Кіріспе

Балықтар тұқымдасы сүлгібалықтар

Сүлгібалықтар (немесе сүлгі балықтары) – Trachinidae тұқымдасына жататын, Trachiniformes отрядына жататын, Percomorpha кладының бөлігі болып табылатын балықтардың тоғыз түрі. Олардың ұзындығы 37 см-ге дейін жетеді, көбінесе қоңыр түсті болады және бірінші арқа қанаты мен жеңдерінде улағыш тікендері бар. Күндіз сүлгібалықтар құмға көміліп, тек көздерін ғана сыртқа шығарады және креветка мен ұсақ балықтардан тұратын азықтарын ұстап алады. Сүлгібалықтардың ерекшелігі – көптеген сүйекті балықтарда болатын жүзу қаптарының болмауы, нәтижесінде белсенді жүзуді тоқтатқаннан кейін бірден батып кетеді. Тынық мұхитының оңтүстік-шығысындағы T. cornutus түрін қоспағанда, осы тұқымдағы барлық түрлер Атлантика мұхитының шығысында (Жертеңізді қоса алғанда) таралған. Қалың қабаттағы Monte Bolca лагерштатесінен Лутеция эпохасына жататын, жойылған туысы Callipteryx белгілі. Сүлгібалықтар кейде буйабес рецептінің құрамына қосылады. Сүлгібалықтарды кейде қателікпен «тігінші балық» деп атайды, бірақ бұл есімнің ешқандай байланысы жоқ. Шындығында, «сүлгібалық» сөзінің көне француз тіліндегі wivre сөзінен, яғни «жылан» немесе «дракон» деген мағынадан шыққандығына сеніледі, латын тілінде vipera деп аталады. Оны кейде зұлқарлы балық деп те атайды, бірақ ол нағыз зұлқарлы балықпен (яғни Chauliodus тұқымдасының стомидтерімен) байланысты емес. Австралияда Mugilidae тұқымдасына жататын құмдық балықтар да сүлгібалықтар деп белгілі. Португалияда сүлгібалықты peixe aranha деп атайды, бұл «өгіз балық» дегенді білдіреді, ал Каталонияда aranya деп атайды, бұл «өгіз» сөзімен бірдей.

Сырқату: себептері, жиілігі және алдын алу

Адамдарды шағудың көпшілігі кіші тұмсықты балықтардың еншісінде, олар әдетте жасыл судың құмды түбіне көміліп жатады, сондықтан басқа түрлерге қарағанда (мысалы, терең суды ұнататын үлкен тұмсықты балықтар) суға түсушілермен қарым-қатынасқа түсуі жиі болады; басқа түрлердің шағуы көбінесе балық аулаушылар мен кәсіби балықшыларға ғана тиесілі. Тіпті өте жасыл суда (кейде тек ылғалды құмда) кіші тұмсықты балықтар кездесуі мүмкін. Жарақаттардың басым көпшілігі аяққа тиесілі және көмілген балыққа басқаннан туындайды; қолдар мен жамбас да жиі зардап шегеді. Шағулар көбінесе төмен су тасқынына дейін және кейін (әсіресе жазғы су тасқынында) жиі болады, сондықтан сақтық шараларының бірі – осы уақытта суға түсуден немесе суда ойнаудан аулақ болу. Тұмсықты балықтың тісі жұқа табаны бар ылғалды костюмдік аяқ киім арқылы да тесіп өтуі мүмкін, сондықтан суға түсушілер мен серфингшілер сандал, «желли аяқ киім» немесе салыстырмалы түрде қатты табаны бар ылғалды костюмдік аяқ киім киюі керек және жайда отырудан немесе «домалаудан» аулақ болуы керек. Жаз айларында (тамызда ең жоғары деңгейге жетеді) шағу жиілігі артады, бірақ бұл, әдетте, суға түсушілердің санының көп болуынан туындайды. Кіші тұмсықты балық Солтүстік теңіздің оңтүстігінен Жерорта теңізіне дейін таралған, сонымен қатар Ұлыбритания мен Ирландияның оңтүстік жағалауында, Франция, Португалия және Испанияның Атлантикалық жағалауында, Жерорта теңізінің солтүстік жағалауында кең таралған. Бұл аймақтардағы танымал туристік жағажайларда суға түсушілердің көп болуы шағудың жиі кездесуіне себеп болады, бірақ жеке адамның шағылу ықтималдығы төмен. The South Wales Evening Post газеті 2000 жылдың 8 тамызында Суонси және Гоуэр аймағында жыл сайын шамамен 40 тұмсықты балық шағуы тіркелетінін, бірақ көптеген зардап шеккендер медициналық көмекке жүгінбейтінін және есепке алынбайтынын хабарлады.

Симптомдары

Бастапқыда көптеген адамдар өздерін өткір тасқа немесе қабықшаға сырып алғандай сезінеді, дегенмен бұл шамалы ғана ауыртады; маңызды ауырсыну 2–3 минуттан кейін басталады. Мыжық шағуы қатты ауыруға себеп болады; құрбандардың көп айтатыны – "өте қатты ауырады" және "қоңыз (немесе ара) шағуынан да жаман". Жиі кездесетін және жеңіл симптомдарға қатты ауырсыну, қышу, ісіну, қыздыру, қызару, сезімнің жоғалуы, ұю, лоқсып құсу, буын ауруы, бас ауруы, іш ауруы, басы ауыру, зәр шығарудың жиілеуі және дікілдеу жатады. Сирек және ауыр симптомдарға жүрек соғысының бұзылуы, әлсіздік, тыныс алудың қиындауы, құрысулар, қан қысымының төмендеуі, гангрена, тіндердің бұзылуы және есіктен безілу жатады.

Емдеу

Өте жағымсыз болса да, мыжық шағуы әдетте қауіпті емес және емдемесеңіз де, бірнеше сағат ішінде ауырсыну едәуір басылады. Толық жазылуға бір апта немесе одан да көп уақыт қажет болуы мүмкін; кейбір жағдайларда зардап шеккендер уланғаннан кейін айлар бойы ісіну және/немесе қатысу сезімі болғанын хабарлаған. Бірінші көмек ретінде зардап шеккен жерді ыстық суға батыру керек (жәбірленуші күйіп кетпесше көтере алатындай ыстық), бұл ақуыздық удың денатурациялануын жылдамдатады. Ыстық суды қолдану бірнеше минуттан кейін ауырсынуды азайтады. Әдетте, су суығаннан кейін 10-20 минут ішінде ауырсыну мүлдем басылады. Халық арасында ыстық суға зәр, сірке су және магний суы (эпсом тұзы) сияқты заттар қосу туралы кеңес бар, бірақ олардың тиімділігі шектеулі немесе жоқ. Жылуды кемінде 15 минут бойы қолдану керек, бірақ емдеуді бастағанға дейін уақыт өткен сайын, емдеуді соғұрлым ұзақ жалғастыру қажет. Ауырсыну басылғаннан кейін, жарақатта сынған тікенектердің қалдықтарын тексеріп, табылган жағдайларда оларды алып тастау керек. Аспирин немесе ибупрофен сияқты рецептсіз ауырсынуға қарсы дәрілер ауырсынуды басады және ісінуді азайтуға көмектеседі. Егер жоғарыда аталған сирек немесе ауыр симптомдарды байқасаңыз, немесе ісіну жарақаттан тыс жерлерге тараса (мысалы, қолдан қолға), дереу медициналық көмекке жүгініңіз.

Өлім-жітім

Ұлыбританияда тіркелген жалғыз өлім 1933 жылы болды, онда Дунгенесс жағалауынан балық аулап жүрген балықшы көптеген уыс шаққан. Жәбірленушінің өліміне уыс шағулар себеп болмаған, басқа аурулардың күшеюінен қайтыс болған болуы мүмкін.