке жақын болды, бірақ ақырында сәтсіз аяқталды. Прокопийдың мәліметінше, жоспар Тибр өзенімен күшпен жүзуді, Тотиланың күштері салған уақытша көпір мен күзет мұнараларын өртенуге жарамды заттармен толтырылған қайықты күзет мұнарасына екі бекітілген қайықтың үстіне салынған уақытша мұнарадан түсіруді қамтыды, бұл сәттілікке жетті. Кейін, Порт қаласында қалуға бұйрық берілген оның қолбасшысы Исаак, оның алғашқы табыстары туралы естіп, даңқты бөлісу ниетімен готтардың бекінісіне шабуыл жасау үшін ат әскерін алып келді. Бұл оның тұтқындалуына әкелді, ал бұл жаңалық Белисарийға жеткенде, ол Порт готтардың бақылауына өткенін түсінді, яғни ол жақын маңдағы жалғыз одақтас елді мекенді жоғалтты және қалада болған оның әйелі енді готтардың тұтқыны болды. Афазияға ұшыраған ол Портты дереу қайтарып алу үшін шегінуге бұйрық берді, бірақ ол Римнің бақылауында екенін анықтады. Бір жылдан астам уақыт өткеннен кейін Тотила 17 желтоқсан 546 жылы Римге кірді.

Римді готтар қайта басып алған кезде Белисарийдің болмауы туралы екі түрлі пікір бар: Прокопий Порт туралы қателігін анықтағаннан кейін, оны депрессия мен ауыр ауруға шалдықтырғанын, тіпті өлімге әкелгенін айтады. Джордан болса, оның императрица Феодораның қайтысынан Римге қайта шақырылғанын және оның болмауы Тотиланың қаланы қайта басып алуына батылдық бергенін мәлімдейді. Белисарий 547 жылдың көктемінде Римді қайта басып алды және қиратылған қабырға бөліктерін жинақталған тастарды "ретсіз түрде бірінің үстіне бірін үйіп" жөндеді. Тотила қайтып келді, бірақ қорғаушыларды жеңе алмады. Белисарий өз артықшылығын пайдаланбады. Пераругия сияқты бірнеше қала готтардың бақылауына өтті, ал Белисарий белсенсіз күйде болды және Италиядан шақырылды. 549 жылы Тотила Римге қарсы қайтадан жорық жасады. Ол импровизацияланған қабырғаларға шабуыл жасап, 3000 сарбаздан тұратын шағын гарнизонды жеңуге тырысты, бірақ одан айырылды. Ол қаланы қоршауға алып, қорғаушыларды аштықтан құртуға дайындалды, бірақ византиялық қолбасшы Диоген бұрыннан үлкен азық-түлік қоймаларын дайындап, қала қабырғаларының ішінде бидай егістіктерін егіп қойған еді. Алайда Тотила гарнизонның бір бөлігін сатып алды, олар оған Porta Ostiensis қақпасын ашты. Тотиланың әскері қалаға еніп, Тотиланың бұйрығымен барлық ер адамдарды өлтірді (әйелдерді ғана аман қалдырды) және қалған байлықты тонады. Қабырғалар алынғанда ақсүйектер мен гарнизонның қалған бөлігі қашпаққа тырысады деп күткен Тотила көршілес қалаларға қарайтын жолдарға тұзақтар қойды, нәтижесінде көптеген адамдар Римнен қашқанда қаза тапты.

Византияның қайта басып алуы, 551554

550-551 жылдары византиялықтар Адриатика теңізіндегі Салона қаласында 20 000 немесе 25 000 сарбаздан тұратын үлкен әскери экспедиция жинады, оның ішінде тұрақты византиялық бөлімдер және көптеген шетелдік одақтастар, әсіресе ломбардтар, герулдар және болгарлар болды. 551 жылдың ортасында императордың жеке кеңесшісі (кубикуларий) Нарсес басқарушы болып тағайындалды. Келесі көктемде Нарсес осы византиялық армияны Адриатика теңізінің жағалауымен Анконаға жеткізіп, содан кейін Фламиния жолы арқылы Римге қарай жорыққа шығуды жоспарлады. Тагина ауылына жақын жерде византиялықтар Тотила басқаратын остгот әскерімен кездесті, ол Нарсесті тоқтатуға тырысып келген болатын. Өзін көптеген сарбаздардан кем деп санаған Тотила күтпеген шабуыл жасауды жоспарлап, келіссөздерге кірісті, бірақ Нарсес оның алдауын сезіп, әскерін күшті қорғаныс позициясына орналастырды. Көмекші күштер келгеннен кейін Тотила Тагина шайқасында византиялықтардың орталық бөлігіне шабуыл жасады. Шабуыл сәтсіз аяқталып, кешке қарай остготтар қашқа жол тартты; Тотила қашқанда қаза тапты. Римді басып алған готтар капитуляциялады, ал 553 жылдың қазан айында Монс-Лактарий шайқасында Нарсес Теяс пен Италиядағы гот әскерінің соңғы қалдықтарын жеңді. Остготтар жеңілгенімен, Нарсес византиялық солтүстік Италия мен оңтүстік Галлияға шабуыл жасаған басқа да варварлармен күресуге мәжбүр болды. 553 жылдың басында шамамен отыз мың франк пен алеманн әскері Альпі тауларын өтіп, Парма қаласын басып алды. Олар герулдардың қолбасшысы Фулькаристің әскерін жеңіп, көп ұзамай Солтүстік Италиядан көптеген готтар олардың қатарына қосылды. Нарсес Римде қыстады. Италиядағы кең ауқымды қарақшылықтан кейін варварлар Нарсеспен Волтурн өзенінің жағасында шайқасты. Вултурн шайқасында византиялықтар франктардың ашулы шабуылына тойтарыс берді, ал византиялық атты әскер оларды қоршап алды. Франктар мен алеманндардың көп бөлігі жойылды. Жеті мың гот 555 жылдың көктемінде капитуляциялағанға дейін Неаполь маңындағы Кампсада қарсылық көрсетті. По өзенінен арғы жағындағы жерлер мен қалалар франктар, алеманндар және готтардың бақылауында болды және олардың соңғы бекіністері – Верона және Бриксия қалалары 562 жылы ғана бағындырылды. Византия тарихшысы Прокопий Кесариялықтың мәлімдемесіне сәйкес, варвар халқына римдік билік астында Италияда бейбіт өмір сүруге рұхсат берілді.

Салдары

Готика соғысы көбінесе Византия империясының Батыс Азия мен Балқандағы неғұрлым маңызды қауіптерге қарсы жұмсалуы мүмкін ресурстарын сарқылтқан Пирр жеңісі ретінде қарастырылады. Шығыс жағынан, 517 жылдан бастап Дунайдан оңтүстікке қарай Византия провинцияларына шабуыл жасап, оларды қиратқан, дінсіз славяндар мен кутригурлар пайда болды. Бір ғасырдан кейін Далмация, Македония, Фракия және Грецияның көп бөлігі славяндар мен аварлардың қолына көшті. Кейбір тарихшылар Юстинианның батысқа жасаған жорықтарына басқаша қарап, оны бағалайды. Уоррен Трейдгольд 6-шы ғасырдың соңында империяның осалдығын 540-541 жылдардағы Юстиниан обасына көбірек байланыстырады, бұл Готика соғысының қақпасында халықтың төрттен біріне дейін құрбан болды деп есептеледі, бұл империяның әскерлік күшін және науқанды жылдам аяқтауға қажет салық кірістерін әлсіретті. Ол, ешбір билеуші, қаншалықты дана болса да, осы обаны болжай алмаған, ол Италияны қайта басып алуға тырысқан жағдайда да империя мен Италия үшін апатты болар еді, деп санайды. Дегенмен, соғыс кезінде Рим үнемі шабуылға ұшырағандықтан, обадан тумаған өлім-жітім де арта берді. Италияда соғыс қалалық қоғамды, тұрақты арт жақпен қолдау көрсетілген қоғамды қиратты. Италия құлдыраудың ұзақ кезеңіне түскенде, ірі қалалар тасталып қалды. Италияның кедейлеуі және империяның әлсіреуі византиялықтардың қол жеткізгендерін сақтап қалуына мүмкіндік бермеді. Юстинианның 565 жылы қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен соң, Италияның құрлықтағы аумақтары германдық Ломбардтардың қолына көшті. Равенна экзархаты, Италияның орталық бөлігінен Тиррен теңізіне және оңтүстікке Неапольге дейін созылған, сондай-ақ Италияның оңтүстігінің бір бөлігі – императорлық иеліктердің соңғы қалдықтары болды. Готика соғыстарынан кейін империя Батыста енді ешқандай маңызды мақсаттарды қоймады. Рим 751 жылы Ломбардтар Равенна экзархатын басып алғанға дейін императорлық бақылауда қалды. Византияның ықпалы Италияның оңтүстігінің кейбір жағалау аймақтарында 11-шы ғасырдың соңына дейін сақталды, ал ішкі аймақтарды Беневентода, кейін Салерно мен Капуада орналасқан Ломбард герцогтары басқарды. Соғыста Италияның кең аумақты қирауы, қарсыластарының жақтастарына жасалған қатал готикалық және византиялық жазалаулар, және Византияның ауыр салық салуы итальян халқын адалдықты өзгертуге итерді: Империяға берілгендіктен гөрі, олардың өзіндік санасы дінге, отбасыға және қалаға байланысты болды. Италия тарихының ұзақ кезеңінде римдіктердің біртұтас Италиясы, кейін готтардың біртұтас Италиясы мұңайып, бұзылды; бұл жағдай 19-шы ғасырда Италияның бірігуіне дейін өзгермеді.

Екіншілік көздер

Гиббон, Эдвард, Рим империясының құлдырауы мен ыдырауы тарихы, том IV, 41 және 43 тараулар (2012) Радфорд, Вирджиния: Уайлдер баспасы.