Ардабил кілемдері: Парсы өнерінің ең бағалы туындылары

Кіріспе

Ардабил кілімі (немесе Ардебил кілімі) – екі түрлі атақты парсы кілімінің атауы, олардың үлкені және қазір Лондондағы Виктория және Альберт мұражайында жақсы танымал. Бастапқыда екі бірдей кілім болған, ал Лондон кілімі 19 ғасырда қалпына келтіріліп, қайта құрылғанда екеуінен де бөліктер пайдаланылды. Оның қазіргі өлшемдері . Екінші кілім, қазір Лос-Анджелес округінің өнер мұражайында сақталады, ол кішкентайрақ ( ) және Лондон кіліміне пайдаланылмаған, жеткілікті жағдайдағы бөліктерден жасалған. Екі кілім де бастапқы өлшемдерінен кішірек (әсіресе ұзындығынан), сондай-ақ түрлі коллекцияларда қайта құру процесінен қалған фрагменттер де бар. Кілімдердің дизайны Тәбриз үлгісінде жасалған, ортасында бір үлкен медальон және оны қоршаған әсем пішіндер бар. Мұндай медальондар мен пішіндер парсы бақшаларының дизайны мен нақты бейнесінің орталық бөлігін құрайды, сонымен қатар ислам дінін ұстанатындар үшін жұмақтың кең таралған символы болып табылады.

Тарих

1539-40 жылдары Сафавид шаһы Тахмасп I билігі кезінде шамамен төрт жыл тоқылып аяқталған, мүмкін Кашанда жасалған бұл кілемдер классикалық Иран (парсы) кілемшілік мектебінің ең үздік туындылары саналады. Дәстүрлі айтуынша, қазір тарихшылар күмәнданғанмен, жаңа түскен кезде олар Ардабилдағы Шейх Сафи әд-Дин Ханнега және мақбара кешенінде орналастырылған, бірақ уақыт өте келе қатты тозып, 1890 жылы сатылған.

Көптеген мамандар қазір бұл кілемдер Ардабилге арнап жасалмағанын айтады; ең болмағанда, олар сол жердегі мақбараға сыймас еді. Сонымен қатар, олар 1795 жылғы мақбара тізімінде сипатталған кілемдерге ұқсамайды. Алайда, болжамды бастапқы өлшемдері бойынша, екеуі Машадтағы маңызды Имам Реза мақбарасының бірінде орналаса алады. Бұл кілемді Робинсон және компаниясының дилері Эдвард Степбинг «Ардабилдегі мешіттің қасиетті кілемі» деп сатқан. Ол кілемнің ерекшелігін және оның Сафавид шаһы Тахмасптың сарай шеберханасында жасалғанын, Сафавид әулетінің Ардабилдегі мақбарасы үшін арналғанын баса көрсеткен. Уильям Моррис V&A-ға сатып алуға кеңес берді: «V&A-ның өнер сарапшыларының бірі Уильям Моррис, 1893 жылғы наурыз айында музейді кілемді сатып алу үшін халықтан жиналған 2000 фунт стерлинг көлеміндегі үлкен соманы жинауға көндірді». Моррис Томас Армстронгқа жазған хатында «оның теңдесі жоқ» деп жазды. Бірте-бірте екінші Ардабил кілемі де бар екені белгілі болды. 1914 жылы Виктория және Альберт мұражайы бұл кілемді зерттеген кезде, тарихи консенсусқа сәйкес, қазіргі Лос-Анджелес Ардабиліне енгізілген өзгерістер Лондон Ардабилін жөндеу үшін Зиглер және компаниясы жасаған, ал кілемдерді алғашқы сатып алушы, персиялық резидент Хилдебранд Стивенс, Табриз немесе түрік шеберлерін пайдаланған деген қорытындыға келді. Екінші Ардабил кілемінің құрылымында айқын өзгерістер байқалды, оның шекаралары жаңа тоқылған тар жолаққа ауыстырылған, ал Лондон Ардабилі толығымен қайта жаңартылған. Сол кездегі тарихшылар бұл туралы былай деді: «Нарықтағы ең жоғары баға толық кілемдерге берілді, ал зақымдалған немесе бөлшектерге емес. Лондон кілемі – «тамаша өнер туындысы» және Моррис айтқандай, зор тарихи маңызы бар, бірақ ол 19 ғасырғы өнерді танитын адамдардың сұранысына қарай өзгертілді». Бұл кілем ондаған жылдар бойы қабырғада ілініп тұрды. 2006 жылдан бері ол Ислам өнерінің 42-ші залындағы Джамиль галереясының ортасында орналасқан арнайы шыны павильонда жатқызылып көрсетілуде. Кілемнің түсін сақтау үшін жарық аз мөлшерде ұсталады, бірақ әр сағат сайын қысқа мерзімге күшейтіледі. Екінші «құпия» кілем, кішкентай, қазір шекарасы жоқ және кейбір бөліктері жоқ, қалған пайдалы бөліктерден жасалған, американдық кәсіпкер Кларенс Маккейге сатылды және бай сатып алушылар оны жылдар бойы айырбастады. Маккей, Еркс және Де ла Маре өнер коллекцияларынан өтіп, ол 1931 жылы Лондондағы көрмеде көрсетілді. Америкалық өнеркәсіпші Дж. Пол Гетти оны көрді және бірнеше жылдан кейін Лорд Дьювиннен шамамен 70 000 долларға сатып алды. Геттиге Мысыр патшасы Фаруктың өкілдері келіп, оның қарындасы мен Иран шахының үйлену тойына сыйлық ретінде беру үшін 250 000 доллар ұсынды.

Many specialists are now dubious that the carpets were made for Ardabil; apart from anything else, they would not fit in the shrine there. They also do not match any carpets described in an inventory of the shrine from 1795. On the other hand, at their presumed original size, the two would fit into a space in the more important Imam Reza Shrine at Mashad. This carpet was sold by the dealer Edward Stebbing of Robinson and Company as "The Holy Carpet of the Mosque at Ardebil", stressing the "exceptionalism of the carpet and its provenance as a product of the Safavid royal atelier of Shah Tahmasp, made for the Safavid dynastic shrine at Ardabil". William Morris advised the V&A in the acquisition: "It was William Morris, in his capacity as one of the V&A's Art Referees, who persuaded the Museum to raise, with the aid of public subscription, the then vast sum of £2000 to purchase the carpet in March 1893". Morris wrote in a letter to Thomas Armstrong that "it has no counterpart". Gradually, word came out that there was a second Ardabil carpet. When the Victoria and Albert Museum began to check out the piece in 1914, the historical consensus came to be that the modifications on the current Los Angeles Ardabil to repair the London Ardabil were managed by Ziegler and Company, the first buyer of the carpets from Persian resident Hildebrand Stevens, supposedly using Tabriz or Turkish craftsmen. The second Ardabil had visible changes in its structure, with its borders replaced into a newly woven narrow line while the London Ardabil was thoroughly over restored. Historians of the time spoke to this, stating 'The highest market value was for complete carpets, rather than damaged ones or fragments. The London carpet was 'a remarkable work of Art', and as Morris has said, of real historical importance, but it had been compromised to suit the market values of 19th century art connoisseurship.' The carpet was for decades displayed hanging on a wall. Since 2006, it has been shown flat in a special glass pavilion in the centre of the Jameel gallery, Room 42 of Islamic art. The lighting is kept very low to prevent fading, and is increased for a brief period each hour. The second "secret" carpet, smaller, now borderless and with some of the field missing, made up from the remaining usable sections, was sold to the American businessmen Clarence Mackay and was exchanged by wealthy buyers for years. Passing through the Mackay, Yerkes, and De la Mare art collections, it was eventually revealed and shown in 1931 at an exhibition in London. American industrialist J. Paul Getty saw it, and bought it from Lord Duveen for approximately $70,000 several years later. Getty was approached by agents on behalf of King Farouk of Egypt who offered $250,000 so that it could be given as a wedding present to his sister and the Shah of Iran.