Кіріспе

Глутаровый ацедемия 1-типі (ГА1) – организмнің лизин, гидроксилизин және триптофан аминқышқылдарын толыққанды ыдырата алмауынан туындайтын генетикалық ауру. Олардың аралық ыдырау өнімдерінің (глутарин қышқылы, глютарил КоА, 3-гидроксиглутарин қышқылы, глютаконий қышқылы) артық мөлшері жиналып, миға (сондай-ақ басқа да органдарға), әсіресе қозғалысты реттеуге жауапты базальды ганглияларға зақым келтіруі мүмкін. ГА1 екіншілік карнитин тапшылығын тудырады, себебі глютарин қышқылы, басқа органикалық қышқылдар сияқты, карнитин арқылы залалсыздандырылады. Ақыл-ой кемістігі дамуы мүмкін. ГА1 – ГКДГ генімен кодталатын глютарил-КоА дегидрогеназа (ГКДГ) ферментінің жетіспеушілігінен туындайтын аутосомдық рецессивті бұзылыс.

Белгілері мен симптомдары

Глутарлы ацидемияның 1-түрінің ауырлығы әртүрлі болады; кейбір адамдарда бұл ауру жеңіл түрде көрінеді, ал басқаларында ауыр проблемалар туындайды. GA1 екі клиникалық жағдай ретінде сипатталуы мүмкін: GA1 диагнозы туған кезде немесе туғанға дейін қойылып, диеталық шектеулер арқылы емделеді, ал GA1 диагнозы энцефалопатиялық дағдарыстан кейін қойылады. Дағдарыс екі жағдайда да болуы мүмкін, бірақ дағдарысқа дейін диагнозы қойылған адамдарға дұрыс күтім жасау арқылы көптеген немесе барлық зақымдардың алдын алуға болады.

Макроцефалия

Глутарлы ацидемияның 1-түрі бар нәрестелер көбінесе тым үлкен баспен (макроцефалия) туады. Макроцефалия – ГА1-дің ең ерте көрінетін белгілерінің бірі. Сондықтан, себебі белгісіз макроцефалияның барлық жағдайларын ГКДҚ (глутарл-коА дегидрогеназа) жетіспеушілігіне тексеру маңызды, өйткені ГА1-ді ерте диагностикалау өте қажет. Макроцефалия – көптеген неврологиялық аурулардың маңызды клиникалық белгісі. Дәрігерлер мен ата-аналар бастың көлемі жоғары пайыздық көрсеткіште болатын балаларда жасырын неврологиялық, әсіресе нейрометаболикалық ауруларды анықтаудың маңыздылығын білуі керек.

Нейромоторлық аспектілер

Зардап шеккен адамдарда қимыл-қозғалыс қиындықтары туындауы мүмкін, сондай-ақ спазмдар, дікілдеу, бұлшық еттердің қатаюы немесе бұлшық ет тонусының төмендеуі және бұлшық әлсіздігі (бұл екіншілік карнитин жетіспеулігінің салдары болуы мүмкін). Дағдарылған науқастардағы ГА генетикалық себептерге байланысты церебральды парез ретінде анықталуы мүмкін.

Жұмыспен емдеу

Стриатальды некрозды басқарудың жиі қолданылатын тәсілі – арнайы отырғыштармен қамтамасыз ету. Бұл арнайы коляскалар қалыптан тыс қозғалыстарды шектеу үшін жасалған. Дегенмен, шектеулер спастикалықты күшейте түсуі мүмкін. Ата-аналар мен күтушілер баланың өзінің артық дене тонусын өзінің пайдасына қолдануына мүмкіндік беру арқылы одан да белсенді эрготерапияны ұсынуы мүмкін (суретке қараңыз; қауіпсіздікті қамтамасыз ете отырып, ең аз қысымды қолдануға қаншалықты көңіл бөлінетініне назар аударыңыз). Артық тонус сондай-ақ есікке ілінетін балалардың жаттығу құралдарымен және баланың қимылын шектемей, тік тұруға көмектесетін басқа да құралдармен басқарылуы мүмкін, олар оның қатаюын біртіндеп азайтуға көмектеседі.

Қан кетудің ауытқулары

Глутарлы ацидемиямен ауыратын кейбір адамдарда мида немесе көздерде қан кету пайда болуы мүмкін, оны балаға зорлық көрсету салдары деп жаңылыстыруға болады.

Генетика

Бұл жағдай аутосомалық рецессивті үлгіде мұраланады: GA1 пайда болу үшін GCDH генінің мутациялы көшірмелерін ата-анасының екеуі де беруі керек. GCDH гені глютарил-CoA дегидрогеназа ферментін кодтайды. Бұл фермент лизин, гидроксилизин және триптофан аминқышқылдарын ыдыратады. GCDH геніндегі мутациялар фермент өндірісін тоқтатуы мүмкін немесе өте төмен қалдық белсенділігі бар кемістік ферменттің, немесе салыстырмалы түрде жоғары қалдық белсенділігі бар, бірақ бәрібір фенотиптік салдары бар ферменттің өндірілуіне әкелуі мүмкін. Бұл фермент тапшылығы организм стресске ұшыраған кезде глютарин қышқылының, 3-гидроксиглютарин қышқылының және аздап глютаконий қышқылының қалыптан тыс деңгейге дейін жиналуына мүмкіндік береді. Бұл аралық ыдырау өнімдері негізгі ганглияларға әсер етуге бейім, GA1-дің көптеген белгілері мен симптомдарын тудырады. GA1 шамамен 30 000-40 000 туған баланың арасында 1-іне кездеседі. Founder эффектісінің нәтижесінде, ол Амиш қауымдастығында және Канаданың Оджибуэй халқында әлдеқайда көп кездеседі, онда жаңа туған нәрестелердің 300-ден 1-і зардап шегуі мүмкін. GA1-і бар балалардың туыстарының GCDH белсенділігі төмен болуы мүмкін: GA1 туралы алғашқы зерттеуде, сынақтан өткен төрт туыстың үшеуінің GCDH белсенділігі 38%, 42% және 42% болған, бұл гетерозиготалық тасымалдаушыларда күтілетін 50% деңгейге сәйкес келеді. Бұл деңгейлер ауыр симптомдармен зардап шеккен GA1-і бар кейбір балаларда кездесетін деңгейлерге жақын. Ауызбен қабылданатын қосымшалар арқылы толық қандағы карнитинді көтеруге болады. Алайда, бұл глютарилкарнитин немесе этерификацияланған карнитиннің қандағы концентрациясын айтарлықтай өзгертпейді. Керісінше, карнитиннің тұрақты ішке енгізілуі айқын клиникалық жақсартуларға әкеледі: "декомпенсация жиілігінің төмендеуі, өсудің жақсаруы, бұлшық ет күшінің артуы және ақуызды тұтынуды жеңілдетумен медициналық тағамдарға тәуелділіктің төмендеуі". Холин қосымшалары арзан, қауіпсіз (мүмкін тіпті антихолинергиялық препараттарды қажет ететін балаларда да) және жаттығуларға төзімділікті, дене тонусын және жалпы денсаулықты арттыра алады, бұл карнитиндік қосымшаның өзіндік тиімділігінің жетілмегендігін көрсетеді.

Прекурсорларды іріктеп шектеу

Дұрыс тамақтану неврологиялық зақымданудың прогрессирлеуін баяулатуға көмектесуі мүмкін.

Лизин

Лизинді шектеу, сондай-ақ карнитинді қосымша қабылдау GA1 үшін жақсы жағдайдың ең сенімді көрсеткіштері болып саналады. Бұл триптофанның миға тасымалдануына кедерес келтірмей, ақуыз мөлшерін азайтудың жиі қолданылатын тәсілдері.

Триптофан

XLys, XTrp Analog, XLys, XTrp Maxamaid, XLys, XTrp Maxamum немесе Glutarex 1 сияқты формулалар лизин мен триптофаннан басқа аминқышқылдармен қамтамасыз етуге арналған, бұл ақуыздық қанағаттанбаушылықтың алдын алуға көмектеседі. Триптофанның миға өтуі мида серотонин нейротрансмиттерінің дұрыс синтезі үшін маңызды. Адамдарда депрессия, нервтік анорексия немесе алаңдаушылықты жеделдететін бір жол – сол ауруларға сезімталдығын бағалау үшін триптофанды қоспағанда, барлық немесе көптеген аминқышқылдардан тұратын формуламен толықтыру. Жедел триптофан жетіспеуі – GA1 емес, диагностикалық процедура. Аминқышқылдардың тудырған ақуыз синтезі қан ағынындағы аминқышқылдардың, соның ішінде триптофанның ақуыздарға енуіне әкеледі. Осылайша, ақуыз синтезінің күшеюі нәтижесінде мида триптофан деңгейі төмендейді, бұл қан ағынындағы триптофанның басқа аминқышқылдарға қарағанда көп мөлшерде төмендеуіне себеп болады. Басқа ірі бейтарап аминқышқылдардың салыстырмалы артық мөлшері, ірі бейтарап аминқышқылдардың тасымалдаушысы арқылы қан-ми тосқауылы арқылы триптофанмен бірге тасымалдану үшін бәсекелесе алады. Соның салдарынан мида жедел триптофан жетіспеуі және серотонин синтезінің төмендеуі пайда болады. Глутарил-КоА, глютарин қышқылы және екіншілік метаболиттерге метаболизмделмейтін серотониннің прекурсоры – 5-гидрокситриптофан, қауіптері болғанымен, селективті триптофан шектеуіне қосымша ретінде қолданылуы мүмкін. Алайда, селективті триптофан шектеуін қолдайтын дәлелдер әлі де жеткіліксіз және консенсус тек лизин шектеуіне қарай қалыптасуда. Осылайша, стресс кезінде және өсуге кедергі келтіретін басқа да жағдайларда лизиннің ыдырауын болдырмау үшін коллаген синтезін ынталандыру мақсатында емдеу протоколына аскорбин қышқылының жеткілікті дозасын қосу орынды болып көрінеді.

Триптофан анаболикалық жолды күшейту

Триптофанның серотонинге және басқа да метаболиттерге түрленуі В6 витаминіне байланысты. Егер триптофанның ыдырауы мидағы глютарин қышқылының және басқа ыдырау өнімдерінің деңгейіне әсер етсе, GA1 емдеу кезінде В6 витаминінің деңгейі міндетті түрде тексеріліп, қалыпқа келтірілуі тиіс.

Бір мезгілде пайда болатын ауруларды емдеу

Инфекция, қызба немесе организмге түсетін басқа да күшті жүктемелер симптомдардың нашарлауына және толық емес жазылуға себеп болуы мүмкін.

Болжам

2006 жылы 279 науқастың қатысуымен жүргізілген зерттеуде, симптомдары барлардың (185, 66%) 95% энцефалопатиялық кризді бастан өткерген, көбінесе ми зақымдануымен бірге. Зерттеуге қатысқандардың 49-ы қайтыс болды, ал өлімнің медианалық жасы 6,6 жас құрады. Kaplan-Meier талдауы бойынша, симптомдары бар адамдардың шамамен 50% 25 жасқа дейін қайтыс болуы мүмкін екендігі болжамдалды. Жақындағы зерттеулер жаңаша прогноз ұсынады, оған сәйкес, ауруға шалдыққан адамдар дұрыс диеталық тамақтану және карнитинмен толықтыру арқылы ауруды жақсырақ бақылап, емдеу мүмкіндігіне ие. Жаңа туған сәбилерді скринингтен өткізу, ауруға шалдыққан науқастарға криздерден аулақ болуға және миға зақым келтірмей толыққанды өмір сүруге мүмкіндік береді. Аурудың диагнозы туғанға дейін немесе туған кезде қойылуы және өмір сапасын сақтау үшін барлық факторлар қатаң бақылануы қажет. Күдік туғанда және генетикалық тестілеу арқылы диагноз расталмаған жағдайда, пациенттің барлық белоктардан тұратын диетасын шектеуі және қандағы қант деңгейін мұқият бақылауы өте маңызды. Бүгінде Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) бұл ауруды толыққанды басқаруға болатындықтан, емдеуге жататын ауру деп санайды.

Эпидемиология

GA1 метаболистік бұзылу, нейрометаболистік ауру, церебральды паралич немесе базальды ганглиялардың дисфункциясы ретінде сипатталуы мүмкін (кейде оны «шайқалған нәресте синдромы» деп жаңылыстырып диагноз қоюы мүмкін). Қолданылған көзқарасқа байланысты, GA1 көбінесе прекурсорларды шектеу арқылы немесе нейрореабилитация арқылы емделеді. «Жетім аурулар» деп аталатын, мысалы GA1 сияқты аурулар, карнитин тапшылығы аурулары, әртүрлі себептерге байланысқан церебральды паралич, базальды ганглиялар дисфункциясы және тағы басқалар сияқты аурулардың кеңірек топтарына енгізілуі мүмкін. Мортон және авторлар (2003b) жіті стриатальды некроздың кемінде 20 басқа да аурудың ерекше патологиялық белгісі екенін, олардың этиологиясы өте әртүрлі екенін атап көрсетеді, соның ішінде: ВИЧ энцефалопатиясы – ЖҚТБ деменциясы, пневмококк менингиті, бүйрек үсті безі жеткіліксіздігі, метилмалоникалық ацидемия, пропионикалық ацидемия, орталық ми артериясының бітелуі, гипертониялық васкулопатия, жедел Mycoplasma pneumoniae инфекциясы, 3-нитропропион қышқылының улануы, кеш пайда болатын тұқым қуалау дистониясы, ми тамырларының кенеттен және ауыр неонатальдық асфиксиясы («селективті нейрондық некроз»). GA1 диагнозы қойылған 279 науқастың 185-і симптомдарды көрсетті (үштен екісі); симптомдардың болуы емдеудің тиімділігі төмен екенін көрсетеді. Жоғары тәуекел тобындағыларды тексеру, нәрестелерді скринингтен өткізу және макроцефалия диагнозын қою – GCDH мутациясын тасымалдаушыларды анықтаудың жолдары, егер олар айқын симптомдарды көрсетпесе. Туыстары GA1-мен ауырмаған және халықтық скрининг бағдарламасына қатыспаған адамдар үшін макроцефалия GA1-нің негізгі белгісі болып табылады. GA1 емделе алатын ауру деп есептеледі. GA1 энцефалопатиясы бар науқастардың үштен екісі GA1 үшін емделуден көп пайда көре алмайды, бірақ орталық ми артериясының бітелуінен, ЖҚТБ деменциясынан және басқа базальды ганглиялар дисфункциясынан зардап шеккендерге берілетін емдеуден пайда көруі мүмкін: ми имплантаттары, дің клеткалық нейрореставрация, өсу факторлары, моноаминергиялық препараттар және көптеген басқа нейрореабилитациялық стратегиялар.