Кіріспе

Джек Сноудың кітабы "Оздың шалаң адамы" (1949) – Л. Франк Баум және оның ізбасарлары жазған Оз кітаптарының сериясынан отыз сегізінші кітап, сонымен қатар Джек Сноудың екінші және соңғы кітабы. Оның суреттерін Фрэнк Г. Крамер салған. Авторлық құқығы жаңартылмағандықтан, кітап АҚШ-та жалпыға қолжетімді болды. "Оздың шалаң адамы" кітабында, сондай-ақ бұрынғы кітабы "Оздағы сиқырлы еліктеушілер" (1946) кітабында да, Сноу шабыт пен идеялық негізін табу үшін Баумның Оз кітаптарына қайта оралды. Ол "Оздың патшалық тарихшысы" лауазымындағы өзінің алдыңғылары – Рут Пламли Томпсон мен Джон Р. Нилдің Оз кітаптарында енгізген кейіпкерлері мен сюжеттік элементтерін пайдаланудан жаңылды.

Сюжет

Аббадия мен Зебидия Джонс – Нью-Йорк штатының Буффало қаласынан келген егіздер. Егіздер үйдегі теледидардағы каубой сериалдарын көруді ұнатады, олардың ғалым әкесі оған қабырғаға тең проекторлық экраны орнатқан. Бір күні түстен кейін егіздер телевизор көріп отырғанда, әдеттегі сурет фондында сарайы бар керемет көрініске айналады. Олар тірі ойыншық клоунмен кездеседі, оны бұрыннан таныс Туффл деп атайды. Өзін Твиффл деп таныстыратын бұл тірі нұсқа оларды экранға қадам басуға көндіреді; екі бала өздерін сиқырлы түрде сол көрініске көшірілген сезінеді. Твиффл өзінің егіздердің ойыншығы Туффлдың үшінші туысы екенін түсіндіреді; екеуі де балалар ұйықтағанда Твинк пен Том туралы көп әңгімелеседі. Твиффл Конджо есімді сиқыршыға қызмет етеді; олар Конджоның мұхитындағы аралында және Конджоның қасарына қарай бет түзеп барады. Осы арада Оздың Смарагд қаласында мәселе туындайды: махаббат магниті (Баумның бесінші Оз кітабында, «Озға жол» кітабында енгізілген) қаланың кіреберіс қақпасының үстінен ілінген, бірақ енді шегесінен түсіп, екіге бөлініп кеткен. Принцесса Озма бұл талисманды алғаш Озға әкелген Шашты адаммен кеңеседі; олар магнитті жасаған сиқыршы ғана жөндеуге болатынын анықтайды – Конджодан басқа ешкім емес. «Сиқырлы суретте» олар Твинк пен Томның Твиффлмен бірге Конджоның қасарына жақындасқанын көреді. Екі баланың бар екеніне таң қалған Озма Шаггиді дереу сонда жіберуге шешім қабылдайды. Озма Шаггиге өзін қалаған уақытта Озға қайтаратын сиқырлы компас сыйлайды. (Озманың өзі қол жетімді емес, Глинда Жақсылықпен бірге терең сиқырлы жұмыстармен айналысып жатыр.) Озма Шаггиді өзінің Сиқырлы белбеуімен тасымалдайды; ол балаларға және Твиффлге қосылады, олардың таңғалуын байқайды. Төртеуі Конджомен кездеседі, ол бойшақ, семіз, шашы жоқ және сенімсіз. Конджо махаббат магнитін жөндеуге келіседі, бірақ төлем ретінде Шаггидің сиқырлы компасын талап етеді. Қонақтар түнде қалады, бірақ Шагги қонақ бөлмесіндегі еңкіш қозғалыс салдарынан ұйқысынан оянады. Ол Конджоның махаббат магнитін жөндеп, жасырын түрде қайтарғанын, сонымен қатар сиқырлы компасты алып кеткенін біледі. Твиффл Конджоның ашықтан-ашық зұлым емес, тек «өзімшіл, жалқау және ақымақтай мақтаншыл» екенін айтады. Алайда Конджо егіздерді өз аралына шақырып, естеліктерін ұрлап, оларды құл ретінде пайдалануды жоспарлап отыр, бұл жеткілікті түрде зұлымдық. Шагги, Твинк, Том және Твиффл Конджоның әуе көлігімен аралдан қашып кетеді. Олар Хайтаун деп аталатын аспан еліне жетеді, бірақ Airmobile жоғалып, оларды қақтайды. Олар Хайтауннан тек жүзу және ауа арқылы төмен қарай түсу арқылы кетуге болатынын біледі, себебі сол жерде гравитация жұмыс істемейді. Содан кейін олар Романтика алқабына жетеді, онда олар өте нашар әуесқой театрдың қорқынышты түсіне тап болады. Шагги мен Твинк нашар сахналық пьесада актерлік құрамның мүшелері ретінде қызмет етуге шақырылады. Том мен Туффл оларды босатып, жердің сиқырын бұзады, алқаптың патшасына, патшайымына және жиналған лордтар мен ханымдарға махаббат магнитін көрсетеді. (Сноудың баяндауында, әсер етуі үшін магнитті көрсету керек.) Тағы да саяхаттап, төрт адам Әдеби бобтердің патшасымен кездеседі. Патша Озға жетуге көмектесуге келіседі, егер олар оны қонаққа шақырса, ал Шагги қуана-қуана міндетті болады. Басты кейіпкерлер және олардың бобр серіктері Өлімге әкелетін шөлдің астынан Ном Королінің туннелі арқылы жол табады («Оздың Изумруд қаласы» кітабынан қараңыз). Олар Озды сыртқы әлемнен қорғайтын көрінбеушіліктің кедергісін басып өтеді және Озға келіп, тек дағдарысқа ұшырайды. Конджо сиқырлы компасты пайдаланып, Озға жетеді, онда ол сиқыршының сиқырлы қара қорапшасын алып, сиқыршының зертханасына кіреді. Конджо Сиқыршының орнын басып, Оз елін өзіне иеленгісі келеді. Жұлдызды бобёр королі су сиқырымен Конджоны жеңіп, тыйым салынған фонтаннан суды Конджоның аузына бүркіп тастайды. Қазір естелігінен айырылған Конджоны басқару және қайта тәрбиелеу оңай; ол қайта тәрбиелеу үшін Твиффлдің қамқорлығында өз аралына қайтарылады. Твинк пен Том Озда жайлы демалады, содан кейін Озма оларды тағы да үйлеріне жібереді.

Шашқақ пен Жүніс қамыр

Өзінің алғашқы Оз кітабында Сноу Баумның "Оздың зәрдәлі қаласы" атты кітабына көп сүйенді. (Бұл байланысты жасырмай, Сноу өз мәтінінде екі кітаптың арасындағы қарым-қатынасты анық көрсетті.) Екінші жобасы үшін Сноу Баумның 1906 жылғы "Джон Доу және Херуб" романына жүгінді. Екі кітапта да басты кейіпкерлер экзотикалық, бірақ қауіпті жерден (Баумда Фрикс аралы, Сноу да Конджо аралы) қарыз алынған ұшу аппаратында қашып құтылады; олар басқа жерлерге саяхаттайды, бірақ содан кейін қайтадан қашуға мәжбүр болады. Баумда Романтика сарайы болса, Сноу да Романтика аңғары сипаттайды. Баумның Хиланд жеріндегі адамдар бойлары биік, жіңішке және сол сияқты биік, жіңішке үйлерде тұрады – дәл Сноудың Хайттаун сияқты. Сонымен қатар, екі романның да кейіпкерлері Ертегі сусарларының патшасымен кездеседі, ол оларға соңғы мақсатына жетуге көмектеседі.

Жаңғырту

Сноу Баумның 40 жылдық кітабынан шабыдаланса да, Оз жобасын жаңарту қажеттігімен де бетпе-бет келді. Оның екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жарық көрген алғашқы Оз кітабы коммерциялық сәттілікке жете алмады; «Оз кітаптары зымыран қозғалтқыштары мен атом бомбалары дәуірінде ескіргендей көрініп, қызығушылықты тудырмады». Екінші кітап, біріншісінен өте өзгеше, заманауи элементтерге толы. Кішкентай басты кейіпкерлер – қазіргі американдық ұл мен қыз; олардың әкесі, профессор Джонс, университетте физика пәнін оқытады. Профессордың теледидардың алғашқы үлгісі бар, үстіне ол оны өзі жасаған үлкен проекциялық экранмен жабдықтаған. Конжо сиқыршының ұшағы бар, ол тек «сиқырмен» ғана емес, сонымен қатар гравитацияға қарсы пластиналардың көмегімен ұшады. Хайтаун эпизоды гравитация мәселесін одан әрі зерттеуге мүмкіндік береді.

Қабылдау

Бір сыншының пікірінше, Сноудың "Оздың шалаңқы адамы" Ниллдің кітаптарына қарағанда сюжеті жақсы құрылған және дамыған, бірақ Оз елінің шаттығы мен юморы жетіспейді.

Мұра

Эрик Шануэр "Твинк пен Томды" қарызға алып, "Эбби" атты әңгімесінде Сноудың кітабына сілтеме жасайды.