Кіріспе
Эволюциялық этика – эволюциялық теорияның этика немесе мораль туралы түсінігімізге қалай қатысты екенін зерттейтін ғылыми сала. Эволюциялық этика зерттейтін мәселелердің спектрі өте кең. Эволюциялық этиканы қолдаушылар оның сипаттамалық этика, нормативтік этика және метаэтика салаларында маңызды рөл атқаратынын айтады. Эволюциялық сипаттамалық этика – адам психологиясы мен мінез-құлқын қалыптастыруда эволюцияның атқарған рөліне негізделген моральға қатысты биологиялық тәсілдерді қамтиды. Мұндай тәсілдер эволюциялық психология, социобиология немесе этиология сияқты ғылыми салаларға сүйене алады және адамның белгілі бір моральдық мінез-құлықтарын, қабілеттерін және бейімділіктерін эволюциялық тұрғыдан түсіндіруге бағытталған. Мысалы, инцесттің моральдық тұрғыдан қате екендігіне қатысты дерлік барлық адамдардың сенімі, адамның тірі қалуын қамтамасыз ететін эволюциялық бейімделу ретінде түсіндірілуі мүмкін. Нормативтік (немесе ұсынылымдық) эволюциялық этика, керісінше, моральдық мінез-құлықты түсіндіруге емес, белгілі бір нормативтік этикалық теорияларды немесе талаптарды негіздеуге немесе жоққа шығаруға тырысады. Мысалы, нормативтік эволюциялық этиканы қолдайтындардың кейбіреуі эволюциялық теория адамның басқа жануарлардан моральдық жағынан басымдығы туралы кең таралған көзқарастарды күштен шығарады деп санайды. Эволюциялық метаэтика эволюциялық теорияның этикалық дискурстың теорияларына, объективті моральдық құндылықтардың болуына және объективті моральдық білімнің мүмкіндігіне қалай қатысты екенін зерттейді. Мысалы, кейбір эволюциялық этикашылар эволюциялық теорияны моральдық антиреализмнің (шамамен, объективті моральдық фактілердің жоқ екендігі туралы талап) және моральдық скептицизмнің әртүрлі формаларын қорғау үшін пайдаланды.
Evolutionary ethics is a field of inquiry that explores how evolutionary theory might bear on our understanding of ethics or morality. The range of issues investigated by evolutionary ethics is quite broad. Supporters of evolutionary ethics have claimed that it has important implications in the fields of descriptive ethics, normative ethics, and metaethics. Descriptive evolutionary ethics consists of biological approaches to morality based on the alleged role of evolution in shaping human psychology and behavior. Such approaches may be based in scientific fields such as evolutionary psychology, sociobiology, or ethology, and seek to explain certain human moral behaviors, capacities, and tendencies in evolutionary terms. For example, the nearly universal belief that incest is morally wrong might be explained as an evolutionary adaptation that furthered human survival. Normative (or prescriptive) evolutionary ethics, by contrast, seeks not to explain moral behavior, but to justify or debunk certain normative ethical theories or claims. For instance, some proponents of normative evolutionary ethics have argued that evolutionary theory undermines certain widely held views of humans' moral superiority over other animals. Evolutionary metaethics asks how evolutionary theory bears on theories of ethical discourse, the question of whether objective moral values exist, and the possibility of objective moral knowledge. For example, some evolutionary ethicists have appealed to evolutionary theory to defend various forms of moral anti realism (the claim, roughly, that objective moral facts do not exist) and moral skepticism.
Тарих
Эволюция мен этика арасындағы байланысты зерттеуге жасалған алғашқы айқын әрекетті Чарльз Дарвин "Адамның шығу тегі" (1871) еңбегінде жасады. Осы еңбектің IV және V тарауларында Дарвин адам мен жануарлар арасында абсолютті айырмашылық жоқ екенін көрсету үшін адамгершіліктің пайда болуын түсіндіруге тырысты. Дарвин әлеуметтік жануарлар ретінде табиғатымызға сіңген әлеуметтік инстинкттерден бастау алған табиғи эволюциялық процестің арқасында қалай тазартылған моральдық сезім немесе ар-ұжданның қалыптасқанын көрсетуге ұмтылды. Дарвиннің "Адамның шығу тегі" еңбегі жарық көргеннен кейін көп ұзамай, эволюциялық этика әлеуметтік дарвинизм түрінде мүлдем басқаша – және күмәндірек – бағытқа бұрылды. Герберт Спенсер және Уильям Грэм Самнер сияқты әлеуметтік дарвинистер биологиялық эволюцияның сабақтарын әлеуметтік және саяси өмірге қолдануға тырысты. Олар табиғатта прогресс қатал бәсекелестік пен "ең бақуаттының тірі қалуы" арқылы жүзеге асып жатқандай, адамзат прогресі де үкімет бизнестің шексіз бәсекелесуіне мүмкіндік берсе және әлеуметтік көмек заңдары арқылы "әлсіздерді" немесе "жарамсыздарды" қорғауға тырыспаса ғана мүмкін болады деді. Томас Генри Хаксли, Г. Э. Мур, Уильям Джеймс, Чарльз Сандерс Пирс және Джон Дьюи сияқты сыншылар дарвинизмнен этикалық және саяси сабақтар алуға жасалған мұндай әрекеттерді қатаң сынады, ал жиырмасыншы ғасырдың басында әлеуметтік дарвинизм кеңінен сенімсіздікпен қарастырылды. Эволюциялық этиканың қазіргі қайта жандануы Е.О.Уилсонның 1975 жылғы "Социобиология: Жаңа синтез" кітабымен байланысты. Осы еңбегінде Уилсон адам және адам емес әлеуметтік мінез-құлықтың кең ауқымының генетикалық негізі бар екенін дәлелдейді. Соңғы онжылдықтарда эволюциялық этика ғылыми және философиялық айналымдардағы қызу пікірталас тақырыбына айналды.
Эволюциялық сипаттамалық этика
Эволюциялық этиканың ең көп тараған түрі – сипаттамалық эволюциялық этика. Сипаттамалық эволюциялық этика моральдық құбылыстардың әртүрлі түрлерін толығымен немесе ішінара генетикалық тұрғыдан түсіндіруге ұмтылады. Этикалық тақырыптарға альтруистік мінез-құлық, табиғатты қорғау этикасы, әділдік сезімінің туа біткендігі, нормативтік басшылыққа қабілеттілік, мейірімділік немесе сүйіспеншілік сезімдері, өзінен бас тарту, туысқандық қатынаста болудан аулақ болу, ата-аналық қамқорлық, топтық бірлік, моногамия, бәсекелестікке және кек алуға байланысты сезімдер, моральдық "алдау" және екіжүзділік жатады. Эволюциялық психологиядағы маңызды мәселе – альтруистік сезімдер мен мінез-құлықтардың адамдар мен жануарларда қалай пайда болғаны, егер табиғи іріктеу процесі түрлердің тіршілік ортасының өзгеруіне жақсы бейімделген гендердің уақыт өте көбеюіне негізделген болса. Бұл мәселені шешуге арналған теорияларға туыстық таңдау, топтық таңдау және өзара альтруизм (тікелей және жанама, сондай-ақ қоғамдық деңгейде) кіреді. Сипаттамалық эволюциялық этика мамандары сондай-ақ, әртүрлі моральдық құбылыстарды тікелей бейімделудің пайдасынан туындаған бейімделу ретінде қарастыру керек пе, әлде бейімделу мінез-құлқының қосалқы салдары ретінде дамыған нәрселер ретінде қарастыру керек пе деген мәселені де талқылайды.
Нормативтік эволюциялық этика
Нормативтік эволюциялық этика – эволюциялық этиканың ең даулы саласы. Нормативтік эволюциялық этика эволюциялық тұрғыдан қай әрекеттің дұрыс немесе бұрыс екенін, қай нәрсенің жақсы немесе жаман екенін анықтауға ұмтылады. Ол тек сипаттаумен ғана шектелмейді, сонымен қатар мақсаттарды, құндылықтарды және міндеттерді белгілейді. Жоғарыда талқыланған әлеуметтік дарвинизм – нормативтік эволюциялық этиканың ең тарихи ықпалды түрі. Философ Г.Э. Мур атақты түрде айтқандай, нормативтік эволюциялық этиканың көптеген ерте нұсқалары Мур «табиғаттағы қателік» деп атаған логикалық қателікке ұшыраған сияқты көрінеді. Бұл – жақсылық сияқты нормативтік қасиетті ләззат немесе тірі қалу сияқты нормативтік емес, табиғи қасиеттер арқылы анықтау қателігі. Нормативтік эволюциялық этиканың жетілдірілген формалары «табиғаттағы қателікке» немесе «қалай болу керек» қателігіне түсуі міндетті емес. Бірақ нормативтік эволюциялық этиканың барлық түрлері эволюциялық фактілердің рационалды агенттер үшін қандай нормативтік құқыққа ие бола алатынын түсіндіруде қиын мәселеге тап болады. "Адамның белгілі бір қасиетке ие болу себебіне қарамастан, рационалды агент үшін әрқашан туындайтын сұрақ: оны пайдалану маған дұрыс па, әлде мен одан бас тартып, мүмкіндігімше қарсы тұруым керек пе?"
Эволюциялық метаэтика
Эволюциялық теория бізге не дұрыс, не бұрыс екенін айта алмайды, бірақ ол моральдық тілді қолдануымызды түсіндіруге немесе объективті моральдық фактілердің бар екендігіне, немесе моральдық білім алу мүмкіндігіне күмән келтіруге мүмкіндік береді. Майкл Руз, Э. О. Уилсон, Ричард Джойс және Шарон Стрит сияқты эволюциялық этикашылар мұндай пікірлерді қорғайды. Эволюциялық метаэтиканы қолдайтын кейбір философтар оны Аристотельдік телеологияға немесе адамның гүлденуінің басқа мақсатқа бағытталған түсіндірмелеріне сүйенетін адамның жақсы өмір сүруі туралы көзқарастарды жоққа шығару үшін пайдаланады. Бірқатар ойшылдар моральдық реализмді жоққа шығаруға немесе моральдық күмәнділікті қолдауға тырысып, эволюциялық теорияға жүгінді. Шарон Стрит – эволюциялық психология моральдық реализмді күштен әлсіретеді деп санайтын көрнекті этикашы. Стриттің пікірінше, адамның моральдық шешімдері эволюциялық ықпалдармен «толығымен қаныққан». Оның сөзіне қарағанда, табиғи іріктеу, егер олар болса, моральдық шындықтарды іздейтін емес, жарамдылықты арттыратын моральдық бейімділіктерді марапаттаған болар еді. Егер тек тіршілік ету мен көбеюге бағытталған «моральдық тұрғыдан соқыр» этикалық қасиеттер тәуелсіз моральдық шындықтармен сәйкес келсе, бұл таңғаларлық және күмәнді жағдай болар еді. Сондықтан біздің моральдық сенімдеріміз объективті моральдық шындыққа сәйкес келеді деп сенімді бола алмаймыз. Осылайша, реализм бізді моральдық күмәнділікке итеруге мәжбүр етеді. Стрит мұндай күмәнділіктің ықтимал еместігін айтады. Сондықтан біз реализмді қабылдамай, оның орнына рационалды негізделген моральдық сенімдерге мүмкіндік беретін антиреалистік көзқарасты қабылдауымыз керек. Моральдық реализмді қорғайтындар екі түрлі жауап береді. Біріншісі – эволюциялық қалыптасқан моральдық реакциялардың моральдық шындықтан айтарлықтай өзгеше болуын жоққа шығару. Мысалы, Дэвид Копптың пікірінше, эволюция әлеуметтік бейбітшілік, келісім және ынтымақтастықты нығайтатын моральдық жауаптарды жақтайды. Бірақ осы қасиеттер объективті моральдық шындықтың кез келген сенімді теориясының ядросында жатыр. Сондықтан Стриттің айтуынша, «дилемма» – эволюцияны жоққа шығару немесе моральдық күмәнділікті қабылдау – дұрыс емес таңдау. Стритке екінші жауап – моральдың Стрит мәлімдегендей эволюциялық ықпалдармен «қаныққандығын» жоққа шығару. Мысалы, Уильям Фицпатрик: «Егер біздің көптеген моральдық сенімдерімізге елеулі эволюциялық ықпал болғанмен, көптеген моральдық сенімдеріміз математикалық, ғылыми және философиялық сенімдеріміз сияқты, ішінара (немесе кейбір жағдайларда толығымен) автономды моральдық ойлау және пайымдау арқылы қол жеткізілген болуы мүмкін». Моральдық кодекстердің мәдениеттер мен тарихи кезеңдерде кең ауқымды өзгермелілігі, егер мораль генетикалық факторлармен түсіндірілсе, түсіндіру қиын. Эволюциялық этикашылардың моральдық реализмді жоққа шығару үшін жиі қолданатын тағы бір аргументі – эволюциялық психологияның адамның этикалық реакцияларын түсіндірудегі жетістігі моральдық шындық туралы түсінікті «түсіндіру үшін артық» етеді дегенді білдіреді. Мысалы, ата-аналардың балаларына табиғи сүйіспеншілік пен қамқорлық танытуын толығымен эволюциялық тұрғыдан түсіндіре алсақ, түсіндіру үшін ешқандай «керемет» реалистік моральдық шындықтарды шақырудың қажеті жоқ. Сондықтан теориялық қарапайымдық үшін біз мұндай шындықтардың бар екенін болжамауымыз керек, керісінше, объективті моральдық шындыққа деген кең таралған сенімді «біздің гендеріміз бір-бірімізбен ынтымақтасуымыз үшін (гендеріміз аман қалуы үшін) бізге ұсынылған иллюзия» деп түсіндіруіміз керек. Дарвинизмді моральдық реализммен біріктіру эпистемологияда қабылдауға болмайтын нәтижелерге әкелмейді. Нормативтік жағынан бірдей емес екі әлемнің нормативтік жағынан айырмашылығы жоқ. Нормативтік қасиеттерді біздің әлемізде метафизикалық тұрғыдан жүзеге асыру мүмкін. Моральдық сезімнің филогенетикалық қабылдануы этикалық нормаларды тәуелсіз және объективті шындық құндылықтарынан айырмайды. Жалпы теориялық қағидалармен салыстыру бар, олар өздері өзгермейтін және зерттеу барысында ашылады. Этиканың априорлық танымы басқа априорлық білімнің қолжетімділігі деңгейінде негізделген. Ұқсас жағдайларды зерттей отырып, дамып келе жатқан сана белгілі заңдарға бағынатын идеалды модельдерді ойлайды. Әлеуметтік қатынастарда өзара қанағаттандыратын мінез-құлық меңгеріледі. Бәсекелестер арасындағы ынтымақтастық шешімі Нэш тепе-теңдігімен ұсынылған. Бұл мінез-құлық үрдісі конвенциялық (метафизикалық құрылымдық) емес, бірақ механикадағы күш немесе импульс тепе-теңдігі сияқты объективті қатынасты көрсетеді.