Кіріспе

Тәбриз кілемі – Иранның солтүстік-батысындағы Шығыс Әзірбайжан провинциясының астанасы Тәбриз қаласынан шыққан парсы кілемдерінің бір түрі. Бұл – ең ежелгі кілем тоқу орталықтарының бірі және кілемдердің алуан түрлерін жасауға қабілетті. Кілемдердің сапасы 24 радж (кілем енінің 7 см-іне түйіндер саны) бастап, 110 раджға дейін жетеді. Радж – түйін тығыздығының өлшемі. Ол кілемнің беріктігін, кілемнің негізіне қолданылған жіптер санына қарай көрсетеді. Жіптер мақтадан немесе жібектен жасалады, әсіресе нәзік кілемдер үшін жібек қолданылады. Тәбризде медальон, Герати/Махи, бейнелі, сюжеттік, тіпті 3D пішіндес кілемдерге дейін әртүрлі дизайн үлгілерін кездестіруге болады. Бүгінде Тәбриздегі ірі өндірушілер: Тәбриздің Алабаф, Галибафи Нассаджи Тәбриз және Мири ағайындары. Тәбриз Иран мен әлемде кілем тоқудың ірі әрі танымал орталығы болған. Ол сәндік және қолданбалы өнердің бай дәстүрлерін дамытуға зор үлес қосты. Тәбриз кілемі өнері 12-16 ғасырларда өркендеген. 14 ғасырдың классикалық немесе "алтын" дәуіріндегі Тәбриз мектебінің 200-ге жуық шедеврлері миниатюралық сурет және тоқу өнерінің үйлесімді бірігіп, суретшілер мен кілем тоқымашылардың шеберлігін көрсетеді. Тәбриз мектебін екі топқа бөлуге болады: Тәбриз және Ардабил.

Ардабил кілемдері

"Ардабил", "Шейх Сафи", "Сараби", "Шах Аббаси" және "Мир".

Тәбриз кілемдері

"Тәбриз", "Херис", "Лашак-тураң", "Афшан", "Ағажлы", "Дорд Фасил", "Сардоруд".

Тәбриз

Бұл жерде қалың және жазық тоқымадан жасалған, қарапайым және күрделі композициясы бар кілемдердің әртүрлі түрлері тоқылған. Кілем тоқу өнері ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, ең бағалы мұра саналған. Тәбриз кілемдерінің дәстүрлі тақырыптары – әсемдік үлгілері, олардың негізгі түстері: қаймақ, қызыл немесе теңіз көгілі. Бұл мектептің ең танымал түрлері – "Лашак туранж" деген ортақ атаумен біріктірілген кілемдер. Кілемнің орталық бөлігінің ортасында және төрт бұрышында ("лачак") (لچک үшбұрышы) "тураң" (ترنج лимон) бейнеленген. Кілемнің ортасындағы тураң – Ай символы, ал тісті жапырақтары бар ромбтардан құралған өрнек – түнде Айдың шағылысын тамашалау үшін су бетіне көтерілетін балық қабықтарын бейнелейді. Бұл композицияның тамыры 9-10 ғасырларға дейін жетеді. Тәбриз кілемдерінің сюжеттері көбінесе Шығыс ақындарының шығармаларынан алынған. Кілемдерде көбінесе бүркіт салдау немесе қаһарлы арыстанның суреттері бейнеленген. Сондай-ақ, Тәбриз кілемдерінде сарайлар мен мешіттердің фрагменттері, шайқас көріністері жиі кездеседі. Көбінесе кілем тоқушылар түрлі-түсті әсемдік үлгілерін жасауда ежелгі кітаптардың қолмен боялған мұқабаларынан шабыттанған.

Мұнда

Бұл кілемдердің аты Тәбриздің солтүстік-шығысында орналасқан Херис немесе Херез ауылымен байланысты. "Heris" кілемдерінің стильдік безендіруі ерекше. Детальдардың композициясы мен жалпы пішіні жапырақты қисық сызықты үлгілерден құралған "лашак түранж" композициясы негізінде жасалған. Бірақ, уақыт өте келе бұл композицияның үлгілері нүктелі болып өздігінен кілем үлгісін құрады. Көбінесе кілем естен тоқылып, сызбасыз жасалған. Бұл ешқандай таңғатушылық тудырмайды, себебі 16-шы ғасырдың басынан бері Херис шеберлері дәстүрлі түрде осы кілемді ғана тоқып келеді және оның дизайны мен үлгісін жақсы біледі. Херис тұрғындары сонымен қатар палас және килім сияқты жазық тоқыма кілемдерді өндірумен де белгілі.

Ағаштар немесе өмір ағашы

Бұл кілемдердің атауларын өндіріс орны емес, олардың құрамы берді. Иранның басқа аймақтарында бұл кілемдер "Дерахти" деп, Ауғанстанда "Багги" деп, Әзірбайжанда "Агаджлы" деп кеңінен танымал. "Агаджлы" кілемдерінің орталық бөлігі көбінесе бір немесе бірнеше ағаштар мен бұталардан тұрады, сирек жағдайларда – ағаштардың шоғырынан. Ағаштардың сыртқы түрі әртүрлі болады. Көне заманда мұндай суреттер кейбір аңыз оқиғаларға, махаббат сахналарына, мифологиялық және кейде діни, тіпті фанатикалық сюжеттерге негізделген. Жас жалбыз – махаббаттың символы, емен – күш пен қайраттың, ал анор – молшылық пен сәттің символы болды. Осы стильдегі өрнектер Құм, Тебриз, Исфахан, Кашан қалаларында қолданылады.