Кіріспе

Парнайба (paʁnaˈibɐ) – Бразилияның Пиауи штатындағы қала. IBGE-нің 2020 жылғы мәліметтері бойынша 150 000-нан астам тұрғыны бар, бұл оны штаттың ең көп халқы бар екінші қаласы етеді, ал астанасы Терезинадан кейін орналасады. Парнайба – Пиауи штатының төрт жағалау қаласының бірі (Ильха Гранде, Луис Коррейя және Кажуэйро да Прая қалаларынан басқа). Табиғи ортасынан өзге, Парнайба Пиауи үшін тарихи маңызға ие; Порто дас Баркас жанындағы бірнеше тарихи ғимараттар Парнайбаның сол кездегі маңыздылығын көрсетеді, ол бұрынғы астана Оэйрастан да маңыздырақ болып, Еуропада да сол сияқты танылған.

Тарих

1699 жылы Леонардо де Са және оның серіктері Игарасу өзені мен Сера-да-Ибьяпаба аралығындағы, жергілікті халықтың мекендеген жерін зерттеп, сол өзеннің жағалауында жер телімін алды. Парнайба деген атау, кейбір деректер бойынша, Пиауи аймалын алғаш зерттегендердің сол кездегі Сан-Паулу округінің Парнайбасына құрмет көрсету ниетінен туындаған топоним, ал басқаларының пікірінше, тупи тілінде "үлкен, кеме жүрмейтін өзен" деген мағына береді. 1761 жылдан бастап аймақтың дамуы күшейді. Сол кезде Домингос Диас да Силваға тиесілі шаркеда болды, ол Порту-дас-Баркас портын құрған португал және аймақтағы, әсіресе сауда мен ауыл шаруашылығы салаларындағы иемденуші болды. Облыс губернаторы, полковник Жоао Перейра Калдас, 1762 жылы Сан-Жоао-да-Парнайба деп аталған муниципалитетке орналасты.

География

Парнайба Парнайба өзенінің алабында орналасқан және Американың жалғыз теңіз дельтасы әрі әлемдегі үшінші ірі дельтаны құрайтын, бірнеше салаға бөлінетін өзен. Бұл дельта Египеттегі Ніл және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Меконг өзендерінен кейін әлемдегі екінші үлкен дельта болып табылады. Осы салалардың бірі – баркастар тоқтайтын Игарасу өзені. Қаланың көп бөлігі Игарасу өзенінің оң жағалауында, ал қалған бөлігі Санта-Изабель аралында, қазір Парнайба өзенінің дельтасында орналасқан. Қаладағы жалғыз жағажай – Педра-ду-Сал, ол серфинг, кайтсерфинг және жел серфингі үшін өте қолайлы. Тағы бір танымал орын – Портиньо қаласындағы көл, ол ең танымал туристік орындардың бірі, бірақ құмның жылжуы салдарынан жойылу қаупі бар. Қала Кенозойдың төртінші кезеңіне жататын жерде орналасқан және жағалаудан алшақ жатқан қалалық аймақтардың биіктігі шамамен 5 метрді құрайды. Бұл жазық жағажай аймағында орналасқан, жер бедері көбінесе тегіс. Өзен арналары мен жағалауларында мангр және бұталы өсімдіктер басым, ал қалған аумақта кока егілген. Аймақта мегатермальды, жартылай ылғалды тропикалық климат басым, қаңтардан маусымға дейін экваторлық Атлантиканың әсерінен жауын-шашын мөлшері жоғары. Муниципалитет 1996 жылы құрылған Парнайба дельтасының қоршаған ортаны қорғау аймағының бір бөлігін қамтиды.

Экономика

Пьяуи штатының екінші қаласы Парнайба, Карнауба өсімдіктерімен ерекшеленетін әдемі ландшафтымен және салыстырмалы түрде орташа деңгейдегі сауда-өнеркәсіптік қызметімен көзге түседі. Парнайба Игарасу «өзенінің» оң жағалауында орналасқан, ол шындығында Парнайба өзені дельтасының ең оңтүстік саласы болып табылады. Жағалауға жақын орналасқан, теңіз деңгейінен 13 метр биіктікте, Пиауи штатының астанасы Терезинадан 366 км қашықтықта жатыр. Басты экономикалық қызмет – Парнайба карнауба балауызын, бабассу майын, кокос майын, жаборанди жапырақтарын, кашу жаңғақтарын, мақта мен теріні экспорттау. Муниципалитетте тағам және парфюмерия өнеркәсіптері де дамыған. Мысалы, Vegeflora, Delta Cooperative Milk Long, Cobrasil, Q Odor қайта өңдеу зауыты Romao, Q Odor және PVP SA. Парнайба экспорттық өңдеу аймағы (ZPE) мәртебесіне ие болды. Бұл, Бразилия және әлем үшін өнім өндіруге ниеттенген компанияларға арналған, қалаға қоныстануға резервтелген аумақ. Төменгі Парнайбаның астанасы агробизнес саласында да дамуда, креветка, жеміс-жидек және сүт өндірісі өсуде. Туризм қарқын алып келеді, қала «эмоциялар жолының» (rota das emoções) орталығында орналасқан, бұл Ленсойс-Мараньяо, Парнайба дельтасы және Жерикоакоара арасындағы туристік маршрут. Қаланың оңтүстігінде туристер Убажара (CE) және Сете-Сидадес (PI) ұлттық парктеріне баруы мүмкін. Қала мен аймақта бірнеше курорттар мен қонақүйлер салу жобалары жүзеге асырылуда. 2009 жылы Парнайба штаттың ең динамикалық қаласы, Солтүстік-Шығыста 5-ші және Бразилияда 32-ші орынды иеленді. 2011 жылы Бразилиядағы ең жылдам дамитын қала болып, 229% өсім көрсеткіші тіркелді. Қала 2011 жылы 34 миллион реал инвестициялады, ал 2010 жылы бұл көрсеткіш 10,3 миллион реалды құрады.

Негізгі көрікті жерлер

Парнайба дельтасы Бразилияның Мараньяо және Пиауи штаттарының арасында орналасқан. Рио-Парнайба – әлемдегі аузы теңізге ашық дельтасы бар сирек өзендердің бірі. 1485 км ұзындығы бар Рио-Парнайба өзені осы дельтаны құрайды. Дельта бес салаға бөлінеді, онда 73 өзен аралы бар. Олардың құмды жағалары, мангр тоғайлары мен өзен аралдары Мараньяо және Пиауи аймағына ерекше сұлулық сыйлайды. Педра-ду-Сал жағажайы Парнайба дельтасындағы Илья-Гранде-де-Санта-Изабел өзен аралында орналасқан, қалалық округтен 15 км қашықтықта. Жағажайға PI 116 тас жолы арқылы қол жеткізуге болады. Ол екі бөлікке бөлінген: тыныш бөлігінде толқындар аз, су ағысы баяу, балық аулау мен демалуға қолайлы жағдайлар бар. Ал екінші бөлігі серфинг және желкенді ұшу сияқты спорт түрлері үшін өте ыңғайлы. Жағажайда 18 МВт қуаттылығы бар жел электр станциясы орнатылған, ол қаланың энергия жүйесін нығайтады. Портиньо лагунасы – Пиауидің ең әдемі көріністерінің бірі. Көк су күн сәулесіне байланысты жасыл түске өзгеруі мүмкін. Құмды төбелер тұщы судың жаңғыртылған хош иісімен қоршалған, банан қайығында, джет-ски және виндсерфингпен айналысуға өте қолайлы. Порто-дас-Баркас Парнайба қаласының тарихымен тікелей байланысты. Ол Парнайба өзенінің Игарасу саласында орналасқан. Порто қаланы Санта-Изабел аралына жалғастыратын көпірге жақын жерде орналасқан. 18 ғасырда салынған құрылыстар аймақтың экономикасында маңызды рөл атқарды. Импортталған және экспортталатын тауарларды сақтау үшін үлкен қоймалар салынды, әсіресе Португалия, Испания, Англия және Германиямен сауда жасау үшін.

Инфрақұрылымдар

Парнайбада 2500 метрлік ұшып-қону жолағы бар халықаралық әуежай орналасқан. Әуежай INFRAERO компаниясы басқарады. 2020 жылдың 30 желтоқсанынан бастап Бразилиядағы үшінші ірі әуе тасымалдаушысы Azul әуе компаниясы әр жексенбі және сәрсенбі күндері тікелей (3 сағат 10 минут) Кампинас (Сан-Паулу) қаласынан Парнайбаға (Пяуи) рейстер ұшады. Бұл Кампинастан (Бразилиядағы Azul компаниясының негізгі хабы) Парнайбаға жасалатын рейстер Лиссабон, Майами, Орландо, Буэнос-Айрес, Париж және Бразилияның оңтүстік-шығысы, орталық және оңтүстігінен, сондай-ақ Манаус және Белем қалаларынан келген адамдарға Парнайба дельтасына және Пиауи жағалауына жылдам жетуге мүмкіндік береді. 2021 жылдың қазан айында Пиауи штатының үкіметі Voepass әуе компаниясы осы жұма күні (29-ы) Rota das Emoções бағытына кіретін екі бағытқа – Пиауидегі Парнайба және Сеарадағы Жерикоакоараға билет сатуды бастағанын хабарлады. Рейстер Форталеза (CE) және Терезина (PI) қалаларынан іске асырылады, екеуі де компанияның жаңа қалаларының тізіміне кіреді. Қаланың ірі суармалы аймағы да бар, ол Бразилияның әртүрлі аймақтарынан келген адамдарды өнім өндіруге тартты. Қаланың басты бульвары – Сан-Себастьян даңғылында екі сауда орталығы, кинотеатрлар, боулинг және театр салынуда.

Спорт стадиондары

Парнайбадағы футболдың туған жері саналатын Петронийо Портела стадионының тарихы Парнайба тарихымен тығыз байланысты. 1920 жылдары Casa Inglesa компаниясымен салынған бұл стадион бастапқыда Estádio Internacional деп аталған. Оның сол кездегі Англиядағы стадиондарға ұқсас архитектуралық стилі Бразилиядағы бірегейлікпен ерекшеленді және өткен ғасырдағы Парнахайбано чемпионатының жарқын кездерін символдады. Педро Алелаф стадионы, бұрынғы Мао Санта стадионы, "Писсинао" деген лақап атымен танымал, 4700 адамға арналған. ФИЭПИ (Federação das Indústrias do Piauí) мекемесіне тиесілі Вердиньо спорт залы 4500 адамға сыйымды.

Футбол командалары

Парнаиба спорт клубы (PSC) – Парнаиба қаласындағы ең ірі футбол клубы және ең көп жанкүйерлері бар, ол «Tubarão do Litoral» деген лақап атымен белгілі. 1913 жылы құрылған бұл клуб штаттағы ең көне клуб болып табылады. Ferroviário Atlético Club (FAC), «Ferão» лақап атымен, 1946 жылы сол кездегі Piauí орталық темір жолының қызметкерлері құрған. Paysandu Esporte Clube, 1928 жылдың 12 тамызында Белем қаласынан келген Cauby, Moarcy және Pharmacy құрған, бұл клуб «brasinha» деп аталды, бірақ 2001 жылдан бері кәсіби қызметін тоқтатқан.